Нобель мукофоти совриндори: Астана Марказий Осиёда иқлим дипломатиясининг янги марказига айланди

ASTANА. Кazinform — Астанадаги минтақавий экологик саммитда иқлим инқирозини енгиб ўтишнинг янги усуллари муҳокама қилинди. Мутахассисларнинг фикрига кўра, иқлим муаммоси иқтисодиётга тўсқинлик қиладиган омил эмас, балки янги имкониятларни очадиган йўналишдир.

Бу ҳақда Корея Республикаси Ташқи ишлар вазирлигининг сиёсат бўйича маслаҳатчиси, 2007 йилги Нобель мукофоти совриндори Рэ Квон Чун JJ Studio платформасида берган интервьюсида айтиб ўтди.

— Минтақавий экологик саммитдан нимани кутаяпсиз? Сизнингча, унинг аҳамияти нимада?

— Менинг ушбу саммитдан катта умидларим бор. Чунки Марказий Осиё тарихида биринчи марта давлат раҳбарлари саммит даражасида учрашиб, атроф-муҳит ва иқлим масалалари бўйича қўшма ҳаракатларга қаратилган минтақавий ҳамкорлик тўғрисида келишиб олишади.

Бу Марказий Осиё мамлакатларининг келажаги учун жуда муҳим, чунки иқлимнинг таъсири тобора кучайиб бормоқда. Шунинг учун бу тарихий аҳамиятга эга лаҳзадир. Мен Қозоғистон Ҳукуматининг етакчилик ролини юқори баҳолайман.

— Сиз “яшил ўсиш” концепциясининг муаллифисиз. Марказий Осиё мамлакатлари бу ғоядан қандай фойдаланишлари мумкин? Маълумки, ушбу минтақа мамлакатлари асосан нефтга боғлиқ ва сув ресурслари ҳам чекланган. Сизнингча, бундай вазиятда бу концепциядан қандай фойдаланиш мумкин?

— Мен 2005 йилдан бери Бангкокда бўлиб ўтган БМТнинг Осиё ва Тинч океани минтақаси бўйича иқтисодий ва ижтимоий комиссиясида “яшил иқтисодий ўсиш” ғоясини таклиф қилиб келмоқдаман. Менинг асосий позициям иқлим инқирозига таҳдид эмас, балки имконият сифатида қарашдир. Чунки тўғри сиёсат билан ҳар қандай инқироз иқтисодий ўсиш ва янги иш ўринлари манбаига айланиши мумкин. Кўп одамлар экологияни иқтисодиётга юк сифатида қабул қиладилар. Бироқ, аслида бу инвестициялар, янги бозорлар ва ишлаб чиқариш учун улкан имкониятдир. Ҳозирги вақтда анъанавий соҳаларда ўсиш чекланган ва экология ва иқлим янги йўналиш, янги ривожланиш нуқтасидир. Шунинг учун “яшил ўсиш” иқтисодиётнинг янги ҳаракатлантирувчи кучига айланиши мумкин. Аммо уни амалга ошириш учун янги ёндашув ва янги тафаккур зарур.

— Демак, агар биз “яшил ўсиш” тамойилига амал қилсак, иқтисодий салоҳиятимизни йўқотамиз деган қўрқув асоссиз, тўғрими?

