Форс кўрфази можароси глобал озиқ-овқат бозорларини ларзага келтириши мумкин
ASTANA. Kazinform – АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши ҳарбий ҳаракатлари глобал озиқ-овқат бозорларини тўхтатиб қўйгани ажабланарли эмас. Бунинг асосий сабаби шундаки, ҳозирда экиш кампанияси бошланган ва дунё Форс кўрфази мамлакатларидан импорт қилинадиган ўғитларга қарам: минтақа глобал карбамид (карбамид) экспортининг тахминан 46% ва аммиакнинг тахминан 30% ни ташкил қилади. Ушбу таъминот занжиридаги ҳар қандай узилиш глобал озиқ-овқат ишлаб чиқаришга тўсқинлик қилиши мумкин. Kazinform агентлигининг таҳлилий шарҳловчиси глобал бозор қандай хавфларга дуч келиши мумкинлигини таҳлил қилди.
Ўғитлар - глобал озиқ-овқатнинг асосидир
Минтақадаги можаро биринчи навбатда нефть бозорига таъсир қилганини биламиз. "Қора олтин" нархи кескин ошди, хом ашёга талаб ошди ва товарлар нархи қимматлашди. Буларнинг барчаси бир ойдан камроқ вақт ичида ўзгарди.
Агар ўғитлар етказиб бериш қийинлашса, озиқ-овқат ишлаб чиқаришни ҳам худди шундай вазият кутади. Қишлоқ хўжалиги нефть бозорига қараганда секинроқ жараён ва ишлаб чиқариш цикли жуда узоқ. Шунинг учун саноатдаги дастлабки ўзгаришларни бир неча ойдан кейин кўришимиз мумкин.
Яна бир жиддий масала - Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиё, Африка ва Яқин Шарқдаги озиқ-овқат билан боғлиқ вазият. Масалан, Афғонистон ва Сурия каби мамлакатлар озиқ-овқат ишлаб чиқариш учун Форс кўрфази араб давлатларидан молиявий ёрдам олади. Энди Форс кўрфази аҳолиси Афғонистон ва Сурияга қарашга қодир эмас. Шунинг учун, аҳоли зич жойлашган ҳудудларда озиқ-овқат нархлари ошиши аниқ. Афғонистон ёки қўшни Покистонда қашшоқлик даражаси юқори бўлганлиги сабабли, вазият оддий одамлар учун ҳам, бутун мамлакатлар учун ҳам жиддий зарба бўлади.
Нима учун ўғит ишлаб чиқариш Форс кўрфазида жамланган?
Дунёдаги ўғитларнинг, айниқса карбамиднинг (карбамид) асосий ишлаб чиқарувчилари Форс кўрфазида жойлашган. Бу, биринчи навбатда, минтақада табиий газнинг кўплиги билан боғлиқ. Табиий газ ўғит ишлаб чиқаришда асосий хом ашёлардан биридир. Яъни, агар газ арзон бўлса, унда карбамид ишлаб чиқариш иқтисодий жиҳатдан фойдалидир. Шунинг учун ўғит саноати газ нархи паст бўлган минтақаларда ривожланади.
Форс кўрфазидаги табиий газ ишлаб чиқарувчилари - Қатар, Саудия Арабистони ва Эрондир. Уларнинг барчаси ҳозирда ҳаво ҳужумлари остида. Бу табиий газ ишлаб чиқаришга ҳам, унинг қўшимча маҳсулоти бўлган карбамид ишлаб чиқаришга ҳам салбий таъсир кўрсатиши аниқ. Масалан, оммавий ахборот воситалари хабарларига кўра, Қатарда суюлтирилган газ ишлаб чиқариш ҳажми тахминан 17% га камайган.
Бироқ, ўғитлар бозоридаги асосий тафовут денгиз савдосининг ёпилишидир. Шуни унутмаслигимиз керакки, Ҳормуз бўғози орқали нафақат нефть, балки қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ҳам ташилади. Бугунги кунда бўғоз атрофида вазиятнинг кескинлашуви туфайли Форс кўрфазидан ўғит ташиб ўтиш тўхтатилди.
