Яқин Шарқдаги ҳарбий операциялар минтақа иқтисодиётига қандай таъсир қилади

ASTANА. Каzinform – АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши ҳарбий ҳаракатларининг Яқин Шарқ ва Марказий Осиё иқтисодиётига таъсири қандай бўлади? Биз бу саволни мутахассисларга йўллаган эдик...

Ҳормуз бўғози ёпилса нима бўлади?

Иқтисод фанлари номзоди Бауржан Исқақовнинг сўзларига кўра, агар Ҳормуз бўғози ҳақиқатан ҳам ёпилса ёки таҳдидлар туфайли юк ташиш чекланса, нефть таъминотининг катта қисми истеъмолчиларга етиб бормайди.

Экспертнинг сўзларига кўра, жаҳон нефть экспортининг тахминан 20 фоизи ушбу бўғоздан ўтади. Ҳозирги вазият аллақачон бозорда қисқаришга олиб келди, Brent нефтининг нархи тахминан 10% га кўтарилиб, 1 баррель учун 80 долларни ташкил этди. Агар транспортдаги қийинчиликлар давом этса, нарх 90 долларгача кўтарилиши мумкин.

Эрон нефтининг экспортдан бутунлай чиқариб ташланиши, айниқса Осиё бозорида сезиларли ўзгаришларга олиб келади. Эрон минтақага нефть ва суюлтирилган нефть маҳсулотларининг муҳим етказиб берувчисидир.

Саудия Арабистони ва Қўшма Штатлар каби ортиқча ишлаб чиқариш қувватига эга давлатлар таъминотни кўпайтириши мумкин. Бироқ, бу Эрон нефтини тўлиқ алмаштира олмайди. Шунинг учун мутахассислар таъминот йўлларини диверсификация қилишнинг тобора муҳим аҳамият касб этаётганини таъкидламоқдалар.

Нефть нархларининг кўтарилиши Арктика ва чуқур сувлардаги конларни ўзлаштиришни иқтисодий жиҳатдан самаралироқ қилиши мумкин. Шу билан бирга, муқобил энергия манбаларига ўтиш тезлашади.

Қозоғистоннинг транзит салоҳияти ошадими?

Бауржан Исқақовнинг сўзларига кўра, беқарорлик шароитида Қозоғистон транзит маркази сифатидаги аҳамиятини ошириши мумкин. Хусусан, Транскаспий йўналиши ёки Ўрта йўлак орқали.

Бу йўналиш Европага Каспий денгизи, Озарбайжон, Грузия ва Туркия орқали етиб боради. Форс кўрфазидаги денгиз транспорти хавфи ва Шимолий денгиз йўлининг ноаниқлигини ҳисобга олган ҳолда, Қозоғистонни ўз ичига олган Марказий Осиё муқобил йўналиш ҳисобланади.

Qazaq Expert Club логистика таҳлилчиси Айнур Дивеева ҳам бу фикрни қўллаб-қувватлайди. Унинг сўзларига кўра, бизнес битта йўналишга қарамликни камайтиришга интилмоқда, шунинг учун Ўрта йўлакка қизиқиш ортиб бормоқда.

Қозоғистон географик жойлашуви ва темир йўл инфратузилмаси туфайли нисбатан қулай мавқега эга. Ақтау ва Қуриқ портларини модернизация қилиш, контейнер ташиш ҳажмининг ортиши юк ташиш ҳажмини оширган бўлса-да, талаб инфратузилма қувватига қараганда тезроқ ўсиб бормоқда.

Экспертларнинг фикрига кўра, Ўрта йўлак анъанавий йўналишларнининг ўрнини тўлиқ боса олмайди. Унинг асосий роли глобал савдо учун барқарор альтернатива бўлишдир. Йўналишнинг самарадорлиги Каспий денгизида юк ташиш тезлигига, флотнинг етарлилигига, тарифларни мувофиқлаштиришга ва рақамли процедураларни стандартлаштиришга боғлиқ.

Агар Қозоғистон етказиб бериш вақтларининг барқарорлигини таъминласа, мамлакат ўзини Евроосиё логистикасида муҳим бўғин сифатида кўрсатади.

Бунинг мумкин бўлган салбий оқибатлари қандай?

Халқаро муносабатлар бўйича эксперт Таир Нигманов Яқин Шарқдаги асосий ўйинчилар — Эрон, Саудия Арабистони, Исроил ва Туркия ўртасидаги мураккаб ўзаро муносабатларга эътибор қаратди.

Унинг сўзларига кўра, Эроннинг заифлашиши минтақавий беқарорликни кучайтириши ва иқтисодий алоқалар ва инфратузилма лойиҳаларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Энг ёмон ҳолатда, аҳолиси тахминан 90 миллион киши бўлган мамлакатнинг беқарорлашиши хавфсизликка таҳдид солиши мумкин.

Экспертнинг фикрича, Эрондаги вазиятнинг кескинлашиши бутун минтақанинг сиёсий ва иқтисодий архитектурасига таъсир қилади.

Шундай қилиб, Яқин Шарқдаги ҳарбий кескинликлар глобал нефть бозорига, логистика йўналишларига ва Марказий Осиё мамлакатларининг транзит имкониятларига бевосита таъсир қилувчи омилга айланиб бормоқда.