Қозоғистон ва интеграциянинг янги динамикаси: ЕОИИ ички савдоси қандай ўзгармоқда
Ички савдо глобал беқарорлик шароитида интеграция бирлашмаларининг самарадорлигининг энг аниқ кўрсаткичларидан бири бўлиб қолмоқда. Бу кўрсаткич ЕОИИ учун айниқса муҳимдир: Иттифоқ аста-секин реэкспорт оқимлари моделидан ўзининг ишлаб чиқариш занжирларини шакллантиришга ўтмоқда ва Қозоғистоннинг бу жараёндаги роли ортиб бормоқда. Каzinformнинг Москвадаги мухбири ЕОИИ мамлакатлари ўртасидаги савдо қандай ўзгараётганини ўрганади.
Ўзаро савдо ҳажми
Глобал бозорларнинг парчаланиши ва таъминот занжирларининг қайта тузилиши шароитида ЕОИИ нисбий барқарорликни намойиш этмоқда. 2025 йилда Иттифоқ ичидаги ўзаро савдо ҳажми тахминан 95 миллиард долларга баҳоланмоқда.
2024 йилда Иттифоқ ичидаги ўзаро савдо кескин ошди. Бунинг асосий сабаби глобал савдо йўлларини қайта қуриш ва товарлар оқимларини қайта тақсимлаш эди. ЕОИИ ўзини янги геоиқтисодий воқеликнинг бир қисми сифатида топди, бу ерда ички бозорлар янада муҳим рол ўйнай бошлади.
2025 йилда динамика тенглашди: реэкспорт операциялари пасайди ва савдо тузилмаси аста-секин барқарорроқ ҳолатга қайтмоқда. Иттифоқ мамлакатларининг умумий ташқи савдо айланмасидаги ўзаро савдо улуши тахминан 20% га етди.
ЕОИИ мамлакатларининг иқтисодий динамикаси нотекислигича қолмоқда, аммо Қозоғистон ўсиш бўйича етакчилар қаторида бўлиб, ўсиш ЯИМнинг тахминан 6,5% ни ташкил этди, бу Иттифоқ ўртача кўрсаткичидан юқори.
Иттифоқ ривожланишининг ҳозирги босқичи муҳим сиёсий ва иқтисодий паллага тўғри келди: 2025 йилда Қозоғистон ЕОИИ органларига раислик қилди.
— Келгуси давр учун умумий мақсад интеграция самарадорлигини ошириш ва ЕОИИнинг салоҳияти ва долзарблигини мустаҳкамлашдир. Иқтисодий интеграция ЕОИИ доирасидаги ҳамкорликнинг аниқ натижаларини таъминлаш учун мўлжалланган муҳим воситадир: янги саноат тармоқлари ва замонавий иш ўринларини яратиш, илғор технологияларни жорий этиш ва эркин савдо муҳитини шакллантириш. Қозоғистон Республикаси раислиги даврида ушбу кун тартибига киритилган мақсадларни амалга оширишга имкон қадар кўпроқ ҳисса қўшиш ниятида, — деди Қозоғистон Президенти ЕОИИга аъзо давлатлар давлат раҳбарларига қилган мурожаатида.
Аслида, Қозоғистоннинг ЕОИИга раислиги интеграция янги шароитларга мослашишдан ички бозорни тизимли ривожлантиришга ўтишни талаб қиладиган даврга тўғри келди.
Қозоғистон янги савдо архитектураси маркази сифатида
Евроосиё иқтисодий комиссиясининг (ЕОИИ) интеграция ва макроиқтисодиёт вазири Данияр Иманалиев агентликка берган интервьюсида интеграциянинг ҳозирги босқичида Қозоғистоннинг ЕОИИ доирасидаги роли сезиларли даражада кучайиб бораётганини таъкидлади — мамлакат Иттифоқнинг шарқий ва ғарбий шериклари ўртасидаги савдо муносабатларида асосий бўғинга айланиб бормоқда.
— Иттифоқ ичидаги савдо оқимларининг катта қисми Қозоғистон орқали ўтади, — деди у.
Шунинг учун Евроосиё логистика марказини ривожлантириш Қозоғистоннинг ЕОИИга раислигининг устувор йўналишларидан бирига айланди.
Бундай шароитда Иттифоқнинг ички савдоси иккита муҳим функцияни бажара бошлайди:
• ЕОИИ мамлакатлари иқтисодиётини барқарорлаштириш механизми бўлиб хизмат қилади;
• янги ишлаб чиқариш занжирларини шакллантириш воситасига айланади.
Бундан ташқари, айнан шу иккинчи омил аста-секин ЕОИИ доирасидаги кейинги интеграциянинг асосий ҳаракатлантирувчи кучига айланиб бормоқда.
Савдо тузилмаси ўзгармоқда
2025 йил охирига келиб, ЕОИИ доирасида ўзаро савдо деярли барча соҳаларда ижобий суръатни сақлаб қолди. Озиқ-овқат соҳасидаги ўсиш, айниқса, 20% атрофида сезиларли даражада кузатилмоқда.
