Болалар спортидаги бурилиш нуқтаси: Қозоғистонда ушбу соҳани ислоҳ қилиш қандай кетмоқда
ASTANА. Каzinform – Қозоғистонда болалар спортини ривожлантириш тизими туб ўзгаришларга учради. Ушбу ислоҳот нафақат молиялаштиришни кўпайтириш, балки соҳада тўпланиб қолган муаммоларни ҳал қилишни ҳам ўз ичига олади. Бошқа нарсалар қатори, маблағларнинг адолатли тақсимланишига ва барча учун спорт секцияларига тенг киришни таъминлашга устувор аҳамият берилади. Кazinform мухбири янги ўзгаришлар оммавий болалар спортига қандай таъсир қилишини таҳлил қилди.
Болалар спортидаги муҳим ўзгаришлар
16 март куни Давлат раҳбари туризм соҳаси ва болалар спортини қўллаб-қувватлаш тўғрисидаги қонунни имзолади.
Янги тузатишларга кўра, молиялаштириш тамойили сезиларли даражада ўзгаради. Агар илгари маблағлар спорт муассасалари бюджети асосида ажратилган бўлса, энди бу жараён бевосита болалар сонига боғлиқ бўлади.
Туризм ва спорт вазирлиги ушбу ўзгаришлар ва қарорларнинг катта аҳамиятини таъкидлайди. Шу муносабат билан болалар ва ўсмирлар спорт мактабларини жон бошига тўғри келадиган норма асосида молиялаштириш тартиби жорий этилади.
Қозоғистон Республикасининг шахмат бўйича давлат мураббийи Дастан Қапаев инновациянинг асосий хусусиятини таъкидлади.
– Илгари спорт мактабларининг бюджети муассасанинг обрўси ва ходимлар сонига қараб белгиланарди. Энди маблағлар ҳар бир болага ажратилади. Албатта, бу тизимнинг моҳиятини ўзгартиради. Энди асосий нарса муассасанинг ҳисоби эмас, балки ёш спортчи ва унинг натижалари, — дейди эксперт.
Болалар спортига қанча бюджет ажратилмоқда?
Ислоҳотнинг энг муҳим жиҳати — бу маблағларнинг экспоненциал ўсиши. Агар илгари ҳар бир болага йилига 233 минг тенге ажратилган бўлса, энди бу миқдор деярли икки бараварга ошди ва 415 минг тенгега етди.
Давлат аввалги молиялаштириш миқдори машғулотлар сифатини ҳам, секцияларнинг мавжудлигини ҳам тўлиқ таъминлай олмаслигини тан олади. Янги моделда пул болага боғланган, яъни муассасалар ўз ўқувчиларини ўқитишга кўпроқ тайёр бўлишади.
Туризм ва спорт вазирлигининг расмий баёнотида таъкидланишича, бу ёндашув бюджет шаффофлигини таъминлайди ва болалар ва ўсмирлар спорти кўламини кенгайтиради.
Экспертлар бюджетни ошириш масаласининг амалий томонига ҳам эътибор қаратмоқдалар. "Қозоғистон хоккей федерацияси" Республика жамоат бирлашмасининг болалар ва ўсмирлар мусобақаларини ўтказиш бўлими бошлиғи Петр Белийнинг сўзларига кўра, спорт илмий янгиликлар ва янги усуллар доимий равишда жорий этилаётган динамик соҳадир.
Спортчиларнинг тактик, жисмоний ва психологик тайёргарлиги яхшиланмоқда, технологик ечимлар ва янги жиҳозлар, кийим-кечаклар ҳам тез-тез янгиланади. Буларнинг барчаси катта маблағларни талаб қилади.
— Қабул қилинган қарор юқори сифатли машғулотларни ва болаларнинг спорт маҳоратини ошириш учун зарур жиҳозларни таъминлашда муҳим босқичдир. Шу билан бирга, молиялаштириш миқдорини мунтазам равишда ошириш, спорт ташкилотларини молиялаштириш механизмини янада такомиллаштириш, шунингдек, ажратилган маблағларнинг сарфланишини ва тегишли тузилмалар томонидан кўрсатиладиган хизматлар сифатини қатъий назорат қилиш зарур, — деб таъкидлади эксперт.
Дастан Қапаев ҳам бу фикрга қўшилади. Унинг сўзларига кўра, маблағни икки баравар ошириш катта қадамдир.
– Бу маблағлар болалар спортининг асосий эҳтиёжларини қондириш учун етарли бўлади. Энг муҳими, юқори сифатли спорт кийимлари ва жиҳозларини сотиб олиш имкониятига эга бўлишдир. Бундан ташқари, ўқув-машғулот йиғинлари ва мусобақаларда иштирок этиш харажатларини тизимли равишда режалаштириш фойдалидир. Бошқа ҳудудлардаги турнирларга бориш спортчининг ривожланиши учун жуда муҳим ва илгари мактаблар кўпинча бунинг учун ҳомий излашга мажбур бўлишарди, – дея тушунтирди у.
