ChatGPT: ўқишда зарур ёрдамчими ёки таълимга таҳдид

ASTANА. Кazinform – Сунъий интеллект қозоғистонликларнинг кундалик ҳаётига тез суръатлар билан кириб келмоқда. Айниқса, мактаб ўқувчилари ёрдам учун нейрон тармоқларига тобора кўпроқ мурожаат қилмоқдалар. ChatGPT улар учун репетитор, маълумотнома маркази ва ҳатто уй вазифаларини бажаришда ёрдамчига айланди. Кazinform мухбири таълим тизимида "тайёрга айёр" бўлган ўқувчиларнинг ҳозирги аҳволини муҳокама қилди.

ChatGPT
Фото: Anadolu Ajansi

"Баъзан нусха кўчираман..."

Ўқувчиларнинг айтишича, улар кўпинча ChatGPTдан иншолар, эсселар, тақдимотлар тайёрлаш, математика ва физика ҳисоб-китобларини бажариш, шунингдек, қозоқ ва инглиз тилларини ўзлаштириш ва мураккаб мавзуларни тушуниш учун фойдаланадилар.

– Мен ChatGPTдан фақат маълум вазиятларда фойдаланаман. Мен уни асосан қозоқ тилини ўрганаётганда ишлатаман. Мен жуда камдан-кам ҳолларда сунъий интеллект воситаларидан маълумотларни нусхалайман. Лекин, менинг фикримча, сунъий интеллектсиз ўқиш анча қийин бўлар эди. Баъзан ўқитувчиларнинг ўзлари бизга сунъий интеллект ёрдамида бирор нарса ёзиш вазифаларини беришади. Мен учун ChatGPT психолог мен билан гаплашаётганга ўхшайди, - дейди 5-синф ўқувчиси Лиза.

6-синф ўқувчиси Анел ҳам ўқишларида кўпинча сунъий интеллектдан фойдаланишини айтди.

– Мен учун қийин бўлган математика ва табиий фанлар бўйича маълумот сўрайман. Бу менга мавзуни яхшироқ тушунишга ёрдам беради. Дарс давомида ўқитувчи тушунтиради, кейин эса ChatGPTга қўшимча саволлар бераман. Баъзан жавобларни кўчириб оламан, ҳатто уларни сўзма-сўз кўчираман. Мактабда улар бизга сунъий интеллектдан фойдаланиш қоидалари ҳақида гапиришади, - дейди у.

СИ
Фото: pixabay

“Болалар ўқитувчиларга қараганда тезроқ мослашдилар”

Ота-оналарнинг ChatGPT ҳақида фикрлари ҳар хил. Баъзилар бу технология болаларга мураккаб мавзуларни тушунишга ёрдам беради, деб ҳисоблашади, бошқалари эса технология уларнинг фаол фикрлашларини алмаштириб, мотивациясини пасайтиришидан қўрқишади.

– Ҳа, биламанки, қизим дарсларида сунъий интеллектдан фойдаланади. У маълумотни умумлаштириш, асосий ғояни топиш, инглиз ва қозоқ тилларидан таржима қилиш учун ишлатилади. Шу тарзда, бола дарсга тайёргарлик кўришга самарали вақт сарфлайди. Мен бунга ижобий муносабатдаман, чунки сунъий интеллект ҳар бир инсоннинг, айниқса, унга ўқитувчилардан тезроқ мослашган ўқувчиларнинг ажралмас қисмига айланди, — дейди 8-синф ўқувчисининг онаси Наталья Яковлева.

Шу билан бирга, ота-оналар фарзандларининг сунъий интеллектдан ўрганиш ўрнини босувчи эмас, балки ўрганиш воситаси сифатида фойдаланишини хоҳлашади. Аммо бунинг учун улар мактабларда сунъий интеллектдан фойдаланиш қоидаларини жорий этиш керак, деб ҳисоблашади.

— Биз сунъий интеллект таълим учун катта имкониятлар яратишини кўрмоқдамиз, аммо таълим тизимининг ўзи ҳали ўзгармаган. Дарслар ҳам, уй вазифалари ҳам эски усулда берилади. Шунинг учун болалар учун ChatGPTга вазифани киритиш ва ўзлари ўйлашдан кўра тайёр жавоб олиш анча осонроқ. Балки бу ерда таълим соҳасини ислоҳ қилиш керакдир, — дея қўшимча қилди Наталья.

Мактаблар янги форматга қандай мослашмоқда?