Данияр Иманалиевнинг таъкидлашича, ЕОИИ мамлакатларида озиқ-овқат хавфсизлигини мустаҳкамлаш устувор вазифага айланиб бормоқда.
Арманистон мева-сабзавот экспортини 15% га, янги балиқ (совутилган) экспортини 21% га оширди. Қозоғистон ун ва ғалла маҳсулотлари экспортини 21% га, мева ва ёнғоқларни 41% га, тирик ҳайвонларни 1,5 бараварга ва ун ва дон маҳсулотларини 3,3 бараварга оширди. Россия гўшт ва гўшт маҳсулотлари экспортини сезиларли даражада 40% га оширди, — деди вазир.
Саноат сектори ҳам барқарор ўсишни намойиш этмоқда. Умуман олганда, ЕОИИда тўқимачилик ва пойабзал экспорти тахминан 20% га, ёғоч ва қоғоз маҳсулотлари экспорти тахминан 14% га ошган; кимёвий маҳсулотлар ишлаб чиқариш тахминан 2,3% ни ташкил этди.
Данияр Иманалиев Қозоғистон саноат ўсишини таъминлаётганини таъкидлади.
— 2025 йил январь-ноябрь ойлари учун саноат ишлаб чиқариш индекси 107,4% ни ташкил этди, бу ЕОИИ ўртача кўрсаткичидан (101,2%) сезиларли даражада юқори. Энг юқори ўсиш суръатлари машинасозликда, хусусан, электрон ва оптик саноатда (ўсиш 38,9%), машина ва ускуналар ишлаб чиқаришда (16,5%) ва автомобилсозлик саноатида (15,2%) кузатилди. Вазирнинг сўзларига кўра, ижобий динамика тўқимачилик, озиқ-овқат ва кимё саноатида ҳам кузатилди, - деди вазир.
Унинг таъкидлашича, бу кўрсаткичлар кенгроқ тенденцияни — Қозоғистоннинг Иттифоқ ичидаги ривожланаётган ишлаб чиқариш занжирларида ролининг босқичма-босқич кучайишини акс эттиради.
Интеграциянинг янги босқичи
Интеграцияни чуқурлаштириш воситаларидан бири 2024 йилда ишга туширилган ҳамкорлик лойиҳаларини молиявий қўллаб-қувватлашнинг миллий механизми бўлди. Дастур камида учта Иттифоқ мамлакатларидан компаниялар иштирокида қўшма лойиҳаларни амалга оширувчи компаниялар учун кредитлар бўйича субсидияланган фоиз ставкаларини назарда тутади. Асосан, бу иттифоқ ичида трансмиллий ишлаб чиқариш занжирларини шакллантиришни рағбатлантиришга қаратилган.
Шуни таъкидлаш керакки, Қозоғистон ушбу механизмнинг энг фаол иштирокчиларидан бирига айланди. Субсидия аризаларининг катта қисми Қозоғистон компаниялари — қарз олувчилар, шериклар ёки етказиб берувчилар сифатида иштирок этади. Евроосиё иқтисодий комиссияси (ЕИК) маълумотларига кўра, олинган 16 та субсидия аризасидан 9 таси Қозоғистон компаниялари билан ҳамкорликда амалга оширилган: 2 таси асосий қарз олувчи сифатида, 7 таси қўшма қарз олувчи сифатида ва 7 та қозоғистон компаниялари етказиб берувчи сифатида иштирок этган лойиҳалар.
Мисоллардан бири дон йиғим-терим комбайнларини ишлаб чиқариш лойиҳасидир. Қозоғистоннинг «Казрост Инжиниринг» компанияси Россиянинг «Ростсельмаш» ва Беларуснинг «КУВО» ва «Салео» компаниялари билан биргаликда 86 миллион рубль қийматидаги лойиҳани амалга оширмоқда. Қозоғистонда йиғим-терим комбайнларини ишлаб чиқаришнинг умумий ҳажми тахминан 3 миллиард рублга баҳоланмоқда.
Субсидия туфайли кредит фоиз ставкаси тижорат ставкаси бўлган 18,25% дан 3% гача пасайтирилди, бу эса кредитга хизмат кўрсатиш харажатларини 41,6 миллиондан 6,9 миллион рублгача камайтирди.
Яна бир мисол — Қонаев шаҳридаги Қозоғистон заводида сендвич панел ишлаб чиқаришни модернизация қилиш. Лойиҳа 2027 йилнинг учинчи чорагидан бошлаб йилига 0,6 миллион квадрат метрдан 2 миллион квадрат метргача маҳсулот ишлаб чиқаришни кўзда тутади. Ҳамкорлар Россия материаллар етказиб берувчиси «Техностиль колор Премиум» ОАЖ ва Қирғизистоннинг «Стройводтехсервис» қурилиш компаниясидир. Лойиҳанинг умумий қиймати 640 миллион рублга баҳоланмоқда.
Данияр Иманалиев ҳамкорлик лойиҳаларида иштирок этиш Қозоғистонга сезиларли дивидендлар келтиришини таъкидлади.