Бугунги кунда Қозоғистонда 526 та болалар ва ўсмирлар спорт мактаби фаолият юритади, уларда 398 342 нафар бола машқ қилади. Машғулот жараёни 15 000 дан ортиқ мураббийлар томонидан олиб борилади ва спортга қабул қилишнинг минимал ёши 5 ёшдан бошланади.
Бу рақамлар тизимнинг кўламини кўрсатса-да, унинг ортида бошқарув соҳасида катта юк ётади. Юздан ортиқ муассаса, ўн минглаб мутахассислар ва 400 000 га яқин бола ягона стандартлар, шаффоф ҳисобот ва республика даражасида мувофиқлаштирилган ишларни талаб қилади.
Ҳозирда аҳоли орасида спорт билан шуғулланиш даражаси 41,4 фоизга ёки 8,4 миллион кишига етди. Улардан 5,1 миллиони болалар ва ўсмирлар, аммо уларнинг атиги 30 фоизи спорт билан мунтазам шуғулланади. Бу бизнинг ўсиш салоҳиятимиз ҳали ҳам юқори эканлигини англатади. Болаларнинг тахминан 70 фоизи уюшган спорт муҳитидан четда қолган.
Дастан Қапаевнинг айтишича, бу муаммо узоқ вақтдан бери асосий тўсиқ бўлиб келган.
– Оммавий спортга талабнинг ортишига қарамай, моддий база ва машғулотлар усуллари олдинги ўн йилликлар даражасида қолди. Аҳоли жон бошига молиялаштириш жамиятнинг сифат ва қулайликка бўлган талабига жавобдир, – дейди давлат мураббийи.
74 миллиард тенге қаерга сарфланади?
74 миллиард тенге 2026–2028 йилларга мўлжалланган ислоҳотларни амалга ошириш учун ажратилган. Ушбу маблағнинг 1,8 миллиард тенгеси мураббийларга қўшимча тўловлар учун, қолган қисми эса инфратузилмани ривожлантириш, спорт кийимлари ва жиҳозларини сотиб олиш, ўқув-машғулот йиғинлари ва мусобақаларини ўтказиш учун ажратилади.
Бундай қарор давлатнинг тўлақонли спорт экотизимига сармоя киритишга интилаётганидан далолат беради.
– Маблағ моддий-техник базани ривожлантириш, машғулот жараёнини таъминлаш ва мураббийлар штабининг малакасини ошириш учун ишлатилади, – деб хабар берди Туризм ва спорт вазирлиги.
Шунга қарамай, инфратузилма масаласи ҳали ҳам энг заиф нуқталардан бири бўлиб қолади. Мамлакатда тахминан 25 минг спорт иншоотлари мавжуд, аммо уларнинг атиги 20 фоизи замонавий стандартларга жавоб беради. Ҳар йили 90-100 та янги иншоот ишга туширилса-да, бу муаммони тўлиқ ҳал қилмайди.
Мураббийлар фаолиятини баҳолашнинг янги тизими
Ислоҳотнинг яна бир муҳим йўналиши мураббийларга устуворлик беришдир. Якуний натижа тизимнинг асосини ташкил этувчи 15 мингдан ортиқ мутахассисларнинг малакаси билан бевосита боғлиқ.
— Ушбу қонун доирасида болалар ва ўсмирлар спорт мактаблари мураббийлари ва ўқитувчиларининг иш ҳақини ошириш чоралари кўрилмоқда. Уларнинг иш ҳақи расмий иш ҳақининг 30 фоизига оширилади. Малака синовларидан ўтган ва ўқув жараёнини миллий стандартларга мувофиқ олиб борадиган мутахассисларга қўшимча тўловлар тақдим этилади, — деб тушунтирди Туризм ва спорт вазирлиги матбуот котиби Балим Адамиденова.
Эксперт Петр Белийнинг айтишича, сўнгги йилларда соҳанинг асосий муаммоси малакали кадрларнинг етишмаслиги бўлган. Унинг фикрича, бу биринчи навбатда иш ҳақининг пастлиги ва мутахассисларга юкланган оғир иш билан боғлиқ. Шунга мос равишда қабул қилинган қонун бу вазиятни ўзгартириши керак.
– Иш ҳақининг ошиши мураббийлик касбининг мавқеини оширади, ёш мутахассисларни жалб қилишга қўшимча туртки беради ва кадрларнинг тижорат секторига ёки чет элга кетишини қисман тўхтатади, – деди у.
Дастан Қапаев шунингдек, мураббийларнинг иш ҳақини ошириш мутахассисларни сақлаб қолишда жуда муҳим қадам эканлигини таъкидлайди.
