Никоҳ шартномаси оилани сақлаб қолиш воситасими
ASTANА. Кazinform – Мамлакатда ажралишлар кўпайиб бораётгани сабабли, умумий мулкини бўлишолмайдиган одамлар сони ортиб бормоқда. Экспертларнинг фикрига кўра, асабни бузадиган низолар ва йиллар давомида давом этадиган суд жараёнларининг олдини олишнинг самарали механизми никоҳ шартномасидир. Бу томонларнинг ҳуқуқларини олдиндан аниқлаш имконини беради. Кazinform мухбири ушбу жараённинг моҳияти ва аҳамиятини ўрганиб чиқди.
Никоҳ шартномаси нима ва у қандай тузилади?
Никоҳ шартномаси — бу эр-хотиннинг мулкий ҳуқуқлари ва мажбуриятларини белгиловчи келишув. Бу тушунча Қозоғистон Республикасининг Никоҳ (эр-хотинлик) ва оила тўғрисидаги кодексининг 39-моддасида аниқ кўрсатилган.
“Электрон ҳукумат” порталидаги маълумотларга кўра, фуқаролар никоҳни давлат рўйхатидан ўтказиш учун ариза топширилган кундан бошлаб никоҳ тузилгунга қадар, шунингдек, никоҳ давомида исталган вақтда никоҳ шартномасини тузишлари мумкин. Никоҳ қонуний кучга киргунга қадар тузилган шартнома эса фақат никоҳ рўйхатдан ўтказилган кундан бошлаб ҳисобланади. Ҳужжат ёзма равишда тузилиши ва нотариал тасдиқланиши керак.
Эр-хотин қонун билан белгиланган биргаликдаги мулкчилик режимини ўзгартириш, ўз мулкларининг барчасига ёки бир қисмига биргаликда, улушли ёки алоҳида эгалик қилиш режимини ўрнатиш ҳуқуқига эга. Адвокат Нурболат Ибраев таъкидлаганидек, бу норма Кодекснинг 40 ва 41-моддаларида мустаҳкамланган.
— Никоҳ шартномасида биргаликдаги мулкчилик режимини ўзгартириш, барча ёки бир қисми учун режимни белгилаш, жорий ва келажакдаги мулкни тақсимлаш тартибини, эр-хотиннинг даромадда иштирок этиш усулларини, оилавий харажатларни тақсимлаш тартибини белгилаш ва ажрашиш ҳолатида ҳар бирига тегишли мулкни кўрсатиш назарда тутилиши мумкин. Бироқ, шартнома эр-хотиннинг ҳуқуқий лаёқатини, шахсий номулкий муносабатларини, болаларга нисбатан ҳуқуқ ва мажбуриятларини чекламаслиги керак, — дейди у.
"Ғарб жуда либерал дейиш — нотўғри тушунча"
Тараққий этган мамлакатларда никоҳ шартномаси стандарт ҳуқуқий ҳужжатга айланган. Қозоғистонда никоҳ шартномасини биринчилардан бўлиб никоҳ шартномасини тузган ҳуқуқшунос Холида Ажиғулованинг сўзларига кўра, Европа ва АҚШдаги жуфтликларнинг тахминан 70 фоизи бундай шартномаларни имзолайди. Бу нафақат менталитетга, балки ушбу мамлакатлардаги қонунчиликнинг қатъийлигига ҳам боғлиқ.
— Ҳозирги кунда ажралишнинг ўзи мураккаб процедура эмас, балки алимент, мулкни тақсимлаш ва болаларга васийлик қилиш масалалари узоқ давом этадиган суд жараёнларига айланади, — дейди ҳуқуқшунос.
Унинг сўзларига кўра, Қозоғистон жамиятида "Ғарб мамлакатларининг қонунчилиги — жуда либерал" деган нотўғри тушунча мавжуд.
— Аслида, никоҳ муносабатларини тартибга солиш, болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва оиладаги зўравонликнинг олдини олиш учун қатъий ҳуқуқий механизмлар мавжуд. Масалан, Туркияда бўлажак эр-хотинлар турмуш қуришдан олдин камида 10 соат психолог маслаҳатини тинглашлари ва махсус сертификат олишлари керак. Ажралиш пайтида мажбурий психологик ёрдам курслари ҳам тақдим этилади. Қозоғистонда бундай талаблар йўқ. Аксинча, бизнинг қонунчилигимиз анча юмшоқроқ, — дейди ҳуқуқшунос.
Холида Ажиғулованинг сўзларига кўра, ёшларнинг никоҳ шартномаларига шубҳа билан қарашлари уларнинг ҳуқуқий саводхонлигининг пастлиги билан ҳам боғлиқ.
— Кўпчилик ушбу ҳужжатнинг аҳамиятини тўлиқ тушунмайди. Қозоғистонда ажралиш даражаси тахминан 33 фоизни ташкил этади, яъни ҳар учинчи никоҳ бузилади. Ёшлар буни ҳисобга олмайдилар, кўпчилик бир марта турмуш қуришади ва умрбод бирга бўлишади деб ўйлашади. Бироқ, ажралишлар 10, 15 ва ҳатто 25 йил бирга яшаган оилаларда ҳам содир бўлади. Ўша пайтда бир нечта фарзандли оила бузилади ва аёл ва болаларнинг молиявий аҳволи, биринчи навбатда, зарар кўради, — дейди у.
