Конституциявий ислоҳотларнинг муваффақиятли амалга оширилиши мамлакат обрўсини мустаҳкамлайди - Анастасия Лихачева

ASTANА. Кazinform - Мамлакат Конституциясига киритилган ўзгартиришларнинг шаффофлиги халқаро инвесторлар ва ҳамкорлар эътиборини жалб қилишнинг энг муҳим шартидир. Бундай саъй-ҳаракатлардан Қозоғистон Президенти фаол фойдаланмоқда. Кazinformга берган суҳбатида "Олий иқтисодиёт мактаби" Миллий тадқиқот университетининг Жаҳон иқтисодиёти ва жаҳон сиёсати факультети декани Анастасия Лихачева ўз фикрини билдирди.

— Анастасия Борисовна, сизнингча, Конституцияга таклиф қилинган ўзгартиришлар Қозоғистоннинг ташқи сиёсат йўналишига қандай таъсир қилиши мумкин? Ички сиёсий ислоҳотлар ва умуман ташқи сиёсат ўртасидаги боғлиқликни қандай баҳолайсиз?

— Конституцияга таклиф қилинган ўзгартиришлар асосан ички сиёсий йўналишга қаратилган. Шу муносабат билан, уларнинг ташқи сиёсат учун самарадорлигини баҳолашда биз ХХ аср бошларига бориб тақаладиган маълум бир бўшлиққа дуч келамиз. Биз бирон бир мамлакатнинг миллий манфаатларини адолатли деб ҳисоблаймизми? Агар шундай бўлса, унда ички сиёсий ландшафтдаги ўзгаришлар ташқи сиёсат йўналишига деярли ҳеч қандай таъсир кўрсатмайди ва бу манфаатлар халқаро тизимнинг объектив параметрлари, география, тарих, иқтисодий устуворликлар ва имкониятлар, кучлар ва таҳдидлар мувозанати ва бошқа омиллар билан белгиланади. Ёки биз ички сиёсий динамика ташқи сиёсат қарорларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш жараёнига бевосита таъсир қилади деб ҳисоблаймизми? Агар шундай бўлса, унда, албатта, Конституцияга таклиф қилинган тузатишлар ташқи сиёсатга ҳам таъсир қилади.

Мен муросага келишга, яъни неоклассик реализм деб аталадиган позицияга яқинман. Ушбу фикр мактаби доирасида давлат ва миллий манфаатлар объектив ва доминант тоифалар ҳисобланади. Бироқ, агар мамлакат ичидаги турли нуфузли гуруҳларнинг вакиллиги ўзгарса, бу ташқи сиёсат йўналишини ўзгартириши, муайян ташқи сиёсат қарорларини қабул қилиш жараёнини тезлаштириши ёки секинлаштириши мумкин.

Менимча, 15 март куни овозга қўйиладиган ўзгаришлар дастлаб сиёсий гуруҳнинг эътиборини ташқи сиёсатда эмас, балки ички сиёсатда янги мувозанатни излашга қаратади. Бу ташқи сиёсатга маълум бир инерция беради. Халқаро вазиятнинг юқори даражадаги беқарорлигини ҳисобга олган ҳолда, буни хавф эмас, балки ички ўзгаришлар учун ресурс сифатида кўриб чиқиш яхшироқдир.

Бироқ, келажакда Парламентнинг ролининг ортиши ташқи сиёсатнинг миллий мунозараларда сайловчилар учун кураш воситаси сифатидаги аҳамиятини оширади. Масалан, Қўшма Штатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, баъзида бу карикатура характерига эга бўлиши мумкин (1990-йилларда Флорида штатидан номзодлар, кубалик муҳожирларнинг улуши юқори бўлган ҳолда, Кубага қарши санкциялар қонун лойиҳаларини таклиф қилишган). Бироқ, ҳар қандай ҳолатда ҳам, бу мамлакатдаги халқаро кун тартибининг долзарблигини оширади ва халқаро тадқиқотлар миллий мактабларини рағбатлантиради.

— Бу ўзгаришлар халқаро инвестиция муҳитига, мамлакатга бўлган халқаро ишонч даражасига қандай таъсир қилади?

— Халқаро инвесторлар ва шериклар эътиборини тортадиган ҳар қандай ислоҳот учун энг муҳим шарт — бу мамлакат Конституциясига киритилган ўзгаришларнинг шаффофлиги. Ҳозирча бундай саъй-ҳаракатлар республика раҳбари томонидан фаол қўлланилмоқда. Ислоҳотларни босқичма-босқич ва муваффақиятли амалга оширилиши мамлакатнинг халқаро обрўсини мустаҳкамлаши мумкин.

— Қозоғистондаги конституциявий ислоҳот президентлик республикаларида ваколатларни қайта тақсимлашнинг глобал тенденциясини қай даражада акс эттиради?

— Менимча, универсал глобал тенденция ҳақида гапиришдан кўра, Давлат раҳбари ва ҳокимият вакиллик органлари ўртасидаги ваколатлар мувозанати дунёнинг турли минтақаларида турлича шаклланганлигини ҳисобга олиш яхшироқдир. Шунинг учун масала битта глобал тенденцияда эмас, балки ёшлар улуши юқори бўлган мамлакатлар учун муҳим бўлган янги тенденциянинг намоён бўлишида. Замонавий авлод бутунлай бошқа оммавий ахборот воситалари ва коммуникация муҳитида шаклланди. Шу нуқтаи назардан, жамият ва ҳокимият ўртасидаги ўзаро таъсирнинг янги механизмларини шакллантириш жуда муҳимдир. Таклиф этилаётган ислоҳот айнан шундай янги тўғридан-тўғри механизмни таклиф этади. Янги ваколатларни самарали бошқариш — бу бошқа масала, шаклланаётган кўникмадир. Қандай бўлмасин, самарали ўзаро таъсирни ўрнатиш учун вақт керак. Муайян "мослашиш" даврида қийин лаҳзалар бўлиши мумкин. Аммо бусиз янги сиёсий "агрегат ҳолат"га ўтишнинг иложи йўқлиги аниқ.