Кредитларни муддатидан олдин қандай тўғри ёпиш керак: мутахассис маслаҳати

ASTANA. Kazinform - Қозоғистонда кредитлар ва ипотека кредитлари оммабоп бўлиб қолмоқда, чунки улар одамларга барқарор даромадга эга бўлиш шарти билан, йиллар давомида жамғармасиз уй-жой ва бошқа йирик харидларни сотиб олиш имконини беради. Бироқ, қарз олувчиларда маблағ пайдо бўлганда, улар фоизлар бўйича ортиқча тўловларни камайтириш учун кўпинча муддатидан олдин тўлашни кўриб чиқадилар. Мустақил банк эксперти Нуржан Биякаев Kazinform мухбирига қарзни қайта ҳисоблашда фойдани қандай тўғри ҳисоблаш ва хатолардан қочиш ҳақида гапирди.

— Агар қарз олувчи кредитни муддатидан олдин тўлашга қарор қилса, аввал нима қилиши керак?

— Қисман муддатидан олдин тўловни расмийлаштириш муҳим. Бунинг учун улар асосий қарзни қисман муддатидан олдин тўлаш учун маблағлардан фойдаланиш учун ариза топширишлари керак. Муддати ўтган мажбуриятлар бўлса ҳам, маблағлар жаримани тўлаш учун ишлатилмайди.

Суммани тўлаганингиздан сўнг, банк янги тўлов жадвалини тақдим этиши шарт. Кейин банк қолган қолдиқ асосида жадвални қайта ҳисоблаб чиқади. Қоида тариқасида, бу ҳолда фоиз ставкаси ўзгармайди — банклар уни қайта кўриб чиқмайди, балки шунчаки олдинги шартлар асосида янги тўлов жадвалини ҳисоблайди.

— Қайси ҳолларда кредитни муддатидан олдин ёпиш фойдали, қачон эса шошилиш керак эмас?

— Муддатидан олдин тўлаш деярли ҳар доим фойдалидир. Агар сизда қисман муддатидан олдин тўлаш имконияти бўлса, айниқса бугунги кунда юқори кредит ставкаларини ҳисобга олган ҳолда, бу имкониятдан фойдаланган маъқул.

—Агар муддатидан олдин тўлаш мумкин бўлса, қайси бири фойдалироқ: кредит муддатини қисқартиришми ёки ойлик тўловни камайтиришми?

—Кўп нарса қарз олувчининг устуворликлари ва молиявий имкониятларига боғлиқ. Агар кимдирнинг устуворлиги фоиз ставкасидан тезда халос бўлиш учун пул йиғиш бўлса, унда улар кредит муддатини қисқартиришлари керак бўлади.

Агар устувор мақсад шошилмасдан, ойлик тўлов миқдорини камайтириш бўлса — кредитни тўлаш осонроқ бўлиши ва шу билан бирга жамғариш имкони сақланиб қолиши учун, унда кредит муддатини сақлаган ҳолда ойлик тўловни камайтириш вариантини танлаш мумкин. Бироқ кредит муддатини қисқартириш фойдалироқ ҳисобланади — тўлов миқдори каттароқ бўлиши мумкин, аммо унинг таркибидаги фоиз (мукофот) миқдори камроқ бўлади.

—Агар кимнингдир бир нечта кредитлари бўлса, қайсиларини биринчи навбатда ёпган маъқул — суммаси кичик бўлганлариними ёки фоиз ставкаси юқорироқ бўлганлариними?

—Аввал, албатта, энг қиммат кредитлардан, яъни юқори фоиз ставкали кредитлардан халос бўлиш яхшироқдир. Агар бунинг иложи бўлмаса, улар энг кам қаршилик тамойилига амал қилишлари мумкин - энг кичик қолдиқли кредитдан бошлашлари мумкин.

— Асосий қарз тўланган бўлса, кредитни кейинги босқичда муддатидан олдин қайтариш мантиққа тўғри келадими?

— Қисман ёки тўлиқ муддатидан олдин қайтариш ҳар доим мантиқан тўғри келади. Икки, уч ёки тўртта тўлов қолган бўлса ҳам, фоизлар қўшилади. Агар сизда кредитни тўлиқ муддатидан олдин қайтариш имконияти бўлса, буни қилиш яхшироқдир - ҳар қандай ҳолатда ҳам пулни тежайсиз. Тежалган маблағ сезиларли бўлмаслиги мумкин, бироқ улар қолади, чунки сиз қолган тўловлар бўйича фоиз тўламайсиз.

— Агар фоиз ставкаси паст бўлса, кредитни муддатидан олдин ёпиш арзийдими?

— Ҳар доим ҳам эмас. Кўпчилик қарз олувчилар паст фоиз ставкаси билан муддатидан олдин қайтариш мантиққа тўғри келмайди, деб ҳисоблайдилар. Ставка уларга мос келади ва шартлари қулай. Бу, айниқса, бозорда энг паст фоиз ставкаларини таклиф қилувчи уй-жой қурилиши банкларининг кредитлари учун тўғри келади.

Баъзи одамлар: "Агар мен бошқа банкларда яхшироқ шартларни топа олмасам, нега ҳозир пулни бошқа жойга йўналтириб, уни қисман ёки тўлиқ муддатидан олдин қайтариш учун ишлатишим керак?" деб ўйлайдилар. Бу икки фоиздан беш фоизгача бўлган фоиз ставкалари бўлган уй-жой кредитларига тегишли. Шунинг учун одамлар кредитни режалаштирилган тартибда қайтариш, шу билан бирга пулни тежаш, омонатларда маблағ тўплаш ва, масалан, фарзандларининг таълими учун маблағ ажратишни афзал кўришади. Лекин бу фақат қарз олувчи квартирани ипотека кредитидан озод қилишни устувор деб ҳисобламаган тақдирдагина тўғри келади.

— Қарз юкининг қайси даражаси хавфсиз деб ҳисобланади ва уни мустақил равишда қандай ҳисоблаш мумкин?

— Формула жуда оддий. Қарз юки коэффициенти деб аталадиган тушунча мавжуд. Бу барча ойлик тўловлардан кейин қолган қолдиқ. Бу қолдиқ сизнинг иш ҳақингиз ёки умумий даромадингизнинг аниқ 50 фоизини ташкил қилиши керак. Шунинг учун даромадингизнинг максимал 50 фоизи ойлик кредит тўловларига сарфланиши керак, қолган қисми эса кундалик харажатларга сарфланиши керак. Банклар ҳам қарз олувчиларни баҳолашда қарз юки коэффициентини ҳисоблашда ушбу ёндашувдан фойдаланадилар.