– Бу нафақат иш ҳақини оширади, балки мураббийларни профессионал ўсишга ҳам ундайди. Иш ҳақининг ошиши уларнинг талабаларининг малакаси ва натижалари билан бевосита боғлиқ. Шундай қилиб, спорт мактабларида мураббийлик касби нуфузли ва молиявий жиҳатдан барқарор бўлади. Ускуналар ва инфратузилмани модернизация қилиш билан бирга, бу мураббийлар учун қулай муҳит яратади, – дейди Дастан Қапаев.
Спортдаги тенгсизлик ўтмишда қолди
Кўрсаткичларнинг умумий ўсишига қарамай, ҳудудий номутаносиблик ҳали ҳам ҳал қилинмаган муаммо бўлиб қолмоқда. Шаҳарларда болалар спорти билан шуғулланиш даражаси 40 фоиздан ошса, қишлоқ жойларда бу кўрсаткич 22-25 фоиз атрофида ўзгариб туради.
Бу инфратузилманинг йўқлиги, мураббийларнинг етишмаслиги ва транспорт алоқаларининг қийинлиги билан боғлиқ. Маблағлар ажратилган тақдирда ҳам, бу омиллар болаларнинг секцияларга боришига тўсқинлик қилади. Мутахассиснинг фикрига кўра, янги модел бу муаммони деярли тўлиқ ҳал қилиши мумкин.
– Аҳоли жон бошига тўғри келадиган норма ягона стандарт сифатида белгиланганлигини тушуниш муҳимдир. Бу тенгсизлик муаммосини тартибга солади. Бола пойтахтда ёки чекка ҳудудда яшаши муҳим эмас, давлат унга маълум миқдорда ёрдамни кафолатлайди. Республика бюджет комиссияси томонидан қўшимча харажатларнинг тасдиқланиши ҳатто субсидияланган ҳудудларда ҳам ёрдамнинг барқарорлигини таъминлайди, — деб таъкидлади Дастан Қапаев.
Рақамлаштириш — ноқонунийликка тўсиқ
Ислоҳотнинг алоҳида қисми рақамлаштириш билан чамбарчас боғлиқ. Илгари, бу тизим болаларнинг йўқлиги, одамларни рўйхатга киритиш, тўловларнинг кечикиши ва ҳатто жиноий ишлар каби қоидабузарликлар билан тўла эди.
Янги модел рақамли бухгалтерия платформасини жорий этишни ўз ичига олади. Ушбу тизим болаларнинг иштирокини, маблағлар оқимини ва дастурларнинг самарадорлигини реал вақт режимида кузатиш имконини беради.
– Ҳар қандай ислоҳотнинг ўзига хос хавфлари бор, аммо бу қонун рақамлаштириш орқали унга кучли тўсиқ бўлади. Ягона ахборот тизимларининг жорий этилиши (собиқ Artsportнинг хатоларини ҳисобга олган ҳолда) ҳар бир болани шахсий идентификация рақами бўйича текшириш йўлини очади. Маълумотлар шаффофлиги ва операторларнинг молиявий ҳисоботларини мажбурий аудит қилиш тизимни эски "қоғоз" бухгалтерия ҳисобига қараганда фирибгарликдан анча ишончли ҳимоя қилади, — дейди эксперт.
Биз илгари Artsport платформасидаги вазият ҳақида ёзган эдик. Дастлаб, болаларни спорт ва ижодга оммавий жалб қилиш воситаси сифатида бошланган лойиҳа кенг кўламли қоидабузарликларга тўла эди. Рўйхатга ҳатто вафот этган шахслар, сохта бўлимлар ва аслида тақдим этилмаган хизматлар ҳам киритилган. Бир қатор ҳудудларда жиноий ишлар қўзғатилди, етказилган зарар миқдори ўн миллионлаб тенгени ташкил этди. Натижада платформа ёпилди. Бу самарали маъмурийлаштириш бўлмаса, яхши ижтимоий ташаббус коррупция манбаига айланиши мумкинлиги ҳақидаги ёрқин мисолдир.
Бугунги кунда 670 минг қозоғистонлик миллий спорт турлари билан шуғулланади, улардан 450 минг нафари болалардир. Бу йўналиш маданий сиёсатнинг бир қисми ва ёшларни тарбиялаш воситасидир. Болалар спорти интизомни шакллантиради ва ўсмирларнинг бўш вақтларини самарали ўтказишига ёрдам беради.
Қозоғистонда болалар спортини ислоҳ қилиш бир вақтнинг ўзида бир нечта вазифаларни, масалан, машғулотлар сифатини ошириш ва молиялаштиришнинг шаффофлигини таъминлашга қаратилган. Бироқ, асосий савол шундаки, тизим ушбу тамойилларни амалда қанчалик самарали амалга ошириши мумкин.
Давлат молиявий ва институционал базани мустаҳкамлаётган бир пайтда, ислоҳотнинг якуний натижаси янги қоидаларнинг йирик шаҳарлардан тортиб энг чекка ҳудудларгача қанчалик тизимли ишлашига боғлиқ бўлади.
