Сталкингга қарши қонун қандай ишламоқда
ASTANА. Кazinform – “Мен сенинг ҳар бир қадамингни кузатиб бораман…”. Бундай хабар дастлаб ҳазилга ўхшаб туюлиши мумкин, аммо аслида у инсон ҳаётини зулматга айлантириши мумкин. Сталкинг бу туйғу эмас, балки тизимли таъқиб, кузатиш ва психологик босимнинг жиноий кўринишидир. Кazinform мухбири экспертлар билан биргаликда ушбу хавфли ҳодисанинг сабаблари ва оқибатларини таҳлил қилди.
Стлакинг хронологияси
Бу атама инглиз тилидан келиб чиққан (сталкинг – “таъқиб қилиш, кузатиш”) ва дастлаб овчиликда ўлжани таъқиб қилиш усули сифатида ишлатилган. Бироқ, 1989 йилда актриса Ребекка Шеффернинг Роберт Бардот томонидан узоқ вақт таъқи қилиниб, охир-оқибат ўлдирилганидан сўнг, бу тушунча ОАВда кенг оммалашди. Ўшандан бери АҚШнинг Калифорния штати тизимли таъқибни ҳуқуқий ҳаракат сифатида кўриб чиқа бошлади.
Жаҳон тажрибаси таъқиб қилиш хавфини исботловчи кўплаб ҳолатларга тўла. Масалан, 1996 йилда исландиялик қўшиқчи Бьоркга ошиқ бўлган мухлис Рикардо Лопес таҳдидли хат юборди ва кейин ўз жонига қасд қилди. 1981 йилда Жоди Фостерга ошиқ бўлган Жон Хинкли актрисанинг эътиборини жалб қилиш учун АҚШ президенти Рональд Рейганга суиқасд қилишга уринган. 2018 йилда эса Тейлор Свифтнинг мухлиси Рожер Алварадо қўшиқчининг уйига ноқонуний равишда кириб, унинг ётоғида ухлаган. Бу воқеалар таъқиб қилиш нафақат психологик, балки ҳақиқий жисмоний хавфларни ҳам келтириб чиқариши мумкинлигини кўрсатди.
Таъқиб қилиш энди дунёнинг кўплаб мамлакатларида алоҳида жиноят ҳисобланади. АҚШ, Буюк Британия, Германия ва Австралияда қонун таъқиб қилишни тақиқлайди ва жаримадан тортиб 10 йилгача қамоқ жазосини назарда тутади.
Қўрқувдан қонунгача: сталкингга қарши қадам
Келинг, Қозоғистондаги вазиятга назар ташлайлик. Узоқ вақт давомида мамлакатда таъқиб қилиш учун жиноий жавобгарлик йўқ эди. Адвокат Холида Ажиғулованинг сўзларига кўра, бундай ҳолатлар фақат Жиноят кодексининг "Қўрқитиш" моддаси доирасида малакаланган. Бироқ, амалда, қўрқитиш ҳақиқий таҳдид эканлигини исботлаш юки жабрланувчининг ўзига юклатилган, яъни гумондорнинг оғзаки таҳдиди ҳақиқий ҳаракатга олиб келганлигини кўрсатиш талаб қилинган.
Экспертнинг таъкидлашича, халқаро амалиётда бундай сўзларнинг ўзи жиноят ҳисобланади. Унинг фикрича, ҳеч ким бошқа одамни қўрқитиш ҳуқуқига эга эмас.
— Жабрланувчи ҳар куни бу бемаъниликми ёки ҳақиқий таҳдидми, деб ўйламаслиги керак, — дейди адвокат.
Бу бўшлиқ турли одамларнинг тақдирига таъсир қилди. Улардан бири собиқ сенатор ва журналист Дана Нуржигит томонидан оммага эълон қилинган иш. Унинг сўзларига кўра, 2019-2022 йилларда содир бўлган ажрашишдан кейин ҳам собиқ эри уни таъқиб қилишни тўхтатмаган.
— У мени таъқиб қиларди. Кечаю кундуз қўнғироқ қиларди. Бассейнда сузаётганимда бошимни кўтарганимда, у менинг олдимда турарди. Ишдан чиққанимда, у машинам ёнида кутиб турарди ва шифокор қабулига ёзилганимда, у ерда бўларди. Соғлиғим ёмонлашиб, муолажалар олаётганимда, у кириб келарди. Кўчада кетаётганимда, у менга қўнғироқ қилиб: “Ким билан гаплашяпсан?” деб сўрарди. Ростини айтсам, мен доим кимдир мени таъқиб қилаётгандек ҳис қилардим. Мен 2022 ва 2023 йилларнинг иккинчи ярмини шундай ўтказдим. Суд ҳукми 2024 йил 13 июнда кучга кирди, — дейди журналист.
