Сув танқислиги ва иқлим босими: агросектор қандай бардош беради
ASTANА. Кazinform – Қозоғистонда об-ҳаво ўзгарувчанлиги ва ёғингарчиликнинг камайиши ҳосилдорликка таъсир қилмоқда. Агросектор қандай қийинчиликларга дуч келмоқда ва уларнинг ечимлари қандай? Батафсил Кazinform мухбирининг материалида.
Глобал исиш — асосий таҳдид
Мамлакатда ўртача ҳарорат аста-секин ошиб бормоқда. Натижада, экинлар учун зарур бўлган намлик камаймоқда. Қурғоқчилик хавфи, айниқса, жанубий ҳудудларда юқори. Шимолдаги вазият нисбатан барқарор бўлса-да, иқлим ўзгариши унга ҳам таъсир қилмоқда.
Муҳандис-эколог, “Байтақ” Яшилллар партияси ижрочи котиби Бекберген Керейнинг сўзларига кўра, бу Қозоғистоннинг озиқ-овқат хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин.
– Глобал исиш — қишлоқ хўжалигига таъсир қилувчи асосий омил. Қозоғистон ва Марказий Осиёда ҳароратнинг ошиши ва ёғингарчиликнинг беқарорлиги кузатилмоқда. Бу ҳолат, айниқса, чўл ва ярим чўл ҳудудларда сезилади. Жанубий ва ғарбий ҳудудларда қурғоқчилик хавфи юқори. Бу тенденциялар мамлакатнинг озиқ-овқат хавфсизлигига таҳдид солиши мумкин, —дейди эколог.
Экспертнинг сўзларига кўра, Қозоғистон ўзгаришларга мослашиш устида ишламоқда.
— Қурғоқчиликка чидамли навларни жорий этиш хавфни камайтиради. Бу ёндашув бизнинг мамлакатимизда қўлланилмоқда, — дейди у.
Экин майдонларини диверсификация қилиш қандай кетмоқда?
Муаммо туфайли соҳада мослашув чоралари аста-секин кучайтирилмоқда. Масъул идора — Қишлоқ хўжалиги вазирлиги экин майдонларини диверсификация қилишга алоҳида эътибор қаратмоқда.
— Бу йил экин майдонлари тахминан 23,8 миллион гектарни ташкил этади, бу ўтган йилга нисбатан 180 минг гектарга кўп. Буғдой монокультурасини босқичма-босқич 12,1 миллион гектаргача камайтириш ва мойли ва озуқа экинларини кўпайтириш режалаштирилган. Мойли экинлар майдонини 4 миллион гектардан 3,3 миллион гектаргача ошириш режалаштирилган, — дейилади вазирликнинг жавобида.
Экспертларнинг фикрига кўра, бундай ўзгаришлар қишлоқ хўжалигининг барқарорлигини оширади ва бозорга мослашишни осонлаштиради.
Жанубий ҳудудларда кўп сув талаб қиладиган экинларга ҳам эътибор қаратилмоқда. Бу ерда сув ҳажми ҳисобга олинади ва экиш ишлари шунга мос равишда оптималлаштирилмоқда.
– Сувдан фойдаланишнинг аниқ лимитларига мувофиқ, шоли майдони 20 минг гектарга қисқартирилиб, жами 80 минг гектарга етди. Шундан, Қизилўрда вилояти – 70 минг гектар, Алмати вилояти – 5,8 минг гектар, Туркистон вилояти – 3,5 минг гектар, Жетису вилояти – 1 минг гектар. Пахта майдони 162,4 минг гектарни ташкил этади, шундан 29,8 минг гектари томчилатиб суғориш, 12 минг гектари эса анъанавий суғориш усулида экилган, – дейилади хабарда.
Экин майдонларини мослаштириш фақат ҳажм билан чекланиб қолмайди. Қайси экин етиштирилишидан қатъи назар, унинг маҳаллий иқлимга чидамлилиги асосий талаб ҳисобланади.
– Ҳар йили экин майдонларининг 70-80 фоизи маҳаллийлаштирилади, маҳаллий шароитга мослаштирилган навлар экилади. Мамлакат экин майдонларининг 93 фоизи хавфли зоналарда жойлашганлиги сабабли, селекция жараёнида қурғоқчиликка чидамли навларга эътибор қаратилади, – дейилади вазирлик жавобида.
