Гендер тенглиги: глобал тенденциялар ва Қозоғистонда вазият
ASTANA. Kazinform – Гендер тенглиги - бу эркаклар ва аёлларнинг барча соҳаларда тенг ҳуқуқлари ва имкониятлари. БМТ ушбу тамойилни барқарор инсон тараққиёти учун асосий шарт сифатида тан олади. Жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий тараққиёти ва барқарорлиги ҳам ушбу қадрият билан чамбарчас боғлиқ. Kazinform мухбири муҳим мавзуни мутахассислар билан биргаликда таҳлил қилди.
123 йилга чўзиладиган йўл
Жаҳон иқтисодий форуми томонидан ишлаб чиқилган Глобал гендер тафовут индекси 2006 йилдан бери аёллар ва эркаклар ўртасидаги тенглик даражасини тизимли равишда ўлчаб келади. Ўтган йилги ҳисоботда 148 та мамлакат қамраб олинган бўлиб, жаҳон бўйича гендер тенгсизлигининг 68,8 фоизи бартараф этилгани аниқланди. Бу - 2024 йилга нисбатан атиги 0,3 фоизлик илгарилаш, холос. Ҳозирги суръат сақланиб қолса, тўлиқ тенгликка эришиш учун тахминан 123 йил керак бўлади.
Дунё мамлакатлари тажрибасига назар ташласак, етакчи мамлакатларнинг муваффақияти тизимли сиёсат натижаси эканлигини кўришимиз мумкин. Масалан, Исландия кетма-кет 16 йил давомида 92,6% балл билан биринчи ўринда турибди. Мамлакат тенг иш ҳақи тўғрисидаги қонунни қатъий бажаради ва аёллар сиёсат ва иқтисодиётда фаол иштирок этадилар. Натижада, гендер тенглиги даражаси 90 %дан юқори.
Умуман олганда, энг яхши ўнта мамлакатнинг барчаси гендер тафовутини камида 80% га камайтирди. Улардан саккизтаси - Европа мамлакатлари.
Осиёнинг энг яхши элликта давлати қаторига кирган саноқли давлатларидан бири - Сингапур. Индекснинг энг қуйи поғонасида турган Афғонистон эса бунинг тескарисини кўрсатмоқда. Сўнгги йилларда аёлларнинг таълими ва иш билан таъминланишига қўйилган чекловлар мамлакатнинг кўрсаткичларини кескин пасайтирди.
Qazaq Expert Club ҳузуридаги ижтимоий эксперти Толқин Саметованинг сўзларига кўра, глобал тенденцияларни маданий фарқлар нуқтаи назаридан тушунтириш нотўғри. Гендер тафовути - институционал, иқтисодий ва сиёсий омилларнинг ўзаро таъсири натижасидир.
“Яхши шаклланган демократик институтлар, мустақил суд тизими ва самарали ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига эга мамлакатларда камситишга йўл қўйилмайди ва қонун билан жазоланади. Бундай мамлакатларда тенг имкониятлар сиёсати сўзда эмас, балки амалда амалга оширилади. Масалан, Норвегия ва Финляндия каби Шимолий Европа мамлакатларида гендер тенглиги ўнлаб йиллар давомида давлат сиёсатининг асосий йўналиши бўлиб келган”, — деди у.
Мутахассиснинг фикрича, гендер тенгсизлиги фақат уруш, сиёсий инқироз ва беқарорлик даврида кучаяди. Чунки, бундай даврларда аёллар асосан иш, таълим ва хавфсизликдан маҳрум бўладилар. Кеча бошланган можаро эса бутун Яқин Шарқ учун бу борада бурилиш нуқтасига айланиши мумкин.
Марказий Осиё: тараққиёт ва муаммолар
Марказий Осиё гендер тафовути индекси бўйича дунёнинг саккизта минтақаси орасида тўртинчи ўринда туради. Минтақавий ўртача кўрсаткич 69,8% ни ташкил қилади. Бу глобал миқёсда ёмон натижа эмас, лекин салоҳият тўлиқ амалга оширилди, дейиш мумкин эмас.
