Ташқи қарзнинг ошиши глобал инқирозга олиб келадими
ASTANА. Кazinform – Глобал қарз ҳажми йилдан-йилга ўсиб бормоқда ва бугунги кунда давлатларнинг қарз олиш даражаси мисли кўрилмаган даражага етди. Халқаро молия институтларининг ҳисоб-китобларига кўра, глобал қарзнинг умумий ҳажми аллақачон глобал иқтисодиётнинг ўсиш суръатидан ошиб кетган. Қарзнинг ошиши янги инқирозга олиб келиши мумкинми ва бизларни нималар кутмоқда?
Катта қарз тўсиқ эмас
Глобал қарзнинг ўсиши ўтган йили сезиларли даражада бошланди. Халқаро валюта жамғармаси маълумотларига кўра, давлатларнинг 2025 йил учун умумий қарзи 251 триллион долларни ташкил этди. Бу дунё ялпи ички маҳсулотининг (ЯИМ) 235 фоизига тенг, бу бир йил ичида глобал ишлаб чиқариш ҳажмидан икки баравар кўп. Бундан ташқари, қарзнинг асосий қисми АҚШ, Европа Иттифоқи ва Хитойга тегишли.
Бу пандемия бошланганидан бери биринчи марта содир бўлмоқда. Шу нуқтада, ҳақли савол туғилади: дунё янги глобал инқироз ёқасида турибдими?
Одатда, агар мамлакатда қарз кўп бўлса, бу инқирозга олиб келади деб ўйлашимиз мумкин. Бироқ, АҚШ ва Япония тажрибаси кўрсатганидек, бу ҳар доим ҳам шундай эмас. Мамлакат иқтисодиёти ташқи қарз билан ҳам қўллаб-қувватланишини унутмаслигимиз керак. Қарзи кўп бўлган мамлакат банкрот бўлади деган жумла йўқ, аксинча, қарзи кам бўлган мамлакатнинг келажагига шубҳа билан қарайдиганлар ҳам бор.
Масалан, бугунги кунда АҚШ давлат қарзи 39,1 триллион доллардан ошади, бу ялпи ички маҳсулотнинг тахминан 124,8 фоизини ташкил қилади. Японияда бу кўрсаткич янада юқори — ЯИМнинг тахминан 230 фоизи (тахминан 9,83 триллион доллар). Шунга қарамай, иккала мамлакат ҳам қарз инқирозини бошдан кечирмаган. Бунинг сабаби қарз тузилиши ва уни бошқаришнинг ўзига хос хусусиятларида.
Биринчидан, қарзнинг катта қисми давлат томонидан назорат қилинадиган миллий валютага боғлиқ. Бу марказий банкларга зарурат туғилганда қарзни қайта молиялаштириш имконини беради.
Бундан ташқари, Қўшма Штатлар ҳам, Япония ҳам қарз олиш учун асосан маҳаллий молия институтларига таянади. Масалан, АҚШда ғазначилик қимматли қоғозларининг тахминан 69 фоизи маҳаллий инвесторларга (инвестиция фондлари, банклар, давлат идоралари ва жисмоний шахслар) тегишли. Японияда бу кўрсаткич тахминан 89 фоизни ташкил этади, унинг асосий қисми давлат облигациялари ҳисобланади.
Иккинчидан, инвесторларнинг юқори ишончи ҳал қилувчи рол ўйнайди.
— АҚШ иқтисодиёти барқарор ва давлат облигацияларига талаб юқори. Шунинг учун, мамлакатда ташқи қарзнинг катта миқдорига қарамай, беқарорлик йўқ, — деб таъкидлади Goldman Sachs Research компаниясининг АҚШ бўйича бош иқтисодчиси Дэвид Мерикл.
Япония иқтисодиёти тадқиқотчилари ҳам шунга ўхшаш фикрни билдирмоқдалар. Goldman Sachs Research компаниясининг катта иқтисодий маслаҳатчиси Акира Отани сўзларига кўра, "Кунчиқар мамлакати"даги қарз даражаси сезиларли даражада. Бироқ, улар вазиятни ички қарз олиш орқали кузатиб бормоқдалар ва молия тизимини кузатмоқдалар.
Асосий хулоса: муҳими қарз миқдори эмас, балки ундан фойдаланиш қобилияти.
Албатта, "қарз юки оғир", ҳар қандай кредит иқтисодиётга таъсир қилмасдан қололмайди. Келинг, АҚШ мисолини олайлик, у ерда давлат қарзининг ўртача фоиз ставкаси 3,36% га етди. Фақат 2020 йилда бу кўрсаткич 1,77% ни ташкил этди. Ўтган йилнинг октябрь ойида штат фоиз тўловларига 981 миллиард доллар сарфлади.