Ҳозирда республикада қурғоқчиликка мослашган асосий экинлар кенг етиштирилмоқда. Улар орасида баҳорги буғдойнинг қаттиқ ва юмшоқ навлари, арпа, тариқ, жўхори, шунингдек, намлик етишмаслигига чидамли дуккаклилар бор. Бу йўналишдаги илмий ишлар тизимли равишда олиб борилмоқда. Янги навларни селекция қилиш ва ишлаб чиқаришга жорий этиш “Миллий аграр илмий-таълим маркази” НАЖ тузилмалари орқали амалга оширилмоқда. Сўнгги икки йил ичида 21 та янги қурғоқчиликка чидамли навлар жорий этилди. Улар орасида 12 та буғдой, 3 та арпа, 1 та сули, 1 та зиғир ва 3 та кунгабоқар навлари бор.
С. Сейфуллин номидаги Қозоқ агротехника тадқиқот университети профессори Айман Рисбекова бу йўналишдаги ютуқларни фандаги аниқ натижалар билан боғлайди.
– Анъанавий усуллар билан бир қаторда, маркер селекцияси, биотехнологик усуллар ва геном технологиялари селекция жараёнини тезлаштириш имконини беради. Қурғоқчиликка чидамли генларни ўсимликнинг тўлиқ пишишини кутмасдан молекуляр даражада аниқлаш мумкин. Маҳаллий олимлар бу йўналишда аниқ натижаларга эришмоқдалар.
Бундан ташқари, тезкор селекция (speed breeding) усули ҳам тез ривожланмоқда. Бунга фанни молиявий қўллаб-қувватлашнинг ортиши ижобий таъсир кўрсатмоқда. Қўллаб-қувватлаш даражаси олдинги ўн йилликка нисбатан анча юқори, — дейди Айман Рисбекова.
Янги навлар бўйича тадқиқотлар давом этмоқда
Агар экинлар тузилмасини диверсификация қилиш ва янги қишлоқ хўжалиги технологияларини жорий этиш иқлим хавфларига дарҳол жавоб бўлса, бу йўналишдаги узоқ муддатли ечимлар фан билан чамбарчас боғлиқ.
Шу нуқтаи назардан, Бараев номидаги ғалла етиштириш илмий-ишлаб чиқариш маркази маҳаллий селекциянинг етакчи базаларидан бири сифатида фаолият юритади. Бу ерда янги юқори ҳосилдор, зараркунандаларга чидамли навлар ҳар томонлама ўрганилмоқда.
– Ўтган йилдан бери рақобатбардош навларни синаш лабораториясида 36 та юмшоқ баҳорги буғдой намуналари, дастлабки навларни синаш лабораториясида 61 та намуна ва назорат лабораториясида 202 та намуналар ўрганилди. Улардан энг кўп танланган намуналар Давлат навларни синашга юборилади, — дейишади марказ мутахассислари.
Илмий тадқиқотлар аниқ натижаларга эришди. Сўнгги йилларда марказ олимлари селекция йўли билан "Таймас" деб номланган юмшоқ баҳорги буғдойнинг янги навини ишлаб чиқдилар ва ишлаб чиқаришга жорий этишди.
– "Таймас" ўртача пишадиган, калта пояли, юқори ҳосилдор, экологик тоза навдир. Молекуляр таҳлил натижасида жигарранг зангга чидамли Lr19 ва Lr37 генлари аниқланди. Дони йирик, 1000 та доннинг массаси 40 г га етади. Дон сифати бўйича у кучли буғдойлар гуруҳига киради. Навнинг энг юқори ўртача ҳосилдорлиги 42 ц/гани ташкил этди, — дейди мутахассислар.
Бундай натижа тасодифий эмас. Қурғоқчиликка чидамли навларни яратиш бир нечта илмий усулларни бирлаштириш орқали амалга оширилади. Фенотипик селекция, далани баҳолаш, молекуляр маркер ва генетик таҳлил усуллари бир вақтнинг ўзида қўлланилади.
– Марказ томонидан ишлаб чиқилган дон навлари асосан Қозоғистоннинг шимолий ва марказий ҳудудларида етиштирилади. Бу чора фермерларга ўз ишларини тизимлаштириш ва ҳосилнинг барқарорлигини таъминлаш имконини беради. Бундай навлар ҳатто намлик етишмаслиги шароитида ҳам нормал ўсади ва барқарор ҳосил беради. Хорижий навлар эса қурғоқчилик йилларида ўз маҳсулдорлигини йўқотади, — дейишади марказ мутахассислари.
Сирдарё бўйида гуруч етиштиришни ўзгартириш
Иқлимга мослашиш йўналишидаги илмий тадқиқотлар давом этмоқда. Сув танқислиги аниқ сезиладиган ҳудудларда, айниқса Қизилўрда вилоятида, бу масала янада долзарбдир. Шунинг учун гуруч етиштиришда янги ёндашувлар ва энергия тежайдиган технологияларни жорий этиш кун тартибидан четда қолмайди.