Аёллар ва болалар манфаатларини ҳимоя қилиш механизми
Ҳуқуқшунос Холида Ажиғулованинг сўзларига кўра, патриархал жамиятда оилада ҳокимият тенг эмас, бу айниқса ажралиш пайтида яққол кўринади. Масалан, баъзи эркаклар барча мулкни қариндошлари номига ёзиб қўядилар, бу эса аёллар ва болаларни уйсиз қолдиради.
— Биз барча мулк эрининг онасининг номига рўйхатдан ўтказилганини кўрдик. Натижада, аёл беш фарзанди билан бир хонали ижарага олинган квартирага кўчиб ўтишга мажбур бўлди. Тор жойда яшашни истамаган катта болалар оталари билан қолишни танладилар ва уларга нисбатан зўравонлик тўхтамади. Бу болалар учун жиддий психологик зарба бўлди, — дейди ҳуқуқшунос.
У шунингдек, ўз тажрибаси билан ўртоқлашди.
— Биз учун асосий мақсад — бўлажак фарзандлар манфаатларини ҳимоя қилиш. Агар никоҳ бир томоннинг айби билан ёки бир томоннинг ташаббуси билан бузилса, жабрланган томон қўшма мулкнинг 80 фоизини олади ва болаларнинг тўлиқ васийлигига эга бўлади, — дейди ҳуқуқшунос.
Никоҳ шартномаси оилавий муаммоларни ҳал қилишга ёрдам беради.
— Турмуш ўртоғим ёлғиз фарзанд бўлгани учун, биз унинг онаси билан яшашга келишиб олдик. Бу эримнинг талаби эмас, балки менинг розилигим билан қабул қилинган қарор эди. Қозоғистонда кўплаб никоҳлар қариндошларнинг, айниқса ота-оналарнинг аралашуви туфайли бузилади. Шунинг учун никоҳ шартномасида иккала томоннинг ҳуқуқларини мувозанатлаш жуда муҳимдир. Хотин эрининг ота-онаси билан яшашга рози бўлиши мумкин, аммо бу ўзаро ҳурматни ва Қозоғистон Республикаси қонунларида белгиланган ҳуқуқларни бузмаслиги керак. Ҳеч қандай анъана, маданият, дин ёки менталитет қонуний ҳуқуқларни четлаб ўтиш учун ишлатилмаслиги керак, — деб тушунтирди ҳуқуқшунос.
Унинг фикрича, никоҳ шартномаси ёшларнинг масъулият ҳиссини ҳам оширади.
— Қозоғистонда оила қурган ёшлар орасида никоҳ шартномасини тузиш амалиёти ҳали кенг тарқалган эмас. Кўпинча бундай қадамни иккинчи ёки учинчи марта турмуш қураётган одамлар, яъни тажрибага эга бўлганлар қўядилар. Шунингдек, турмуш қурган ҳолда ўз бизнесини ҳимоя қилиш учун никоҳ шартномасини тузадиганлар ҳам бор. Агар эр-хотинлардан бири ажрашиш ҳолатида бизнесни ҳам қўшиб ҳисоблаганда, қўшма мулкнинг ярмини талаб қила олса, бу ҳужжат янада муҳимроқ бўлади. Никоҳ — бу лотерея. Бир неча йил ичида инсон қандай ўзгаришини олдиндан айтиш қийин. Агар никоҳ шартномасида хиёнат ва зўравонликнинг оқибатлари аниқ кўрсатилган бўлса, бу одамларни масъулиятли бўлишга ўргатади, — дейди Холида Ажиғулова.
Ҳуқуқшунос Нурболат Ибраев ҳам болалар ҳуқуқлари ҳақида гапирди.
— Ажрашган ота-оналарнинг фарзандлари кўпинча оналарининг қарамоғида қоладилар. Аммо қонун олдида оталар ҳам, оналар ҳам тенг ҳуқуқларга эга. Фарзандларидан алоҳида яшовчи ота-оналар тарбия, таълим ва муҳим масалаларни ҳал қилишда иштирок этиш ҳуқуқига эга. Агар ота-оналар келишувга эриша олмасалар, суд боланинг манфаатларини, унинг фикрини ва васийлик органининг тавсияларини ҳисобга олган ҳолда қарор қабул қилади, — дейди у.
Экспертларнинг фикрича, никоҳ шартномасини тузиш замонавий талабга айланиши керак. Фақат уни тузишда мулк ҳуқуқларини тўғри тузишга ва амалга ошириш тартибига эътибор бериш керак. Чунки агар ҳужжатнинг баъзи бандлари бошқа қонуний мажбуриятларга зид бўлса, у ноқонуний деб топилиши мумкин.
Шуни таъкидлаш керакки, Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, Қозоғистонда ажралишлар сони сўнгги беш йил ичида 16 фоизга камайган. Агар 2020 йилда рўйхатдан ўтган ажралишлар сони 48,2 мингни ташкил этган бўлса, 2024 йилда у 40,5 минггача камайди.
