Тозалик куни: Наврўз айёмидаги янгиланиш ва тозаликнинг моҳияти
ASTANА. Кazinform — “Наврўзнома”нинг ўнкунлиги доирасида 23 мартда Тозалик куни нишонланади. Ҳаёт уйғониб, ер яшилликка бурканаётганда тозалик маросими бежизга ўтказилмайди. Бу кун —табиат ва инсониятнинг янгиланиши, ўтмиш юкидан халос бўлишни ва янги даврга киришни рамзий маънода ифодаловчи муҳим байрам ҳисобланади.
Тозалик кунининг маъноси чуқур
Баҳор — янгиланиш ва қайта туғилиш даври. Қишки совуқлар чиқиб, биринчи кўкатлар пайдо бўла бошлаганда, табиатнинг ўзи тозаланади ва янги нафас олади. Дарахтлар гуллайди, қушлар қайтади ва атроф-муҳит ҳаёт нафасига тўлади. Тозалик кунининг бундай вақтда нишонланиши инсон ва табиат ўртасидаги уйғунликни намойиш этади.
Қозоқ халқи азалдан табиат билан уйғунликда яшаб келган ва унга ҳурмат билан муносабатда бўлган. Шунинг учун баҳорги тозалик ишлари нафақат маиший эҳтиёж, балки табиатга нисбатан меҳр-шафқат ва масъулиятнинг намоён бўлиши ҳам ҳисобланган.
Машҳур ёзувчи Зейнеп Ахметова ўзининг «Бабалар аманаты» китобида Наврўз яқинлашганда ҳар бир уй ахлатдан тозаланади, гилам-палосларнинг чанги тозаланади ва байрамга алоҳида эҳтиром билан тайёргарлик кўрилади, деб ёзади. Болалар чўмилтирилади, тирноқлари олинади, сочлари қирқилади ва янги кийимлар кийдирилади.
Агар Наврўз тозалик ва самимийлик билан кутиб олинса, йил давомида яхши нарсалар бўлади, деб ишонишган. Бувижонлар исириқ ёки арча тутади:
Эй, фалокат, фалокат,
Оқаётган сув билан кет!
Кўтарилаётган буғ билан кет!
Қизариб ботган кун билан кет!
Қорайиб ботган тун билан кет!
Яқинлашмай мол-жонга,
Тоғ-тошда ўлган ҳайвон билан кет! – дея уйнинг ичи-сирти, молхонани тозалайди.
Бундан ташқари, у синган идишлар ва синган қошиқлар каби эскирган буюмларни ёқиб юборади. Шу тарзда, қишда пайдо бўлган касаллик ва хасталик исириқ ва арча тутуни билан йўқолади ва атроф-муҳит зарарсизлантирилади. Исириқ ва арчанинг шифобахш хусусиятлари тиббиётда ҳам исботланган. Шарқнинг буюк олими Абу Али Ибн Сино арча кўплаб касалликларни даволаши мумкинлигини ёзган.
"Улуснинг улуғ куни тоза уйга киради ва омад олиб келади" деган одат бор. Наврўз куни тозаланган уйнинг тўрида шамлар ёқилади ва эзгу тилаклар айтилади. "Хизир кечаси"ни кутиш ва Наврўз тонгини кўришга шошилади.
Экологик онг
Замонавий даврда жамият ривожланиши нафақат иқтисодий кўрсаткичлар, балки одамларнинг ҳаёт сифати, уларнинг атроф-муҳит ва бир-бири билан муносабатлари билан ҳам ўлчанади. Шу муносабат билан, Қозоғистонда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва соф виждонга асосланган жамоат маданиятини шакллантириш энг муҳим вазифалардан биридир.
Бугунги кунда бу анъана янги маъно касб этмоқда. Шаҳар ва қишлоқларда шанба кунлари ташкил этилмоқда, кўчалар ва боғлар тозаланмоқда. Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш кампаниялари ва дарахт экиш ташаббусларида жамоатчилик фаоллиги ҳам ортиб бормоқда. Табиатни муҳофаза қилишга қизиқиш, айниқса ёшлар орасида ортиб бормоқда. Аждодларимизнинг "Булоқ кўрсанг, кўзини оч" фалсафаси янги экологик маданият билан моҳирона уйғунлашмоқда.
З. Ахметова ўзининг «Бабалар аманаты» китобида шундай ёзади: "Ҳар Наврўзда боболаримиз фарзандларини йиғиб, булоқ кўзини очишга юборишарди. Кейин бобо-бувиларимиз: "Булоқ кўзини очиш Маккага бориш каби савобдир. Сув бор жойда ҳаёт бор. Сув бор жойда ўт ва гуллар ўсади, экинлар мўл-кўл бўлади. Одамлар ва ҳайвонлар тўяди ва улар тўйганда бир-бирига зарар етказмайди ва тинч яшайди. Булоқ кўзини очиш — ҳаёт булоқларини очиш", дер эдилар. Бу табиатга ғамхўрлик қилиш ва уни ҳимоя қилишнинг ажойиб намунаси, миллий намунадир".