Бу йўналишда И. Жақаев номидаги Қозоғистон шоличилик илмий-тадқиқот институти қурғоқчиликка мослашган янги навларни яратиш ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш бўйича бир қатор ташаббусларни амалга оширди.
– Гибридизация мажбурий чанглатиш усули ёрдамида амалга оширилди. Шу тарзда КазЕр-6, КазНИИР-5, Салима, Сир Сулуви, Айсара, Айсауле навлари яратилди. Маржан, Ару ва Айзере навлари кимёвий ва радиацион мутагенез усули ёрдамида, Тугискен-1, Бойқўнғир, Дарин, Айкерим навлари эса анъанавий усул ёрдамида яратилди, — дейди институтнинг илмий ишлар бўйича раиси ўринбосари Жанузақ Байманов.
Олимнинг сўзларига кўра, янги навларнинг асосий хусусияти қисқа вегетация даври ва сувни тежаш тенденциясидир. Бу сув танқислиги шароитида ҳосилни сақлаб қолишнинг асосий механизмларидан биридир.
– Сир Сулуви ва Айсара каби навлар фермерлар орасида талабга эга. Масалан, Сир Сулуви навининг экин майдони 3 минг гектарга етди. Бу навлар сув танқислиги шароитида самарали ҳисобланади, — деди Жанузақ Байманов.
Сирдаё бўйи ҳудуди учун сув муаммоси ҳар йили тобора мураккаблашиб бормоқда. Глобал иқлим ўзгариши ва трансчегаравий сув оқимларининг беқарорлиги минтақадаги шоли хўжалигига бевосита таъсир қилади.
– Баъзан жамиятда шоли етиштиришдан воз кечиш ва тежалган сувни Орол денгизига юбориш кераклиги ҳақида таклифлар пайдо бўлади. Бироқ, шоли етиштиришни бутунлай тўхтатиш тўғри эмас. Бу саноат мамлакатнинг озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлайди, қишлоқ аҳолисини иш билан таъминлайди. Бундан ташқари, шоли далалари орқали шўрланган ерлар ювилиб кетади ва тупроқ ҳолати яхшиланади, — дейди спикер.
Сувни тежаш бўйича комплекс чоралар зарур
Фермер хўжаликларининг техник ва молиявий жиҳатдан боғлиқлиги ҳам эътиборга олиниши керак бўлган муҳим омил ҳисобланади.
– Сув танқислиги шоли фермер хўжаликлари учун қийинчиликлар туғдиради. Фермерлар комбайнларни кредит ёки лизинг асосида олишлари сабабли, бошқа экинларга ўтиш дарҳол мумкин эмас. Шунинг учун сувни тежаш бўйича комплекс чораларни жорий этиш зарур. Буларга лазер билан текислаш, суғориш режимини сақлаш, сув тақсимотини автоматлаштириш ва алмашлаб экишда шоли улушини камайтириш киради. Биз Қизилўрда вилоятининг учта ҳудудида шоли улушини жанубий-марказий ҳудудларда 25-37,5% гача ва марказий ва шимолий ҳудудларда 50% гача камайтиришни таклиф қилдик, — дейди у.
Илмий тадқиқотлар фақат селекция билан чекланиб қолмайди. Тупроқдаги намликни самарали сақлаш учун экспериментал ишлар ҳам олиб борилмоқда. Спикер аквагель ва гранулалар каби препаратлар жорий этилаётганини ва янги технологиялар синовдан ўтказилаётганини таъкидлади.
– 2024 йилдан бери Венгрия сув сақлагич препарати ўрганилмоқда. У гектарига 10 литр миқдорида, 170 литр тупроқ билан аралаштириб қўлланилади. Препарат ўсимликнинг илдиз тизимига таъсир қилади. Ҳозирда биз уни амалда синаб кўрмоқдамиз, — дейди спикер.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, соҳада фақат битта йўналишга таянишнинг ўзи етарли эмас.
— Томчилатиб суғориш, ўрмон камарларини кўпайтириш ва экотизим ёндашувларидан фойдаланиш қишлоқ хўжалигининг барқарорлигини оширишга ёрдам беради, — дейди эколог Бекберген Керей.
Хулоса қилиб айтганда, иқлим ўзгариши агросекторни янги ечимлар излашга мажбур қилмоқда. Фақат фан ва амалиётнинг уйғунлиги, сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва маҳаллий шароитларга мослаштирилган ёндашувларни жорий этиш орқали қишлоқ хўжалиги барқарор ривожланишни сақлаб қолиши мумкин.