Бу ҳолат нафақат унинг соғлиғига, балки касбий фаолиятига ҳам таъсир қилди. Кейинчалик, суд жараёнларидан сўнг, унинг собиқ эри Жиноят кодексининг 147-моддаси бўйича интим фотосуратлар ва видеоларни суратга олгани учун уч йилга озодликдан маҳрум қилинди. Ушбу воқеадан сўнг, Дана Нуржигит таъқибга оид махсус ҳуқуқий нормани жорий этишни талаб қилди.
Жамиятдаги шов-шувли ишлардан сўнг, ўтган йили Жиноят кодексига 115-1-модда - "Таъқиб қилиш" киритилди. Эндиликда, мунтазам равишда таъқиб қилиш 200 БҲМгача жарима, 200 соатгача жамоат ишлари ёки 50 кунгача қамоқ жазоси билан жазоланади.
Холида Ажиғулованинг айтишича, таъқиб қилиш фақат жисмоний таъқиб қилиш билан чекланмайди. Унинг сўзларига кўра, таъқиб қилиш тушунчаси онлайн маконда босимни ҳам ўз ичига олади.
— Таъқиб қилиш нафақат реал ҳаётда таъқиб қилишдир. Бунга онлайн таъқиб ҳам киради: доимий ҳақоратлар, таҳдидлар, хавотир ва ноқулайлик туғдирадиган хабарлар, — дейди у.
Шунингдек, шахснинг ҳаракатларини кузатишга уриниш, унинг электрон почтасини бузиш ёки ижтимоий тармоқ аккаунтларига ноқонуний кириш мунтазам таъқиб сифатида таснифланади.
Экспертнинг фикрича, асосий ўзгаришлардан бири полициянинг бундай шикоятларга мажбурий жавоб беришидир.
— Энди таъқиб қилиш учун шахсий жавобгарлик белгиланганлиги сабабли, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари шикоятни эътиборсиз қолдиролмайди. Агар ариза қабул қилинмаса ёки тегишли чоралар кўрилмаса, фуқаролар прокуратура ёки Ички ишлар вазирлигига мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Вазирликдаги аёлларни зўравонликдан ҳимоя қилиш бўйича махсус бўлим бундай ишларни назоратга олишга мажбурдир, — дейди адвокат.
Нурай иши, Қизилўрдадаги таъқиб ва Улитаудаги киберсталкинг
Қонун кучга киргандан сўнг, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари янги модда бўйича ишларни тизимлаштира бошладилар. Ички ишлар вазирлиги маълумотларига кўра, 2025 йил июль ойидан бери таъқиб қилиш бўйича саккизта жиноий иш қўзғатилган.
Янги модда бўйича кўриб чиқилган ишлар орасида Чимкентдаги фожиали воқеа жамоатчилик эътиборини тортди. 21 ёшли Нурай Серикбайнинг ўлими бўйича тергов давомида гумондорнинг ҳаракатлари бир марталик ҳужум эмас, балки бир неча ой давом этган тизимли таъқиб эканлиги аниқланди. Қариндошларининг сўзларига кўра, марҳум олдиндан таъқиб қилинган ва ҳатто ўғирлаб кетилган. Оила полициядан бир неча бор ёрдам сўраган бўлса-да, ариза қабул қилинмади. Ҳодисадан сўнг, Президент топшириғига биноан полиция ҳаракатлари бўйича тергов олиб борилди ва Чимкент шаҳар полицияси бошлиғи ишдан бўшатилди. Мажбурий никоҳ ишини рўйхатдан ўтказмаган ходимларга қарши жиноий иш қўзғатилди.
Нурай воқеасидан сўнг, қизилўрдалик қиз ижтимоий тармоқларда бошидан кечирган таъқиблари ҳақида пост ёзди. Натижада, Қизилўрда шаҳар 2-сонли суди эркакни таъқиб қилишда айбдор деб топди ва 25 кунлик қамоқ жазосига ҳукм қилди. Бундан ташқари, 500 минг тенге миқдорида маънавий зарар ундирилди. Суд материалларига кўра, судланувчи жабрланувчи билан мунтазам равишда ижтимоий тармоқлар, мобил алоқа ва WhatsApp орқали боғланиб, унинг яшаш жойи ва иш жойига ташриф буюриб, унга мунтазам равишда босим ўтказган. Жабрланувчи судга доимо қўрқувда яшаётганини ва манзилини ўзгартиришга мажбур бўлганини айтди.
Улитау вилоятидаги киберсталкинг ҳодисаси таъқиб қилишнинг янги, мураккаброқ шаклини кўрсатди. Беш йил давомида бир оила аноним аккаунтлар орқали тизимли рақамли ҳужумларга дучор бўлди. Ҳужумчи сохта интим фотосуратлар ва видеоларни яратиш ва уларни қариндошлари ва танишларига юбориш учун сунъий интеллектдан фойдаланган. Жабрланувчи 2023 йилда турмушга чиқаётганини билгач, у бўлажак куёвнинг оиласига туҳмат қилувчи сохта видеони юборди, натижада никоҳ бузилди.