Қишлоқ хўжалигида ишлатиладиган ўғитларнинг нархи ошди. 2026 йил февраль ойида карбамид бир тонна учун 440-500 долларни ташкил этган бўлса, март ойида у 600-700 долларгача кўтарилди. Жануби-Шарқий Осиёда эса нарх ҳатто бир тонна учун 750 долларга етди.
Албатта, жаҳон бозорида ҳали ўғитларнинг сезиларли даражада етишмаслиги кузатилмади: уруш атиги бир ойдан бери давом этяпти. Лекин бозорнинг ўсиши ҳали олдинда, деб айтиш мумкин. Энди баҳорги экишдан олдин ўғит қўллаш даври бошланди. Ҳеч бир мамлакат стратегик даражада катта миқдорда ўғит захираларини тўплашга муваффақ бўлмаган. Урушдан олдин карбамид ва аммиак етишмовчилиги бўлмаганлиги сабабли, ишлаб чиқариш қишлоқ хўжалигидаги ҳақиқий талабга мувофиқ созланган.
Хавфли ҳудудлар: Осиё, Африка ва Яқин Шарқ
Келинг, Форс кўрфазида ишлаб чиқарилган ўғитларни ким истеъмол қилишини кўриб чиқайлик. Агар истеъмолчи мамлакатларнинг географик жойлашувига назар ташласак, қийинчилик Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларида, шунингдек, Африкада пайдо бўлиши мумкин, чунки Форс кўрфазидан олинган ўғитлар улар учун жуда муҳимдир. Бу минтақаларда ўғит нархларининг 40-50% гача ошиши озиқ-овқат ишлаб чиқаришга жиддий зарба бўлади. Мутахассисларнинг фикрига кўра, нархларнинг 40% га ошиши бу минтақаларда озиқ-овқат нархини камида 12-13% га оширади.
Бу минтақалар озиқ-овқат нархларига айниқса сезгир, чунки бу ерда қишлоқ хўжалиги сектори катта сиёсий аҳамиятга эга. Одатда, Осиё мамлакатларида нархларни тартибга солишга уриниш одати бор. Бироқ, маҳсулотлар нархининг ўн фоизга ошиши ҳам, шубҳасиз, сиёсий ва ижтимоий беқарорликка олиб келиши мумкин.
Яқин келажакда Осиё, Африка ва Яқин Шарқ мамлакатлари нархларни сақлаб қолиш учун тежашга мурожаат қиладиганга ўхшайди. Биринчидан, бу тупроққа қўлланиладиган ўғит миқдорини камайтириши мумкин, бу эса ўз навбатида унумдорликнинг пасайишига олиб келади. Натижада озиқ-овқат танқислиги юзага келади ва импортга кўпроқ боғлиқлик бошланади. Жанубий Осиё мамлакатлари озиқ-овқат маҳсулотларининг катта қисмини импорт қилади. Агар импорт ўсишда давом этса, аҳолиси кўп бўлган мамлакатларнинг келажагини тасаввур қилинг.
Глобал озиқ-овқат танқислиги молиявий қийинчиликлар билан ҳам боғлиқ. Форс кўрфази мамлакатлари Осиёдаги Афғонистон, Покистон ва Бангладеш каби мусулмон давлатларини қўллаб-қувватлаб келади. Сўнгги йилларда бу мамлакатларнинг давлат харажатларининг катта қисми Форс кўрфази, хусусан, Қатар, Саудия Арабистони ва БАА томонидан қопланди. Улар йилига тахминан 2,5 миллиард доллар ажратдилар.
Уруш оқибатлари
Муаммо нафақат ўғитларда, балки урушнинг билвосита оқибатлари ҳам бор. Ҳарбий операциялардан азият чеккан Форс кўрфази мамлакатлари келажакда ўз иқтисодиётларини тиклашлари керак бўлади. Шунинг учун, бюджет қисқартирилишини ёдда тутиш керак. Бюджет тақчиллиги Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиё, Африкани четлаб ўтмайди.