Японияда фоиз ставкаси нисбатан паст — 2-3%. Бироқ, ҳар йили бюджет харажатларининг 25-30 фоизи қарзга кетади. Экспертларнинг фикрига кўра, Япония кейинги молиявий йилда қарзни тўлаш учун 31,3 триллион иена сарфлайди ва 2029 йилда 41,3 триллион иенага кўтарилади.
Европа Иттифоқи: мувофиқлаштиришдаги камчиликлар
Ўтган йили Европа Иттифоқининг умумий давлат қарзи 15 триллион еврони (17,55 триллион АҚШ доллари) ёки ЯИМнинг 88,5 фоизини ташкил этди. АҚШ ва Япония сингари, қарз қимматли қоғозлари Европадаги қарзнинг 84,2 фоизини (валюта ва депозитлар — 2,6%, кредитлар — 13,3%) ташкил этади.
Европа Иттифоқидаги қарз даражаси АҚШ ва Японияга қараганда пастроқ, аммо ягона тизим мавжуд эмас. Давлат қарзининг ЯИМга нисбатан энг юқори улуши Грецияда (367,8 миллиард евро ёки — 149,7%), Италияда (3,08 триллион евро — 137,8%), Францияда (3,4 триллион евро — 117,7%), Бельгияда (681,1 миллиард евро — 107,1%) ва Испанияда (1,7 триллион евро — 103,2%) қайд этилган.
Бунинг бир нечта сабаблари бор. Биринчидан, иттифоқ ичидаги иқтисодий сиёсатни мувофиқлаштириш суст. Ҳар бир мамлакат ўз бюджет сиёсатини олиб боради, бир-бирининг пул-кредит сиёсатини назорат қилмайди ва умумий валюта Европа Марказий банки томонидан тартибга солинади. Натижада, ҳар бир мамлакат мустақил равишда қарзга ботиб кетмоқда.
Яна бир муаммо шундаки, Европа Иттифоқи мамлакатлари ўзлари назорат қилмайдиган валюталарда қарз олишни яхши кўрадилар. Бундай ҳолларда улар қарзни тўлаш учун экспорт ёки инвестициялар орқали молиявий оқимларни таъминлашга мажбур бўладилар.
Global Markets and Policy компанияси бошқарувчи директори Соня Гиббснинг сўзларига кўра, Европа Иттифоқининг қарз юкини тартибга солиш учун бюджет харажатларини тизимлаштириш зарур. Мудофаа сектори учун зарур бўлган маблағларни хусусий капитал ҳисобидан қоплашга ҳаракат қилиш яхшироқдир.
Эксперт кейинги босқичда энергетика лойиҳаларини ягона йўлга қўйиш кераклигини таклиф қилди. Бугунги кунда Европа Иттифоқининг энергияга қарамлиги катта миқдордаги қарз ва иқтисодий беқарорликка олиб келади.
— Европада электр энергиясининг нархи газ нархига боғлиқ. Агар газ таъминоти ва экспорт қилувчи мамлакатларга тўсиқ бўлса, иқтисодий кескинлик исталган вақтда юзага келиши мумкин, — деди Goldman Sachs компанияси таҳлилчиси Даан Струйвен.
Хитойнинг қарзи
Хитойнинг давлат қарзи 18,7 триллион долларни ташкил этади, бу ЯИМнинг тахминан 90 фоизини ташкил этади ва Европа Иттифоқи даражасига тенг. 2008 йилда Хитойнинг давлат қарзи 1,2 триллион долларни ташкил этган ва ўшандан бери у йилига ўртача 17 фоизга ўсиб бормоқда. Таққослаш учун, АҚШ қарз юкининг йиллик ўсиши атиги 7,7% ни, Европа Иттифоқида эса атиги 3% ни ташкил қилади.
Экспертларнинг фикрича, бундай ўсишга бир нечта омиллар таъсир кўрсатган: мамлакатда кредитлашнинг кўпайиши, инфратузилмага кенг кўламли инвестициялар ва иқтисодий ривожланиш модели. Сўнгги ўн йилликда Хитой ўз иқтисодиётини ривожлантириш учун, айниқса инфратузилма лойиҳалари ва кўчмас мулк секторида тобора кўпроқ қарз олмоқда.
Хитойнинг давлат қарзининг асосий қисми ҳудудий ҳокимият органлари ва давлат компаниялари ҳиссасига тўғри келади.