Ўқитувчиларнинг таъкидлашича, сунъий интеллект, агар тўғри ишлатилса, самарали ўрганиш воситасига айланиши мумкин. Кўкшетау шаҳридаги 4-мактабнинг рус тили ва адабиёти ўқитувчиси Галина Ницевич ўрта мактаб ўқувчиларига (5-6-синфлар) дарс беради. Ўқитувчининг сўзларига кўра, болалар кўпинча эссе ёзишда ёки ижодий фикрлашни талаб қиладиган уй вазифасини бажаришда сунъий интеллектга мурожаат қилишади. Унинг айтишича, бундай иш дарҳол сезилади.

– Сунъий интеллектни қандай аниқлаймиз? Аввало, биз боланинг билим даражасини билишимиз керак. Агар у дарсда оғзаки ёки ёзма ишларни бир хил даражада бажарса ва уй вазифасида у кундалик луғатида бўлмаган мураккаб жумлалар ва сўзлардан фойдаланса, у ChatGPT ёки бошқа нейрон тармоғидан фойдаланганми ёки йўқлигини аниқлаш қийин эмас. Юқори синфларнинг ёзувлари "руҳсиз матн"га ўхшайди. Улар ёзиб олган уй вазифаси ва дарс ишлари танланган сўзлар ва жумла тузилмалари орқали лингвистик даражада дарҳол сезилади, — дейди ўқитувчи.

Галина Ницевич
Фото: Галина Ницевичнинг шахсий архивидан

Галина Ницевич сунъий интеллектни ўйламасдан кўчириш таълим сифатига салбий таъсир қилади, деб ҳисоблайди. Бошқа томондан, у ундан маълум мақсадларда, масалан, тақдимотларни лойиҳалашда фойдаланишни маъқуллайди.

– Баъзан биз болаларга тайёр промт (сунъий интеллектга бериладиган вазифа матни) берамиз ва унинг ёрдамида улар маълум бир одам билан интервью яратишлари керак. Баъзан ўқувчилар учун ўзлари промт тузиш фойдали бўлади. Бу шунингдек, нутқ қобилиятини яхши ривожлантиради, чунки тўғри сўровни ёзиш СИдан сифатли жавоб олиш кафолатидир, — дея қўшимча қилди ўқитувчи.

Ўқитувчилар дарсларга тайёргарлик кўришда ҳам сунъий интеллектдан фойдаланадилар. Галина Ницевичнинг сўзларига кўра, видео материаллар, рангли тақдимотлар, тест топшириқлари ва флеш-карталарни яратадиган жуда қизиқарли нейрон тармоқлари мавжуд. Бироқ, улардан фойдаланганда ўқитувчи бу сунъий интеллект эканлигини унутмаслиги ва ҳар доим хатоларни текшириб туриши керак.

– Менимча, бугунги кунда сунъий интеллектдан онгли равишда фойдаланиш масаласи ўқитувчи томонидан ҳам, ўқувчи томонидан ҳам олдинда. Менимча, сунъий интеллектдан фойдаланишда академик ҳалоллик, аввало, таълим масаласидан бошланади. ChatGPT томонидан яратилган матнни ўз ишингиз сифатида тақдим этиш масъулиятсизлик эканлигини болаларга болаликдан сингдириш муҳимдир. Бундан ташқари, бу одат салбий оқибатларга олиб келади. Бундай вазиятда ўқувчилар танқидий фикрлаш қобилиятини йўқотадилар ва ўз фикрлари ва позицияларини ифода этишда қийналадилар. Мен кўпинча ўқувчиларимга: "Агар бу атиги беш сатр бўлса ҳам, бу сизнинг ўзингизнинг фикрларингиз, ўзингиз ёзган, ўйлаган ва ҳис қилган бўлиши керак", деб айтаман. Биз уларнинг келажакдаги мутахассислар эканлигини ва бундан буён ўйлашни, қарор қабул қилишни ва масъулиятни ўз зиммасига олишни ўрганиш уларнинг келажакдаги муваффақиятларига бевосита таъсир қилишини тушунишимиз керак, — деб ҳисоблайди ўқитувчи.