Минтақанинг асосий афзалликлари таълим (99,3%) ва соғлиқни сақлаш (97,3%) соҳаларидадир. Бу Марказий Осиёни дунёдаги энг яхши минтақалар қаторига қўшади.
Иқтисодий иштирок даражаси 71,2% ни ташкил этади. Меҳнат бозорида аёлларнинг фаоллиги минтақавий иқтисодиётдаги таркибий ўзгаришларга ҳисса қўшади.
Бироқ, минтақанинг заиф томони сиёсий имкониятлардир. Бу йўналишдаги кўрсаткич атиги 11,6% ни ташкил қилади. Парламент ва ҳукумат тузилмаларида аёллар улуши ҳали ҳам паст. Бироқ, 2006 йилдан бери вазирликлар ва парламентда аёллар сони аста-секин ўсиб бормоқда.
Социолог Толқин Саметованинг сўзларига кўра, кўрсаткичлар нафақат ижтимоий тенглик масаласи, балки иқтисодий ривожланиш стратегияси билан ҳам бевосита боғлиқ.
“Аслида, бу инсон капиталидан тўлиқ фойдаланиш масаласи. Агар аҳолининг ярми ўз салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқара олмаса, давлат ўзининг ЯИМини онгли равишда чеклайди. Содда қилиб айтганда, гендер тенглиги иқтисодий заруратдир”, - дейди у.
Қозоғистонда вазият қандай?
Қозоғистон гендер тенгсизлиги индексида 148 та мамлакат ичида 0,698 балл тўплаб, 92-ўринни эгаллади. Бу — ўтган йилга нисбатан пастроқ натижа (2024 йилда — 76-ўрин, 0,710 балл), яъни мамлакатнинг жаҳон рейтингидаги позицияси заифлашган.
Шунга қарамай, мамлакатимиз таълим ва соғлиқни сақлаш соҳасида етакчи ўринларда туради. Саводхонлик ва олий маълумот олишда тўлиқ тенглик таъминланган. Ҳатто олий таълимда ҳам аёллар фаолроқ: 58,38% аёллар, 48,73% эркаклар. Соғлиқни сақлаш ва фаровонлик соҳасидаги кўрсаткич ҳам юқори — 0,976 балл (33-ўрин).
Бироқ, кучли ижтимоий базага қарамай, иқтисодий соҳадаги тафовут аниқ. Аёлларнинг ишчи кучидаги иштироки 63,3% ни, эркакларники эса 74,6% ни ташкил қилади. Даромадлар орасидаги тафовут янада катта. Аёллар йилига ўртача 28,1 минг доллар, эркаклар эса 41,6 минг доллар ишлаб топадилар.
Энг заиф нуқта - сиёсий вакилликдир. Қозоғистон бу соҳада 117-ўринда туради (0,111 балл). Меҳнат бозорида ҳам профессионал бўлиниш мавжуд. Аёллар асосан таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларида, эркаклар эса юқори маошли техник ва ишлаб чиқариш соҳаларида устунлик қилади.
Гендер тенглиги бўйича эксперт Нуржамал Иминованинг сўзларига кўра, масала фақат меҳнат бозори билан чекланиб қолмайди. Уй ишларининг тенг тақсимланмаганлиги аёлларнинг иқтисодий маҳсулдорлигига ҳам таъсир қилади.
“Уй ишлари анча вақт олади ва уларнинг ишлаш қобилиятини чеклаши мумкин. Бу уларнинг касбий ривожланишига тўсқинлик қилади”, — дейди у.
ҚР Стратегик режалаштириш ва ислоҳотлар агентлиги Миллий статистика бюросининг (2024 й.) маълумотларига кўра, ишлайдиган эркак иш кунлари уй ишлари ва болаларни парвариш қилишга ўртача 48 дақиқа, дам олиш кунлари эса 1,5 соат вақт сарфлайди. Аёллар иш кунлари овқат пишириш, уй тозалаш, кийим ювиш ва болаларга қарашга ўртача 2 соат 13 дақиқа, дам олиш кунлари эса 4 соат 44 дақиқа сарфлашади.