— Хитойнинг иқтисодий ўсиши нисбатан барқарор. Бироқ, тўпланган номутаносибликни унутмаслик яхшироқ ва келажакда янада эҳтиёткор сиёсат юритиш керак, — дейди Goldman Sachs Research компаниясининг Хитой бўйича бош иқтисодчиси Хуэй Шань.
Эксперт айтаётган қарз номутаносиблиги нима? Хитой модели қисқа муддатли қарзлардан фаол фойдаланмоқда ва у кўплаб соҳаларда натижаларни кўрмоқда. Мамлакатнинг узоқ муддатли қарзи эса юқори хавфлидир. Узоқ муддатли кредитлар ва инвестицияларнинг келажагини башорат қилиш тобора қийинлашиб бормоқда. Мувозанат бу қисқа муддатли ва узоқ муддатли қарзлар ўртасидаги мувозанатни сақлашда ётади.
Ривожланаётган мамлакатлар: хавф зонаси
Жаҳон банки энг заиф 78 та ривожланаётган давлат учун асосий молиялаштириш манбаига айлангани сир эмас. 2024 йилда паст ва ўрта даромадли мамлакатларнинг умумий ташқи қарзи тарихий максимал 8,9 триллион долларга етди. Шундан рекорд даражадаги 1,2 триллион доллар асосан Халқаро тараққиёт ассоциацияси орқали қарз олиш ҳуқуқига эга бўлган 78 та паст даромадли давлатга тегишли. Давлат қарзининг ЯИМга нисбатан энг юқори нисбатига эга давлатлар қаторига Венесуэла (164,27%), Ливан (164%), Судан (222%) ва Сингапур (176%) киради.
Жаҳон банкининг маълумотларига кўра, паст ва ўрта даромадли мамлакатларнинг ташқи қарзи рекорд даражага етди ва қайта молиялаштиришга эҳтиёж ортиб бормоқда.
Умуман олганда, ривожланаётган мамлакатлар 2024 йилда ташқи қарзларини 90 миллиард долларга қайта туздилар, бу 2010 йилдан бери энг юқори кўрсаткичдир.
Ривожланаётган мамлакатлар учун асосий муаммолар: хорижий валютада қарз олиш, иқтисодиётнинг ташқи талабга боғлиқлиги ва чекланган молиявий захиралардир. Юқори фоиз ставкаларини ҳисобга олган ҳолда, бу омиллар қарз инқирозига сабаб бўлиши мумкин.
Дунё нима учун қарз исканжасида?
Қарзларнинг ўсиши вақтинчалик ҳодиса эмас, балки ҳозирги иқтисодий моделнинг ажралмас қисмидир.
– Келажакда глобал қарз ўсишда давом этади, мамлакатлар қарз олишлари керак. АҚШ, Хитой, Германия, Япония, Ҳиндистон хавфдан қатъи назар, қарз олишда давом этиши аниқ, — деди Global Markets and Policy директори Эмре Тифтик.
Унинг сўзларига кўра, кредит талабларининг юмшатилиши қарз бозорини янада кенгайтиради. Инвестицияларнинг кўпайиши технология, энергетика ва инфратузилма соҳаларига хорижий маблағларни кўпайтиради. Кўпгина йирик лойиҳалар қарз ҳисобидан амалга оширилади деб тахмин қилинмоқда.
Аслида, биз қарз иқтисодий ўсишнинг асосий воситасига айланганини кўрмоқдамиз. Кўпгина мамлакатлар қарз ёрдамида йирик лойиҳаларни амалга оширдилар ва иқтисодиётларини қурдилар. Шу муносабат билан RAND Давлат сиёсати мактаби экспертлари — сиёсат таҳлили профессорлари Вегард Нюгард, Картер Прайс ва Акшая Суреш профессионал маслаҳатлар беришди. Уларнинг фикрича, агар мамлакатлар узоқ муддатли стратегияни амалга оширсалар, давлат қарзлари даражасини пасайтириши мумкин. Хусусан, улар йилига инфляциядан 3,2% юқори барқарор иқтисодий ўсишни таъминлаш учун 30 йиллик режа ишлаб чиқишлари керак.
Тарихда бу тажрибадан фойдаланган мамлакатлар етарлича. 1946–1974 йилларда Қўшма Штатлар бюджет интизомини юқори иқтисодий ўсиш суръатлари билан бирлаштиришга муваффақ бўлди. Натижада қарз юки ЯИМнинг 106% дан 23% гача камайтирилди.
Хулоса қилиб айтганда, дунё шунчаки "қарз билан яшамаяпти". Кредит инфратузилмани яхшилаш ва иқтисодиётни ривожлантириш учун ишлатилмоқда. Фақат фоиз ставкалари ва инвесторларнинг ишончи савол остида қолмоқда.
