Транзит стратегия сифатида: Қозоғистон темир йўлларни ўсиш манбаига айлантира оладими
ASTANA. Kazinform — Сўнгги йилларда Қозоғистон Осиё ва Европа ўртасидаги транзитга эътибор қаратиб, транспорт тизимини изчил равишда қайта шакллантирмоқда. Яқин вақтгача асосан хомашё экспортига йўналтирилган темир йўллар аста-секин контейнер ва мультимодал транспорт муҳим рол ўйнайдиган янги логистика моделининг асосига айланиб боряпти. Бироқ, бу имкониятлар билан бир қаторда, геосиёсатдан тортиб табиий чекловларгача бўлган хавфлар ҳам ортиб бормоқда. Кazinform таҳлилчиси ушбу стратегия қанчалик барқарор эканлигини ва мамлакат ўзини Евроосиёдаги асосий транзит марказларидан бири сифатида намоён қила олиши ёки йўқлигини ўрганиб чиқди.
Темир йўллар транзит иқтисодиётининг пойдевори сифатида
Мустақилликка эришганидан бери Қозоғистон ўз темир йўлларининг роли ва географиясини қайта шакллантирди. Асосан тоғ-кон саноати эҳтиёжлари ва ғалла экспортига қаратилган инфратузилма аста-секин нафақат хомашё экспортига, балки транзит ва ички алоқага ҳам йўналтирилган тизимга айлантирилди. Бу йиллар давомида мамлакатда тахминан 3400 км темир йўл қурилди. Гап эски инфратузилмани модернизация қилиш ҳақида эмас, балки янги йўналишларни очиш ҳақида кетмоқда. Шу билан бирга, тахминан 1000 километрлик асосий магистрал йўллар электрлаштирилди.
Янги транспорт архитектурасининг ривожланиши икки йўналишда давом этди: халқаро йўлакларни ривожлантириш (Жетиген-Олтинкўл (Қорғас), Жезқазған-Бейнеу ва Ўзен-Болашақ лойиҳалари) ва мамлакат ички майдонини "улаш" (Шар-Ўскемен, Ақсу-Дегелен, Хромтау-Алтинсарин ва Арқалиқ-Шубаркўл).
Бешта йўлак ва ўсиб бораётган юк оқими
Қозоғистон бешта халқаро йўлак билан кесишган бўлиб, дунёдаги энг йирик савдо бозорларига йўл очади. Умумий узунлиги 16 000 км бўлган темир йўл транспорт саноатининг асосий таянчи бўлиб қолмоқда. Бироқ, тармоқнинг кўлами унинг иқтисодиётдаги роли каби муҳим эмас.
Транспортнинг муқобил турлари ривожланганига қарамай, темир йўллар кўмир, руда, ғалла ва нефть каби юкларни ташишда доминант мавқеини сақлаб қолмоқда. Улар мамлакатдаги барча юк ташишнинг тахминан 60 фоизини ташкил қилади.
2025 йилда темир йўл орқали 320 миллион тонна юк ташилди (ўтган йилга нисбатан 5,5 фоизга ўсиш). Бу ўсиш асосан экспорт ва транзит йўналишлари ҳисобига амалга оширилди.
2026 йилда юк ташиш ҳажмининг 343,6 миллион тоннагача ўсиши кутилмоқда, транзитга янги эътибор қаратилмоқда, яъни 55 миллион тоннага етиши режалаштирилган.
Ҳаракатланувчи таркибнинг босқичма-босқич янгиланиши бу ўсишга ҳисса қўшмоқда. 2025 йилда темир йўллар аллақачон 149 та янги локомотив ва 2323 та юк вагонини қабул қилди. Бу йил яна 236 та электровоз ва дизель локомотивлари, шунингдек, 1373 та платформа вагонлари етказиб берилиши кутилмоқда. Умуман олганда, юк вагонлари парки ҳозирда 146 000 донадан иборат.
Рақамлар Қозоғистон темир йўл тизими барқарорлигини сақлаб қолишини ва халқаро логистикадаги ролини аста-секин кучайтираётганини кўрсатади.