Айтайлик, Форс кўрфазидаги уруш глобал инфляцияга олиб келади. Унинг таъсири биринчи навбатда озиқ-овқат секторида сезилишини биламиз. Шунинг учун мамлакатлар озиқ-овқат нархларининг ўсишини чеклашга ҳаракат қилмоқдалар. Ҳатто уруш эртага тугаган тақдирда ҳам, нархлар пасайиши мумкин, бироқ урушдан олдинги даражага қайтиши гумон. Ўғит бозори эса нефть бозори каби тез ўзгармайди, бу ерда фонд бозорларининг таъсири анча паст.
Қозоғистон инқирозга тайёрми?
Минтақамиздаги ўғитлар билан боғлиқ вазият нисбатан осон. Қўшни Россия жаҳон аммиак экспортининг 23 фоизини ва карбамид экспортининг 14 фоизини таъминлайди. Бундан ташқари, Россия Беларусь билан биргаликда дунёнинг калийли ўғитларга бўлган талабининг тахминан 40 фоизини қоплайди. Россия жаҳон бозорига карбамид экспортига квоталар киритган бўлса-да, Евроосиё иқтисодий иттифоқида бундай чекловлар йўқ.
Бундан ташқари, Россиядаги энг йирик карбамид ишлаб чиқарувчилардан бири бўлган "Еврохим" компаниясининг Қаратау ҳудудида (Жамбил вилояти) лойиҳаси мавжуд. Бу ерда асосан фосфорли ўғитлар ишлаб чиқариш режалаштирилган бўлса-да, зарур бўлганда азотли ўғитлар бўйича ҳамкорлик имкониятларидан фойдаланиш мумкин. Бундан ташқари, ўтган йили Ақтўбе вилоятида Қозоғистон ва Хитой ўртасида йилига 800 минг тонна карбамид ишлаб чиқарадиган қўшма корхона қурилиши бошланди.
2025 йилда Қозоғистонда азотли ўғитлар импорти 497 минг тоннани, экспорт эса 116 минг тоннани ташкил этди. Шу билан бирга, ички бозорда савдо 26,9 фоизга ўсди ва 765 минг тоннадан ошди. Фойдаланилган ўғитларнинг умумий ҳажми 1,8 миллион тоннага етди, бу карбамиддан ташқари аммиакли целитра ва фосфорли ўғитларни ҳам ўз ичига олади. Қозоғистонда улар асосан "ҚазАзот" ва "Қазфосфат" компаниялари томонидан ишлаб чиқарилади - давлат ўғит нархларини субсидиялаш учун 48 миллиард тенге ажратди.
Ички бозорда азот ва бошқа ўғитларнинг юқори савдоси қишлоқ хўжалигининг жадал ривожланаётганидан далолат беради. Бу жуда муҳим, чунки Қозоғистон минтақадаги асосий озиқ-овқат етказиб берувчилардан бири ҳисобланади. Маҳсулотлар мамлакатдан Марказий Осиё мамлакатларига ва Афғонистонга етказиб берилади.
Қозоғистоннинг ўғит экспорти учун маҳсулот ҳажми билан бир қаторда нарх ҳам ҳал қилувчи роль ўйнайди. Агар биз уни арзонроқ нархда таклиф қилсак, истеъмолчилар ҳам топилади. Масалан, Афғонистон каби иқтисодиёти эндигина оёққа тураётган мамлакатлар учун нарх асосий кўрсаткич ҳисобланади. Шунинг учун, Ақтўбе вилоятида карбамид ишлаб чиқаришни йўлга қўйишдан олдин, биз учун зарур ҳажмни Россиядан импорт қилиш фойдалироқ.
Агар Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиё ҳамда Африкадаги тупроқ бу баҳорда керакли миқдорда ўғитланмаса, кузда ҳосил камаяди. Бундан ташқари, нефть нархининг ошиши туфайли ёқилғи нархи ошади ва газ экспорти камаяди. Энг муҳими, логистика билан бирга бутун озиқ-овқат ишлаб чиқариш занжирида қимматлашиш кузатилади.