Жабрланувчи рақамли макондан бутунлай чиқиб кетишга ҳаракат қилган бўлса-да, ҳужум унинг яқин қариндошига ўтди. Интернетда сохта профиллар ва материаллар тарқатилди, бу эса оиланинг, жумладан, вояга етмаган болаларнинг хавфсизлигига таъсир кўрсатди. Натижада, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ҳужумчини аниқлади ва унинг фаолиятини тўхтатди.
Қозоғистон Республикаси Адлия вазирлиги Қонунчилик ва ҳуқуқий ахборот институтининг Қонунчилик самарадорлигини таҳлил қилиш бўлими бошлиғи Тимур Авенов рақамли маконда ҳимоя муҳимлигини таъкидлайди.
– Ушбу масала Конституциянинг янги лойиҳасида мустаҳкамланганлиги рақамли технологиялар жамият ҳаётида алоҳида аҳамиятга эга бўлганидан далолат беради. Шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ва рақамли хизматларнинг хавфсизлиги замонавий ҳуқуқий тизимнинг асосий талабларидан биридир. Шунинг учун Конституцияда бундай нормаларнинг таърифи фуқаролар ҳуқуқларини янги давр талабларига мувофиқ ҳимоя қилишни кучайтиради, — дейди эксперт.
Психолог нима дейди?
Энди сталкингнинг психологик таъсирига ўтайлик. Экспертларнинг фикрига кўра, баъзан ҳаддан ташқари эътибор, такрорий алоқа ёки нотўғри ишда қатъий туриш жамиятда романтик хатти-ҳаракатлар сифатида қабул қилинади. Бироқ, сталкинг — ҳиссиётларнинг ифодаси эмас, балки шахсий чегараларни мунтазам равишда бузишдир.
Психолог Ғазиза Адилбай ҳам кибербуллинг ва сталкингни фарқлади.
– Кибербуллинг одатда жамоат жойларида хўрлаш, масхара қилиш ва таҳқирлаш орқали амалга оширилади. Сталкинг кўпинча маълум бир одамга қаратилган ва мақсад қўрқитиш, кузатиш ёки тўлиқ ҳукмронлик қилишдир, — деб тушунтиради мутахассис.
Таъқиб қилинган одамнинг психологик ҳолати аста-секин ўзгаради. Аввало, доимий хавотир пайдо бўлади. Уйқу бузилади, диққат камаяди, улар ёлғиз қолишдан қўрқишади, доимо ҳушёр бўлишади. Вақт ўтиши билан ижтимоий изоляция кузатилади. Баъзи ҳолларда травмадан кейинги стресс бузилиши ривожланади ва қўрқув уларни таъқиб қила бошлайди.
Психологнинг сўзларига кўра, сталкингга мойил одамлар ҳам маълум хусусиятларга эга. Кўпинча улар ўтмишдаги муносабатларга боғланиб қолган ва ҳис-туйғуларини соғлом тарзда ифода эта олмайдиган одамлардир.
— Сталкер — бу ўз ҳис-туйғуларини бошқара олмайдиган, қўрқув, ёлғизлик ва ўзига паст баҳо бериш билан курашадиган одам. Унинг ўзига хос хусусиятлари бор. Энг хавфли сталкерлар илгари ажрашган ва романтик муносабатларда бўлган одамлардир. Манбаларнинг таъкидлашича, сталкерларнинг тахминан 80 фоизи эркаклардир. Афсуски, ҳозирча аниқ статистика йўқ, — дейди эксперт.
Психолог жабрланувчиларга ҳаракатлар учун маълум бир алгоритмни таклиф қилди.
— Сталкер — бу ўз ҳис-туйғуларини назорат қила олмайдиган, қўрқув, ёлғизлик ва ўзини паст баҳолайдиган одам. Сталкер билан мулоқотга киришмаслик керак. Унинг рақамини блокировка қилиш, хавфсизлик чораларини кучайтириш муҳимдир. Полиция, адвокатлар ва инқироз марказлари билан боғланиш жуда муҳим. Асосийси, сталкерни "тузатаман" деб ўйлаб, ёлғиз қолмаслик. Бундай ҳаракатлар тескари натижа бериши мумкин, — дейди спикер.
P.S. Мамлакатда сталкингга қарши қонун кучга кирди, ҳуқуқий механизмлар ишга туширилди. Энди жамиятнинг вазифаси сталкингни романтиклаштириш эмас, балки жабрланувчининг вазифаси жим турмасликдир. Ахир, экспертлар хавфсизлик шахсий чегаралардан бошланиши ҳақида огоҳлантирмоқда.