Янги лойиҳалар ва инфратузилмани модернизация қилиш
Саноатнинг келажакдаги ривожланиши нафақат транспорт ҳажмининг ошиши, балки инфратузилманинг ўсиб бораётган оқимларни бошқариш қобилияти билан ҳам белгиланишини тушуниш муҳимдир. Сўнгги ўн йил ичида темир йўл соҳасига тахминан 35 миллиард доллар сармоя киритилди. 2019 йилдан бери 9500 км йўл таъмирланди, уларнинг деярли ярми сўнгги икки йил ичида якунланди. Ушбу ишларнинг асосий қисми 3500 км дан ортиқ масофани капитал таъмирлашни, шу жумладан йўл устки тузилиши элементларини тўлиқ алмаштиришни ўз ичига олди.
Бундан ташқари, янги темир йўл линиялари - Дўстлик-Мўйинти участкасининг иккинчи линияси ва Алмати станциясини айланиб ўтувчи линия – 2025 йилда қуриб битказилди. Ушбу стратегик муҳим лойиҳаларнинг ишга туширилиши Транскаспий халқаро транспорт йўналиши (ТХТЙ) нинг энг гавжум чорраҳаларидан бирининг ўтказувчанлигини деярли икки баравар оширди.
Шундан сўнг, Транс-Қозоғистон темир йўл йўлагини ривожлантиришни тезлаштириш учун Қарағанди ва Улитау вилоятларида 323 километрлик янги Қизилжар-Мўйинти йўналиши қурилиши бошланди.
2025 йилда Қозоғистон-Хитой чегарасидаги учинчи чегара темир йўл ўтиш жойи бўлган Бақти-Аягўз лойиҳаси қурилиши бошланди.
Жаҳон иқтисодиёти ва сиёсати институти мутахассиси Лидия Пархомчикнинг таъкидлашича, Қозоғистон ва Хитой ўртасидаги учинчи темир йўл ўтиш жойи юк ташиш ва транзит ҳажмини оширади, бу эса мамлакатнинг Хитойнинг Европага юк ташиш стратегиясидаги ролини кучайтиради.
— Шу нуқтаи назардан, Хитойнинг Ляньюньган порти билан Ақтауда контейнер марказини ривожлантириш бўйича ҳамкорлик йилига 300 000 контейнергача юк ташишни ошириш имкониятини беради. Бу Транс-Қозоғистон халқаро транспорт йўналишини ривожлантириш учун жуда муҳимдир, чунки Каспий денгизи сегменти ҳозирда модернизация ва қувватни кенгайтириш жараёнидан ўтмоқда, — деди мутахассис.
Бу йил иккита 475 километрлик темир йўл линиялари қурилиши ва 2900 километрлик йўлни модернизация қилиш режалаштирилган.
— Бу транзит юк ташиш ҳажмини 60 фоизга оширади ва транзит контейнер поездларининг тезлиги соатига 50 километрга етади. Масалан, Хитой чегарасидан Каспий денгизига юкларни етказиб бериш вақти шу йил охирига қадар 84 соатдан 55 соатгача қисқартирилади, — деди ҚР Бош вазири Олжас Бектенов Президент раислигида бўлиб ўтган кенгайтирилган Ҳукумат йиғилишида.
Умуман олганда, 2029 йилга келиб 5000 километрлик йўл қуриш ва 11000 километрни таъмирлаш режалаштирилган, жумладан, узоқ кутилган Атирау-Орал йўналиши ишга туширилиши ҳам режалаштирилган. Бундан ташқари, модернизация қурилиш ва таъмирлашдан ташқари тобора кенгайиб бормоқда.
Ҳозирда асосий эътибор рақамлаштириш ва ақлли транспортни бошқариш тизимларига қаратилмоқда. Янги ва модернизация қилинган участкаларда автоматлаштирилган бошқарув тизимлари жорий этилмоқда, бу поездлар орасидаги интервалларни қисқартиради ва поездлар тезлигини оширади. Тармоқ бўйлаб бир қатор йўналишларда шунга ўхшаш автоматик блокировка тизимлари ўрнатилмоқда.