— “Яшил ўсиш” моделини амалга ошириш учун, аввало, давлат даражасида етакчилик зарур. Чунки қисқа муддатда бу сектор кўп фойда келтирмайди, шунинг учун ҳукуматнинг инвестицияларни жалб қилишдаги роли жуда муҳим. Узоқ муддатда эса экология ва иқлим сектори иқтисодий ўсишнинг янги драйверига айланиши мумкин. Бунинг яққол мисоли Хитойдир: давлат кўмаги туфайли у иқлим технологиялари бўйича жаҳон етакчисига айланди. Марказий Осиё мамлакатлари учун эса қўшма ҳаракатлар жуда муҳимдир. Якка ҳаракатлар етарли эмас, минтақавий ҳамкорлик керак. Шунингдек, фақат давлат сиёсати етарли эмас. Бизнес ва жамият яшил иқтисодиётни ривожлантиришда фаол иштирок этиши керак. Асосий ролни истеъмолчилар ўйнайди: агар улар экологик тоза маҳсулотларни танласалар, бозор уларга мослашади. Шу муносабат билан “ҳаммаси сиздан бошланади” тамойили муҳим. Ҳар бир инсон ташқи кузатувчи бўлмаслиги керак, балки масъулиятни баҳам кўриши керак. Экологик тоза маҳсулотлар қимматроқ бўлса ҳам, сиз уларни онгли равишда танлашга тайёр бўлишингиз керак. Хулоса қилиб айтганда, яшил иқтисодиёт фақат ҳукуматлар, бизнес ва жамият биргаликда ишлагандагина муваффақиятли бўлиши мумкин.

— Ноябрь ойида бўлиб ўтадиган БМТнинг иқлим конференциясининг аҳамияти нимада?

— Мен ушбу конференцияларда 1995 йилдан бери қатнашиб келмоқдаман. Аммо биз ҳозирги ёндашув чекланганлигини кўрмоқдамиз: асосий эътибор фақат ҳукуматлар томонидан белгиланган мақсадларга қаратилган, бизнес ва жамият эса кўпинча бу жараёндан четда қолади. Натижада, ҳақиқий натижалар заиф — карбонат ангидрид чиқиндилари камаймаяпти ва мақсадлар ва ҳаракатлар бир-бирига мос келмайди. Шунинг учун, юқоридан пастга ёндашувнинг ўзи етарли эмас. Бизга бизнес ва фуқаролар фаол иштирок этадиган янги модел керак. Нарх сиёсатини ўзгартириш ҳам муҳим: энди кўмир каби қазилма ёқилғилар арзон, истеъмол давом этади. Агар ўзгариш керак бўлса, нархларга таъсир қилиш ва аста-секин углерод солиғини жорий этиш керак. Яна бир муҳим тенденция шундаки, тобора кўпроқ истеъмолчилар углеродсиз маҳсулотлар учун юқори нархларни тўлашга тайёр. Бу бизнес учун улкан имконият. Шунинг учун, яшил энергия ва қазилма ёқилғи нархлари ўртасида аниқ фарқ қилиш керак.

— Қозоғистонда бу ғояни самарали амалга ошириш мумкинми?

— Ҳа, муаммо нархлар фарқида. Яшил энергия қимматроқ бўлиши мумкин, аммо истеъмолчиларнинг 5-10 фоизи уни танлашга тайёр. Бу ҳам бизнес учун катта имконият. Шу билан бирга, кўпчилик ўйлаганидек, янги технологиялар шарт эмас. Керакли ечимлар аллақачон мавжуд. Муаммо уларнинг бозорда қабул қилинишида.

— Бу кўмир ва нефтга қарам бўлган Қозоғистон учун қанчалик мос?

— Мен тез-тез Қозоғистон университетларида маърузалар ўқийман. Кўпгина талабалар, ҳатто қимматроқ бўлса ҳам, экологик тоза маҳсулотларни танлашга тайёр эканликларини айтишади. Масалан, агар Coca-Cola ўз маҳсулотларини углеродсиз ишлаб чиқарган ва нархини бироз оширган бўлса, уларнинг кўпчилиги уларни сотиб олишга тайёр эканликларини айтишди. Бу "ҳаммаси сиздан бошланади" тамойилининг намоёнидир. Ёш авлод тайёр ва энди уни қўллаб-қувватлаш керак. Шунинг учун энергия нархлари бошқача белгиланиши керак: яшил энергия қимматроқ бўлиши мумкин, қазилма ёқилғилар арзонроқ бўлиши мумкин. Танлов истеъмолчида қолади. Аммо экологик тоза энергияни танлашга тайёр одамлар сони ортиб бормоқда — бу жуда катта имконият.