Мамлакатда мактаблардан тортиб университетларгача бўлган барча даражаларда экологик таълимнинг ягона стандарти ишлаб чиқилмоқда. Ҳудудларда "Яшил мамлакат" дастури ва "Яшил клублар" лойиҳаси билан бир қаторда мактаб ва дарсдан ташқари форматлар ишлаб чиқилмоқда.
Олий таълим муассасаларида экология клублари, талабалар эко-клублари яратилмоқда ва "Велосипед куни" ўтказилмоқда. Алоҳида чиқиндиларни йиғиш лойиҳаси доирасида 26 та университетга бокслар ва биг-бэглар ўрнатилди ва 36 тоннадан ортиқ пластмасса қайта ишлаш учун йиғилди.
“Тоза Қозоғистон” лойиҳаси доирасида барча ҳудудларда “Тозалик эстафетаси” ва «ТазаLIKE» экофестиваллари ўтказилади. Мамлакатнинг жанубий ҳудудларида баҳорги дарахт экиш кампанияси бошланади. Бироқ, тозалик масаласи бир кунлик кампания билан чекланиб қолмаслиги керак. Жамоат маданияти кундалик ҳаракатларда акс этиши керак: ахлатни саралаш, табиатга зарар етказмаслик ва жамоат жойларини тоза сақлаш ҳар бир фуқаронинг бурчидир.
Рақамлаштириш йилида “Тоза Қозоғистон”
Сўнгги йилларда Қозоғистон атроф-муҳитни муҳофаза қилишга алоҳида эътибор қаратмоқда. Бунинг яққол исботи 2024 йил баҳорида бошланган “Тоза Қозоғистон” миллий экологик кампаниясидир. Ушбу ташаббус Тозалик куни билан бир вақтга тўғри келади ва мамлакатда тозалик маданиятини яратиш, табиатга меҳр-шафқат билан муносабатда бўлиш ва жамиятнинг экологик масъулиятини оширишга қаратилган.
Қозоғистон Республикаси Экология ва табиий ресурслар вазирлиги маълумотларига кўра, Президентнинг “Тоза Қозоғистон” ташаббуси доирасида барча босқичларда 1294 та тадбир ўтказилди, 844 минг тонна чиқинди йиғилди, 1 миллион гектар ер тозаланди ва 2,9 миллион дарахт экилди. Ушбу тадбирларда 6,9 миллион киши иштирок этди.
Бундан ташқари, Президент томонидан эълон қилинган Рақамлаштириш ва сунъий интеллект йили доирасида атроф-муҳитни муҳофаза қилишда рақамли технологиялардан фойдаланишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. “Атроф-муҳит ва табиий ресурслар ҳолати бўйича миллий маълумотлар банки” лойиҳаси ишлаб чиқилди. Онлайн платформа эмиссия мониторинги, саноат экологик назорати, ифлослантирувчи моддалар эмиссияси ва ташиш реестри, чиқиндиларнинг давлат кадастри, углерод кадастри каби бошқа тизимлардан маълумотларни тўплайди.
Чиқиндиларни бошқариш соҳасида EcoQolday рақамли платформаси ишламоқда. Шунингдек, бугунги кунда ўрмон ёнғинларини эрта аниқлаш тизими жорий этилмоқда ва Қазгидромет маълумотлари билан интеграциялашган Tasqyn тизими сув тошқини шароитларини башорат қилиш учун ишлатилади. Қозоғистоннинг алоҳида муҳофаза қилинадиган табиий ҳудудларидаги назорат пунктларини автоматлаштириш бўйича ишлар олиб борилмоқда.
Табиий ресурслар соҳасида Tabigat.gov.kz. интерактив харитаси ишга туширилди. Фазовий мониторинг орқали 2025 йилда 3828 та ноқонуний чиқиндиларни йиғиш жойлари ва 1000 дан ортиқ чиқиндихоналар рўйхатга олинди. Шундай қилиб, янги рақамли ечимлар "Тоза Қозоғистон" концепциясини амалга оширишда назоратнинг шаффофлиги ва самарадорлигини оширади.
“Тоза Қозоғистон” бир марталик шанба ёки қисқа муддатли кампания эмас. Бу узоқ муддатли истиқболга қаратилган кенг кўламли ҳаракат бўлиб, бутун жамиятни қамраб олади. Унинг асосий мақсади ҳар бир фуқаронинг онгида тозалик ва тартибни ҳаёт тарзига айлантиришдир.