Бироқ, юк ҳужжатларини қайта ишлашнинг номукаммал тартиблари чеклов бўлиб қолмоқда. Бизнес рухсатномаларни кутиш баъзан мамлакат бўйлаб юк ташишнинг ҳақиқий транзитидан кўпроқ вақт талаб қилиши мумкинлигини билади. Ушбу жараёнларни тезлаштириш учун «ҚТЖ» МК» АЖ 24/7 мижозларни қўллаб-қувватлаш ва сўровларни автоматлаштирилган қайта ишлаш учун сунъий интеллект ёрдамчилари ва операторларини ўз ичига олган "Ягона рақамли дарча" платформасини ишлаб чиқмоқда.
ТХТЙда транзит ва божхона жараёнларини автоматлаштириши кутилаётган "Рақамли савдо йўлаги" лойиҳаси якунланиши кутилмоқда.
Транзитга эътибор қаратиш
Қозоғистон темир йўл саноатининг келажакдаги ривожланиши тобора кўпроқ глобал транспорт ташаббуслари - "Бир макон, бир йўл" ташаббуси ва ТРАСЕКА дастури билан боғлиқ. Иккаласи ҳам Хитой ва Европа ўртасида қуруқликдаги транспортга талабни оширади ва мамлакат ушбу логистика конфигурациясининг марказида аниқ туради.
Шунинг учун устуворлик: контейнер ва мультимодал транспортга урғу бериб, Хитой чегарасидан Каспий денгизигача транзитни максимал даражада ошириш. Бу нафақат геосиёсий жойлашув, балки прагматизм масаласи ҳамдир — транзит иқтисодиёт учун мустақил даромад манбаига айланмоқда.
Қозоғистон ўзининг транспорт тизимини Транскаспий халқаро транспорт йўналиши учун ягона тизим сифатида қайта қурмоқда. Сўнгги йиллардаги риторика ва қарорлар Ҳукумат бу жараённи тезлаштиришга интилаётганидан далолат беради. Президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Транскаспий йўналишини ривожлантиришга эътиборининг ортиши саноатни бошқариш тизимидаги институтсионал ўзгаришлар билан бирга келади.
Биринчидан, стратегик ҳужжатларни кўриб чиқиш ўтказилди. 2029 йилгача темир йўл транспортини ривожлантириш концепцияси бекор қилинди ва унинг асосий қоидалари, денгиз инфратузилмасини ривожлантириш чоралари билан бирга, 2030 йилгача транспорт ва логистика салоҳиятини ривожлантиришнинг ягона концепциясига интеграция қилинди. Бу самарали равишда секторал ёндашувдан интеграциялашган ёндашувга ўтишни англатади.
Иккинчидан, 2026–2030 йиллар учун контейнер ташишни ривожлантириш бўйича алоҳида комплекс режа ишлаб чиқилди. Унинг мавжудлиги устуворликларнинг ўзгаришининг кўрсаткичидир: контейнерлаштириш ҳозирда атиги 8% атрофида бўлганлиги сабабли, давлат транзит моделининг асоси сифатида ушбу сегментнинг экспоненциал ўсишига эътибор қаратмоқда.
Ва ниҳоят, бошқарув мантиғининг ўзи ўзгармоқда. Темир йўл саноати тобора кўпроқ алоҳида эмас, балки денгиз транспорти билан биргаликда кўриб чиқилмоқда. Бу Каспий денгизи орқали ва ундан кейин Кавказ орқали Европага мультимодал ташиш муҳим рол ўйнайдиган ТХТЙ ривожланишининг бевосита натижасидир. Бундан ташқари, ёндашувдаги бу ўзгариш шунчаки декларациялардан ташқарига чиқади ва тегишли соҳалар учун аниқ ривожланиш кўрсаткичлари билан қўллаб-қувватланади.
Яқинда чекловчи омил деб ҳисобланган Транскаспий йўналиши бўйлаб транспорт ўсишни кўрсатмоқда: 2025 йил охирига келиб бу ҳажм 9,5 миллион тоннага етди ва 2026 йилда 11,4 миллион тоннагача ошиши кутилмоқда.