“Аёллар оилавий ҳаётда дуч келадиган юкни чуқур тушуниш керак. Бу жиддий стресс ва ҳиссий чарчоққа олиб келиши мумкин”, — деб ҳисоблайди мутахассис.
Социолог Толқин Саметованинг сўзларига кўра, вазиятни ўзгартириш учун жаҳон тажрибасига таяниш керак.
“Масалан, Швецияда мослашувчан иш жадвали ва масофадан туриб ишлаш имконияти аёлларга мартаба ва оилани бирлаштириш йўлини очди. Финляндия болалар боғчалари тармоғини кенгайтириш ва болаларни парвариш қилиш учун субсидиялар жорий этиш орқали аёлларнинг бандлигини 80% гача оширди. Норвегия директорлар кенгашида аёллар учун квота ва устозлик дастурлари орқали юқори бошқарувдаги аёллар сонини кўпайтирди. Исландия тенг меҳнат ҳақи ҳақидаги қонунчиликни кучайтириб, иш берувчилар учун мажбурий ҳисобот бериш тизимини жорий этиш орқали иш ҳақи тафовутини қисқартди”, - деди Толқин Саметова.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, агар Қозоғистонда ҳам шунга ўхшаш тизимли чоралар амалга оширилса, аёлларнинг салоҳиятини тўлиқ очиш мумкин бўлади.
Шунингдек, иш ҳақини шаффоф қилиш муҳимдир. Масалан, Европа Иттифоқи мамлакатларида компания даражасида гендер тафовутини ошкор қилиш талаблари жорий этилган. Бу иш берувчиларни иш ҳақини тенглаштиришга ундайди.
Сиёсатда гендер стереотиплари сақланиб қолмоқда
Сўнгги йилларда Қозоғистон гендер тенглиги йўлида муҳим институционал қадамлар қўйди. Парламент ва маслиҳатларда аёллар учун квоталар жорий этилди. Ҳозирда парламентда 28 нафар аёл депутат бор. Давлат хизматидаги аёллар улуши 55,8% га, бошқарув лавозимларидаги аёллар 39,1% га ва суд тизимидаги аёллар 53% га етди.
Бироқ, рақамли кўрсаткичлар барча масалаларни ҳал қилавермайди. Шу ўринда сиёсатшунос Толғанай Умбеталиева гендер сиёсати тадқиқотлари бўйича илмий адабиётларда "glass ceiling" тушунчасини таъкидлади, яъни аёллар, барча қобилиятларига қарамай, кўпинча биринчи менежер даражасига етиб бормайдилар ва фақат ўринбосар даражасида қолишлари мумкин.
“Аёллар етарли маълумот ва қобилиятга эга бўлсалар ҳам, кўп ҳолларда улар биринчи менежер даражасига етиб бормайдилар ва ўринбосар лавозимида қоладилар. Бу кўпинча жамиятдаги "аёллар етакчи бўлишга тайёр эмас" деган эски муносабат ва стереотиплардан таъсирланади."Glass ceiling" тўсиғини енгиш учун ташкилотларда кўпроқ аёл раҳбарлар бўлиши муҳимдир. Чунки кўплаб мамлакатларда директорлар кенгашида аёлларнинг мавжудлиги махсус талаблар билан белгиланади”, — дейди сиёсатшунос.
Гендер тенглиги бўйича эксперт Нуржамал Иминованинг сўзларига кўра, дунёда аёллар кўпинча ижтимоий вазирликларни бошқарадилар, иқтисодиёт, мудофаа ва энергетика вазирликлари эса анъанавий равишда эркаклар қўлида қолади.
“Жамиятдаги стереотиплар ва асоссиз афсоналарни йўқ қилиш керак. Бунинг учун иқтисодиётнинг турли соҳаларида муваффақиятли аёл раҳбарларнинг намуналарини тарғиб қилиш муҳимдир. Мудофаа, иқтисод, қурилиш, коммуникация, IT ёки ишлаб чиқариш каби анъанавий равишда «эркаклар соҳаси» деб ҳисобланган йўналишларни ҳам муваффақиятли бошқараётган аёлларнинг аниқ мисолларини кўрсатиш керак. Бу аёлларга ишонч бағишлайди ва жамиятдаги муносабатларни ўзгартиришга ёрдам беради”, — дейди у.