Сунъий интеллект ўқитувчининг ўрнини боса олмайди

Сунъий интеллект ўқитувчининг ўрнини боса олмайди, лекин у унинг ишини ва вазифаларини тубдан ўзгартиради. Бугунги кунда асосий мақсад болаларни фикрлашга ва технологиядан масъулиятли фойдаланишга ўргатишдир. Шу муносабат билан, таълим соҳасидаги мутахассис, Мажилис депутати Ирина Смирнова таълим тизимини қайта қуриш ва сунъий интеллектни бугунги куннинг муқаррар ҳақиқати сифатида қабул қилиш зарур, деб ҳисоблайди.

— ChatGPT бўладими ёки бошқа тизимлар бўладими, бу таълим даражасини ошириш учун ажойиб имконият яратади. Болалар исталган вақтда репетитор ёки қийин муаммода ёрдамчи сифатида унга мурожаат қилишлари мумкин. Бугунги кунда биз кўплаб ёшларнинг ушбу технология туфайли таълим олаётганини кўрмоқдамиз. Мен мактабда беш йил ўқиган ва сунъий интеллект ёрдамида чет тилларини тезда ўзлаштирган болаларни биламан. Аммо бунинг ҳам оқибатлари бор. Агар сиз шунчаки ChatGPTга тўғридан-тўғри саволлар бериб, тайёр жавобни ўзингизникидек берсангиз, таълим сифати ва боланинг эътибори пасаяди, — дейди депутат.

Ирина Смирнова
Фото: Солтан Жексенбеков / Kazinform

Ирина Смирнованинг сўзларига кўра, ўқитувчилар жамоаси ўзларини ягона билим манбаи деб ҳисоблашни бас қилишлари керак. Бундай вазиятда, аввало, ўқитувчининг ўзи ўзгариши лозим.

— Ўқитувчи бу жараённи тўхтата олмайди, у бу масалада етакчиликни ўз зиммасига олиши ва болаларга унинг барча фойдалари ва зарарларини тушунтириши керак. Уй вазифаси шундай тузилган бўлиши керакки, бола шунчаки тайёр жавобдан нусха кўчирмасин, балки сунъий интеллектдан фойдаланганда ҳам фикрлаш қобилиятини машқ қилсин, уларни таҳлил қилсин ва тизимлаштирсин. Шунингдек, мактабларда ҳар доим ахлоқий меъёрлар бўлиши керак ва уларни ўқувчилар билан муҳокама қилиш даркор. Албатта, ҳамма болалар ҳам бир хил қоидаларга амал қилмаслиги мумкин. Бироқ, агар қоидалар мавжуд бўлса, бола имконият ва хавф қаерда эканлигини тушунади. Бундан ташқари, болаларга плагиат нима эканлигини тушунтириш керак, — деб таъкидлади депутат.

Сунъий интеллект ислоҳоти давом этмоқда

Таълим вазирлиги бу йўналишда иш бошлади. Ўтган кузда 2029 йилгача таълим тизимига сунъий интеллектни жорий этишнинг асосий режаси тасдиқланди.

Ушбу ҳужжатда технологиялардан фойдаланиш, ўқувчиларнинг рақамли саводхонлигини ошириш ва ўқитувчиларнинг малакасини оширишнинг ахлоқий стандартлари баён этилган. Энди "академик яхлитлик" тушунчаси мактаб ва коллежларда янги маънога эга бўлади.

Вазирлик томонидан эълон қилинган маълумотларга кўра, жорий йилнинг 11-февраль ҳолатига кўра, мамлакатда 350 мингга яқин ўқитувчи синфда сунъий интеллектдан самарали фойдаланиш бўйича бепул онлайн курсни тугатган.

– Ушбу курс халқаро тажрибага асосланган ва миллий хусусиятларимизни ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилган. Бу ўқитувчиларга замонавий рақамли воситалардан моҳирона ва масъулиятли фойдаланиш кўникмаларини ривожлантиришга ёрдам беради. Тренинг давомида ўқитувчилар дарс материаллари ва тест топшириқларини ишлаб чиқишни, турли хил иллюстрациялар яратишни ва дарс режалаштиришни соддалаштиришни ўрганадилар, — дея тушунтирди вазирлик вакиллари.

Хулоса қилиб айтганда, ChatGPT ва бошқа нейрон тармоқлари аллақачон мактаб ҳаётининг ажралмас қисмига айланган. Бу ўқувчилар учун ҳам ижобий ёрдам, ҳам катта тўсиқ бўлиши мумкин. Ҳаммаси бу имкониятдан оқилона фойдаланиш қобилиятига ва ўқитувчиларнинг тўғри раҳбарлигига боғлиқ.

Сўнгги хабарлар