Шу билан бирга, инфратузилма чекловлари олиб ташланмоқда. Ақтау ва Қуриқ портларида чуқурлаштириш, тўхташ жойларини модернизация қилиш ва контейнер сиғимини яратиш лойиҳалари амалга оширилмоқда. Паромларни қайта ишлаш вақти аллақачон қисқартирилмоқда ва ўрта муддатли истиқболда портнинг ўтказиш қобилияти 30 миллион тоннагача ошиши кутилмоқда.
Шу билан бирга, халқаро миқёсда мувофиқлаштириш кучайтирилмоқда. Транскаспий йўналиши бўйлаб етказиб бериш муддати 15-18 кун ичида барқарорлаштирилди, China Railway Container Transport каби йирик операторлар трафикни бошқаришда иштирок этмоқда ва иштирокчи давлатлар узоқ муддатли тарифлар ва ягона иш қоидалари бўйича келишиб олиш йўлида ҳаракатланмоқда.
Шундай қилиб, биз шунчаки темир йўлларни ривожлантириш ҳақида эмас, балки асосан Каспий денгизи орқали транзит оқимларига мослаштирилган ягона транспорт ва логистика тизимини яратиш ҳақида гапиряпмиз.
Қозоғистоннинг ушбу янги архитектурага қанчалик самарали интеграциялашуви транзитнинг барқарор иқтисодий ўсиш моделига айланишини ёки Евроосиё харитасида шунчаки потенциал устунлик бўлиб қолишини белгилайди. Экстенсив ўсиш босқичи асосан тугади ва яна бир қийинчилик пайдо бўлмоқда.
Хавфлар ва чекловлар
Транзитни темир йўл саноати учун асосий ривожланиш йўналиши сифатида кузатиш мантиқан тўғри кўринади, аммо бу хавфлардан холи эмас. Бу нафақат инфратузилманинг ички самарадорлиги, балки Қозоғистон назоратидан ташқаридаги омиллар ҳам масаласидир.
Сиёсатшунос Ғазиз Абишевнинг таъкидлашича, транзит модели бевосита геосиёсий вазиятга боғлиқ.
— Шарқ-Ғарб ва Шимол-Жануб йўналишлари нафақат иқтисодиёт, балки сиёсий шароитлар — санксиялар, можаролар ва савдо муносабатларидаги ўзгаришлар билан ҳам шаклланади. Транспорт йўлаклари ўтадиган минтақалардаги ҳар қандай ўзгаришлар вақтинча қайта тақсимланиши ёки ҳатто оқимларни тўхтатиши мумкин, — деди эксперт.
Бироқ, география асосий омил бўлиб қолмоқда: Қозоғистон Евроосиёнинг марказида жойлашган ва энг йирик бозорларни — Шарқий Осиё ва Европани объектив равишда боғлайди. Мамлакатни иқтисодий нуқтаи назардан четлаб ўтиш қийин: альтернативалар ёки ортиқча юкланган, инфратузилмаси чекланган ёхуд сиёсий жиҳатдан беқарор.
— Фақат битта йўналиш асосий йўналишга айланади, деб айта олмаймиз: ҳар бирининг ўз роли бўлади. Транскаспий халқаро транспорт йўналиши (ТХТЙ) Янги Ипак йўлини барқарорлаштириши мумкин бўлган йўналишдир. Қозоғистон жуда кенг ҳудуд бўлиб, уни доимий равишда четлаб ўтиш мумкин эмас, айниқса биз инфратузилмани тайёрлаётганимизни ва тўғридан-тўғри йўналишларда минглаб километрлик линияларни қураётганимизни ҳисобга олсак. Мамлакатимиз орқали транзит фойдали ва бизнес буни тушунади. Яна бир савол шундаки, фақат битта йўналишга таянишга арзийдими. Қозоғистон қурилиш тўплами каби логистикани тезда "қайта йиғиши" учун инфратузилмани ривожлантириш керак: оқимларни йўлаклар ўртасида қайта тақсимлайди, ташқи муҳитдаги ўзгаришларга мослашади ва битта йўналишга боғлиқ бўлмайди, — деб таъкидлайди Ғазиз Абишев.
