Кэнсел маданияти: жамият танлови ёки мажбурият
ASTANA. Kazinform — Сўнгги йилларда Қозоғистонда ижтимоий тармоқлар нафақат ахборот алмашиш воситаси, балки жамоатчилик фикрини шакллантиришнинг асосий платформасига ҳам айланди. Машҳур инсонларнинг ҳар бир сўзи ва ҳаракати дарҳол жамоатчилик томонидан танқид қилинади ва улар ҳиссий босим ва жамоатчилик назорати каби мураккаб ҳодисага - "кэнсел маданияти"га дуч келадилар. Kazinform мухбири бу жараённинг ҳолатларини ўрганиб чиқди.
«Кэнсел маданияти»: жавобгарлик ва обрў-эътибор масаласи
Илгари, баҳсли фикр бутун мамлакат эътиборини жалб қилиши учун маълум вақт керак бўларди. Энди эса, интернет туфайли бундай ҳодиса кенг ижтимоий резонансга сабаб бўлмоқда. Айниқса, таниқли инсонлар, блогерлар, мансабдор шахслар ва компаниялар каби танқидий эътибор объектига айланади. Уларнинг ҳар бир сўзи кенг муҳокама қилинади ва ижтимоий тармоқларда тезда тарқалади. Масалан, агар санъаткор хато қилса, одамлар уни “қора рўйхат”га қўшишлари ва унинг концертига боришига ёки кинотеатрга чипта сотиб олишига тўсқинлик қилишлари мумкин. Чет элда бу ҳодисани «cancel culture», яъни «кэнсел маданияти» (рад этиш) деб атайдилар.
Баъзан биргина пост ҳам шахс ёки компаниянинг «кэнселга» учраши учун етарли бўлади. Масалан, ижтимоий тармоқларда жойлаштирилган битта фикр ёки эски баҳсли видеонинг қайта жойлаштирилиши шахс ёки компанияга салбий таъсир кўрсатишини кўрамиз. Бир томондан, бу адолат тамойилига мос келади, фуқароларга ижтимоий масъулиятни унутмасликни ва ҳар бир хато жазоланиши мумкинлигини ўргатади. Машҳур инсонлар ўз ҳаракатларининг оқибатларини тушунишлари ва ҳар бир сўзнинг жамоатчиликка қандай таъсир қилишини баҳолашлари мумкин.
Бироқ, баъзида битта кичик хато ёки баҳсли баёнот инсоннинг обрўсига, профессионал мартабасига ва ҳатто шахсий ҳаётига жиддий зарар етказиши мумкин. Баъзан бу танқидий реакциялар, қонуний жиҳатдан асоссиз бўлса-да, жамият томонидан "ахлоқий баҳо" сифатида қабул қилинади. Ижтимоий тармоқлар бу жараённи тезлаштиради ва унинг таъсирини кучайтиради.
Жаҳон тажрибаси
Кэнсел маданияти (cancel culture) биринчи марта 2010 йилларнинг бошларида Қўшма Штатлар ва бошқа ривожланган мамлакатларда кенг тарқала бошлади. Бу ҳодиса ижтимоий тармоқларнинг ривожланиши билан чамбарчас боғлиқ. Twitter ва Facebook каби платформалар таъсири остида одамларнинг постлари тезда тарқалди ва жамоатчилик фикрига айланди. Натижада, шахс ёки ташкилот ўз хатолари учун дарҳол "жавобгарлик"га тортила бошлади.
2017 йилда Харви Вайнштейн (Harvey Weinstein) иши кэнсел маданиятининг энг катта ва энг ёрқин намунасига айланди. Машҳур Голливуд продюсери кўп йиллар давомида аёлларга нисбатан жинсий зўравонлик қилиш учун ўз лавозимидан фойдаланганликда айбланди. Бу вазият #МеТоо ҳаракатига сабаб бўлди. Бу воқеа ижтимоий тармоқларда кенг муҳокама қилинди, натижада Вайнштейннинг фаолиятига путур етди, у четлаштирилди ва охир-оқибат 2020 йилда 23 йилга озодликдан маҳрум қилинди. Унинг иши ҳозирда кўриб чиқилмоқда. Ушбу воқеа бекор қилиш маданиятининг кенг қўлланилишига олиб келди, машҳурларнинг сўзлари ва хатти-ҳаракатлари ижтимоий тармоқларда кенг танқид қилинди. Масалан, Кевин Харт (Kevin Hart) ижтимоий тармоқларда илгари айтган ирқчилик ҳазиллари учун «Оскар» мукофотини топшириш маросимини олиб боришдан воз кечишга мажбур бўлди. Бу ҳолат «кэнсел маданияти»нинг ортиқча реакция ва ижтимоий босимга қандай олиб келишини кўрсатди.
Кэнсел маданияти шахсларни хатолари учун тузатиш ва жавобгарликка тортишга қаратилган бўлса-да, у ҳаддан ташқари ишлатилиши ва асоссиз айбловлар туфайли салбий оқибатларга ҳам олиб келиши мумкин.