Социолог Толқин Саметова эса Қозоғистонда қонун чиқарувчи ҳокимиятни шакллантириш тамойилини ўзгартириш имкониятига эътибор қаратади.
“Аввал жорий этилган квоталар аёлларнинг сиёсатга маълум даражада киришига йўл очган механизм эди. Бироқ, узоқ муддатда Давлат раҳбари барқарор институционал муҳит яратишга эътибор қаратмоқда, яъни биз партиялар ўртасида рақобатни кучайтириш ва номзодларни танлаш жараёнини шаффоф қилиш аёлларнинг тенг имкониятлар билан бошқарув лавозимларига етиб бориши учун шароит яратади, деб ҳисоблаймиз”, - деди маърузачи.
Аёллар бизнесда фаолми?
Яна бир муҳим жиҳат шундаки, Қозоғистонда аёллар тадбиркорлиги сўнгги йилларда сезиларли даражада ривожланиб бормоқда. Расмий маълумотларга кўра, кичик ва ўрта бизнеснинг 48 фоизини аёллар бошқаради ва уларнинг якка тартибдаги тадбиркорлар орасида улуши 54 фоиздан ошади.
“Атамекен” тадбиркорлар палатасининг Астана шаҳри бўйича Ишбилармон аёллар кенгаши раиси, Астана шаҳар ҳокимлиги қошидаги Аёллар ишлари ва оилавий-демографик сиёсат бўйича комиссия аъзоси Сания Ирсалиева мамлакатимиз аёлларнинг тадбиркорликдаги иштироки бўйича дунёнинг энг яхши 30 мамлакати қаторига киришини таъкидлади.
“Аёллар кўпинча хизмат кўрсатиш, чакана савдо ва таълим соҳаларида бизнес бошлайдилар. Улар шунингдек, агробизнес ва ижодий соҳаларда ҳам фаол”, — дейди Сания Ирсалиева.
Қозоғистондаги ҳукумат ва ҳамкорлик дастурлари аёлларнинг бизнес ташаббусларини қўллаб-қувватлайди. Буларга “Даму” тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш жамғармаси, “Атамекен” миллий тадбиркорлар палатаси орқали махсус дастурлар, шунингдек, ЕТТБ ва халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликда амалга оширилаётган лойиҳалар киради. Бироқ, қўшимча ёрдам ҳали ҳам зарур.
“Масалан, турли соҳалардаги аёлларнинг ўзига хос эҳтиёжларини ҳисобга оладиган махсус молиявий маҳсулотларни тақдим этиш зарур. Таълим ва устозлик дастурларини кучайтириш ва уларнинг касбий ривожланиши учун шароит яратиш муҳимдир. Айниқса, қишлоқ ва чекка ҳудудлардаги аёл тадбиркорларни қўллаб-қувватлашга устувор аҳамият бериш муҳимдир”, — дейди мутахассис.
Маърузачи сўзларига кўра, аёл тадбиркорлар дуч келадиган қийинчиликлар кичик эмас.
“Аёлларнинг юқори фаоллигига қарамай, улар ҳали ҳам ҳақиқий қийинчиликларга дуч келяптилар. Шунинг учун аёл тадбиркорларни қўллаб-қувватлаш чоралари ҳақида кенг ва тушунарли тарзда маълумот бериш муҳимдир. Имтиёзлар, ўқув дастурлари ва субсидиялар бўйича аниқ ва мақсадли ахборот каналларининг йўқлиги сабабли, кўплаб аёллар бу имкониятлардан бехабар. Бу уларнинг дастурдаги иштирокини чеклайди ва бизнеснинг барқарор ривожланишига тўсқинлик қилади”, - деб таъкидлади мутахассис.
Бу масалалар фақат Қозоғистонга хос эмас. Мутахассиснинг фикрича, шунга ўхшаш қийинчиликлар глобал амалиётда ҳам кенг тарқалган.