Шу билан бирга, транзит моделининг ўзида ҳам заифликлар мавжуд. Транскаспий йўналиши барқарорлигига бевосита таъсир қилувчи ташқи табиий омиллар билан боғлиқ жиддий хавф мавжуд. Хусусан, Каспий денгизининг саёзлашиши муаммоси. Қозоғистон Республикаси Экология ва табиий ресурслар вазирлиги маълумотларига кўра, денгиз сатҳи 2006 ва 2024 йиллар оралиғида икки метрдан кўпроққа пасайган. 2050 йилга бориб, мутахассислар яна саккиз метрга тушиши мумкинлигини тахмин қилишмоқда. Транспорт саноати аллақачон бу ўзгаришларнинг таъсирини ҳис қилмоқда: кемаларнинг юк ташиш ҳажми камайиб, уни йўналишни ўзгартиришга мажбур қилмоқда ва фарватерлар ва порт акваториясини мунтазам равишда чуқурлаштирмоқда.
Ақтау денгиз портининг маълумотларига кўра, кемалар ҳозирда қисман юклар билан кирмоқда. Бундан ташқари, ташувчилар кемаларни қайта лангар ташлаш учун қўшимча харажатларга дуч келишади — ҳар бир кема учун тахминан бир миллион тенге — чуқурлаштириш ишлари эса йилига тахминан 0,4 миллиард тенгега тушади.
Алоҳида хавфлар тўплами ички омиллар билан боғлиқ. Қулай ташқи шароитлар бўлса ҳам, транзит автоматик равишда ошмайди. Юк оқимлари учун рақобат кучаймоқда ва бу курашда нафақат масофалар, балки шартлар — транзит тезлиги, тарифлар ва процедураларнинг олдиндан айтиб бўладиганлиги ҳам муҳимдир.
Маъмурий тўсиқлар, юкларни расмийлаштиришнинг узоқ жараёнлари, хизматлар ўртасидаги мувофиқлаштиришнинг етарли эмаслиги ва ҳаддан ташқари тартибга солиш хавфи анъанавий равишда чекловлар сифатида тилга олинади. Айнан шу нуқталарда Қозоғистон ўз мавқеини мустаҳкамлаши ёки аксинча, йўналишнинг жозибадорлигини пасайтириши мумкин. Юк ташувчилар бир нечта алтернативаларни танлашда, ҳатто кичик кечикишлар ёки ноаниқлик ҳам жуда муҳим бўлиб қолиши мумкин.
— Ҳаммаси бизга ва бир қатор омилларнинг комбинациясига боғлиқ. Қозоғистон ҳақиқатан ҳам ҳаддан ташқари бюрократия, коррупция, ёмон мувофиқлик ёки ортиқча солиқ юклари туфайли логистика оқимларининг катта қисмини тўхтатиши мумкин. Бошқа хавфлар ҳам мавжуд: агар тартиб тикланмаса, йўналишлар ҳимояланмайди ва аниқ кафолатлар берилмайди. Бироқ, мен ишонаманки, расмийлар мамлакатнинг транзит жозибадорлигини сақлаб қолишга ҳаракат қилишади, чунки унинг келажакдаги ривожланиши кўп жиҳатдан бунга боғлиқ, — деди Ғазиз Абишев.
Шундай қилиб, Қозоғистоннинг транзит салоҳияти асосан унинг географик жойлашуви ва Евроосиё савдосидаги роли билан белгиланади. Бироқ, бу салоҳиятни барқарор иқтисодий моделга айлантириш мураккаб омиллар тўпламига боғлиқ: Ҳукумат сиёсатининг самарадорлиги, инфратузилманинг сифати, халқаро ҳамкорлик даражаси, таъминот занжирларининг мослашувчанлиги ва бизнеснинг ўзгарувчан ташқи муҳитга мослашиш қобилияти. Айнан шу омилларнинг мувозанати мамлакатнинг асосий транзит маркази сифатидаги мақомини сақлаб қола олишини белгилайди.