“Тоза шаҳар” дастурининг учинчи мавсуми суратга олинади
2024 йилда Президентнинг “Тоза Қозоғистон” ташаббуси доирасида Jibek Joly каналида кенг кўламли “Тоза шаҳар” телевизион лойиҳаси ишга туширилди. Суратга олиш гуруҳи Қозоғистоннинг катта ва кичик шаҳарларига ташриф буюриб, уларнинг тозалиги ва гўзаллиги ҳақида суҳбатлашди. Журналистлар маҳаллий аҳоли билан учрашдилар, коммунал хизматлар ишини кўрдилар ва ҳудуднинг экологик ҳаётида фаол иштирок этаётган барча кўнгиллилар билан танишдилар.
Биринчи мавсумда “Тоза шаҳар” суратга олиш гуруҳи 30 минг километр йўл босиб ўтди ва республика аҳамиятига эга 20 та шаҳарни суратга олди. Биринчи мавсумда Астана ва Алмати мегаполислари гўзаллик ва тозалик бўйича етакчиликни қўлга киритди.
Иккинчи мавсумда эса “Тоза шаҳар” жамоаси Ақсу, Экибастуз, Абай, Олтой, Кентау каби 20 та моношаҳарнинг ҳақиқий ҳаётини намойиш этди ва 15 минг қозоғистонликни кенг кўламли экологик кампанияларга сафарбар қилди.
Бу йил дастурнинг учинчи мавсумида томошабинларга Қозоғистоннинг сайёҳлик ҳудударининг ҳолати ва тайёргарлиги ҳақида ҳақиқий маълумот бериш режалаштирилган. Икки бошловчи мамлакатдаги 24 та сайёҳлик масканига ташриф буюради. “Ҳалол гид” формати ўзгаришсиз қолади. Бир бошловчи табиат гўзаллиги, ҳудуднинг меҳмондўстлиги ва маданий хусусиятларига эътибор қаратса, иккинчиси холис танқидчига айланади. Лойиҳа жамоаси дам олиш қаерда бунга арзийди ва тозалик ва қулайликни яхшилаш учун ҳали қаерда ишлар қилиниши кераклигини тушунишга ёрдам беради.
Бундан ташқари, “Таза Қозоғистон” экологик дастури доирасида Телеграм тармоғида @TazaQazBot ишга туширилди. Энди ҳар ким рақамли тизим орқали ваколатли органга экологик шикоят юбориши мумкин. Бунинг учун ботнинг асосий менюсидан "сўров юбориш" опциясини танлаш, муаммонинг батафсил тавсифини ёзиш ва қўшимча фотосурат ёки видео юклаш керак. Хабар маҳаллий маъмуриятга юборилади. Кейин сўров рўйхатга олинганми, кўриб чиқилаётганми ёки бажарилганми, деган жавоб олинади. Шикоят қилувчи бажарилган ишни 5 балли шкала бўйича ва изоҳ ёзиш орқали баҳолайди. Агар 3 баллдан паст баҳо берилса, масала маъмуриятга қайтарилади.
Янги Конституция ва тозалик
Яқинда мамлакатда янги Конституцияни қабул қилиш масаласи миллий даражада муҳокама қилинди ва 15 март куни бўлиб ўтган референдумда қўллаб-қувватланди. Ушбу ҳужжат, мамлакат сиёсий тизимини модернизация қилишдан ташқари, жамиятдаги қадриятларни қайта белгилашга ҳам қаратилган. Алоҳида эътиборга сазовор бўлган соҳалардан бири табиатни муҳофаза қилиш ва тозалик маданияти ҳисобланади.
Янги Конституция лойиҳасида биринчи марта табиатни муҳофаза қилиш нафақат давлат бурчи, балки ҳар бир фуқаронинг шахсий масъулияти ҳам эканлиги аниқ кўрсатилган. Масалан, Конституциянинг муқаддимасида табиатни муҳофаза қилиш ва келажак авлодлар учун масъулият каби қадриятлар аниқ баён этилган.
Шу билан бирга, 3-моддада давлат фаолиятининг асосий тамойилларидан бири юқори экологик маданиятни шакллантириш эканлиги таъкидланган. Бу норма жамиятда экологик онгни ривожлантириш давлат сиёсатининг бир қисми эканлигини англатади.
37-моддада Қозоғистон Республикаси фуқаролари табиатни асраб-авайлаш ва табиий ресурсларга ғамхўрлик қилиш мажбурияти борлиги ва давлат инсон ҳаёти ва соғлиғи учун мос бўлган атроф-муҳитни ҳимоя қилишга қаратилганлиги таъкидланган. Инсон ҳаёти ва соғлиғига ёки атроф-муҳитга таҳдид соладиган фактлар ва ҳолатларни яширган мансабдор шахслар қонунга мувофиқ жавобгарликка тортиладилар.
Яъни, янги конституциявий тамойиллар нафақат атроф-муҳитни муҳофаза қилишни кучайтиради, балки жамиятда экологик маданиятни шакллантиришга ва давлатни барқарор ривожланишга ёъналтиришга хизмат қилади. Экология энди шунчаки атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳаси бўлиб қолмайди, балки ҳуқуқий, ижтимоий ва иқтисодий тизимнинг муҳим қисмига айланади.