— Саноат ишлаб чиқариши ўсиб бормоқда: ишлаб чиқариш индекси 105,9% га етди, бу ЕОИИ ўртача кўрсаткичидан (102,5%) юқори. Бундан ташқари, кооператив етказиб беришлар кўпайиб бормоқда: улар машина ва ускуналар бўйича 16,3% га, металлга ишлов бериш бўйича 12% га ва электр ускуналари бўйича 10,8% га ўсди, — деб таъкидлади у.
Саноатни ривожлантириш
Вазирнинг қўшимча қилишича, Қозоғистон корхоналарининг Россия, Беларусь ва Қирғизистон компаниялари билан лойиҳаларда иштироки интеграциянинг юқори даражасини тасдиқлайди. Кооператив занжирлар нафақат тайёр маҳсулотлар етказиб беришни, балки бутловчи қисмлар, материаллар, хизматлар ва инвестицияларни ҳам ўз ичига олади.
Ички бозорга тўсиқлар ва уларни бартараф этиш чоралари
Интеграциядаги ютуқларга қарамай, товарларнинг эркин ҳаракатланишига тўсқинлик қилувчи маъмурий ва инфратузилма тўсиқлари сақланиб қолмоқда.
Евроосиё Иқтисодий Комиссиясининг (ЕОИИ) Интеграция ва макроиқтисодиёт вазири асосий қийинчиликларни санаб ўтди: ички чегараларни кесиб ўтишда ортиқча ҳужжатлаштириш; техник регламентлар ва товарларни рақамли ёрлиқлашдаги фарқлар; юк ташиш ҳужжатларини рақамлаштиришнинг етарли эмаслиги.
— Ушбу қийинчиликларга жавобан ЕОИИ юк ташиш ҳужжатларини рақамлаштириш ва электрон ахборот алмашинувига ўтиш; электрон кузатув ва рақамли ёрлиқлаш воситаларини такомиллаштириш; рақамли техник тартибга солиш бўйича лойиҳани амалга ошириш; иштирокчилар учун Иттифоқ даражасида давлат харидларига киришни кенгайтириш каби бир қатор чора-тадбирларни амалга оширмоқда, — деб тушунтирди Данияр Иманалиев.
Вазирнинг қўшимча қилишича, макроиқтисодий сиёсат нархлар барқарорлигини сақлаш чораларини, жумладан, айрим озиқ-овқат маҳсулотларига импорт божларини нолга тушириш ва ёқилғи-мойлаш материаллари ставкаларини пасайтириш, шунингдек, тўртта эркинликни - товарлар, хизматлар, капитал ва ишчи кучининг тўсиқсиз ҳаракатланишини таъминлашни ўз ичига олади.
Рақамли савдо
Ривожланишнинг яна бир муҳим соҳаси — бу трансчегаравий электрон тижорат. Ҳисоб-китобларга кўра, унинг учинчи мамлакатлардан келадиган ҳажми келгуси йилларда қарийб 50% га ўсиши мумкин. ЕОИИ учун бу ички бозорнинг янги сегментининг шаклланишини англатади, бу ерда нафақат транспорт йўлаклари, балки рақамли инфратузилма ҳам муҳим рол ўйнайди.
Бу Қозоғистон учун қўшимча жой очади: мамлакат нафақат транзит маркази, балки Евроосиё учун рақамли логистика маркази сифатида ҳам ўз мавқеини мустаҳкамлаши мумкин.
Узоқ муддатда рақамли савдо ва электрон тижорат инфратузилмасини ривожлантириш иттифоқ ичидаги иқтисодий таъсирнинг тақсимланишини белгиловчи омиллардан бирига айланиши мумкин.
Қозоғистон раислигининг асосий вазифаси
Интеграциянинг ҳозирги босқичининг асосий стратегик мақсади транзит иқтисодиётидан ишлаб чиқариш занжири иқтисодиётига ўтишдир.
2025 йилда ўзаро савдонинг барқарорлашиши асосан реэкспорт ва оқимларни қайта тақсимлашга асосланган моделнинг чегараларини белгилаб берди. Ривожланишнинг кейинги босқичи чуқурроқ интеграцияни талаб қилади:
- саноат кооперациясини ривожлантириш,
- тўсиқларни бартараф этиш,
- рақамлаштиришни чуқурлаштириш,
- ички бозорни кенгайтириш.
- саноат кооперациясини ривожлантириш,
- тўсиқларни бартараф этиш,
- рақамлаштиришни чуқурлаштириш,
- ички бозорни кенгайтириш.
Натижада, Қозоғистоннинг ЕОИИга раислиги интеграция моделининг ўзи ўзгаришни бошлаган пайтга тўғри келди. Иттифоқ аста-секин савдо ва транзитдан умумий ишлаб чиқариш занжирлари, рақамли инфратузилма ва яқинроқ саноат ҳамкорлигини шакллантиришга ўтмоқда. Қозоғистон бу даврда тўсиқларни олиб ташлаш, логистикани ривожлантириш ва янги ҳамкорлик лойиҳаларини ишга тушириш учун қанчалик муваффақиятли фойдалана олиши нафақат ички савдо динамикасини, балки бутун ЕОИИнинг келажакдаги иқтисодий конфигурациясини ҳам белгилайди.
