Банклар 2,7 триллион тенге фойда кўрди: нега кредитлар арзонлашмади

ASTANА. Кazinform – Яқинда кўплаб қозоғистонликлар бир вазиятга гувоҳ бўлишди: банкка борганингизда кредитлар бўйича фоиз ставкаси юқори, дўконга борганингизда нархлар тўхтамаяпти. Оммавий ахборот воситалари эса кўпинча банклар фойдасининг ошиши ҳақида хабар беришади. Агар давлат инфляцияга қарши курашаётган бўлса, нега одамлар юқори нархлардан қутула олмайди, нега банк кредитлари бунчалик қиммат? Бу саволга жавоб Миллий банк идорасида ёки банк филиалларида эмас, балки бутун молия тизимининг тузилишида.

Банк ҳеч кимга ўз "чўнтагидан" пул бермайди

Ҳозирда Қозоғистонда базавий ставка юқорилигича қолмоқда. Миллий банкнинг 2026 йил 23 январдаги қарори билан базавий ставка йиллик 18% да сақланиб қолди. Бу сўнгги йиллардаги энг юқори кўрсаткичлардан биридир. Бир қарашда, давлатнинг инфляцияга қарши кураш сиёсати аҳолига салбий таъсир кўрсатаётгандек туюлиши мумкин. Миллий банк базавий ставкани оширади, банклар кредитлар нархини оширади ва аҳолининг даромади иккаласининг ҳам суръатига етиб бормаётганга ўхшайди.

Банклар учун асосий ва энг катта молиялаштириш манбаларидан бири бу омонатлардир. Бошқача қилиб айтганда, бу — банкда вақтинча сақланадиган пуллар. Унинг учта асосий манбаи бор: аҳоли, компаниялар ва давлат ташкилотлари.

Одамлар қандай қилиб банк омонатлари манбаига айланади? Агар сиз ўзингиз омонат очмаган бўлсангиз ҳам, эҳтимол танишларингиздан уларнинг Kaspi, Freedom ёки Halyk банкда омонатлари борлигини эшитгансиз. Бири квартира учун пул йиғади, бошқаси фарзандининг таълими учун пул йиғади, яна бири эса уни банкка қўяди, токи "пул бекорга ётмасин, балки фоиз келтирсин". Банкирлар буни "аҳоли омонати" деб аташади.

Иккинчи манба — бу компаниялар. Қозоғистондаги йирик ва ўрта бизнес ҳар куни миллиардлаб тенге айланмасини амалга оширади. Масалан, дўконлар тармоғи бир кунда юз миллионлаб тенге қийматидаги товарларни сотади. Аммо бу пул бирданига сарфланмайди. Иш ҳақи ва солиқлар тўланмагунча ва етказиб берувчилар билан ҳисоб-китоблар амалга оширилмагунча, бу маблағлар банк ҳисобларида сақланади. Бу ҳам банкнинг ресурсидир.

Учинчи манба давлат ташкилотлари ва миллий компаниялардир. Масалан, нефть ва газ, темир йўл, энергетика ва алоқа соҳаларидаги миллий компанияларнинг айланмаси триллионлаб тенгега баҳоланмоқда. Бу маблағларнинг бир қисми банк тизимида сақланади. Давлат муассасалари ва турли операторларнинг маблағлари ҳам банкларда сақланади.

Коллаж: Kazinform/ Canva

Шунинг учун банклардаги пуллар бутун иқтисодиётнинг пулидир: аҳолининг иш ҳақи, компанияларнинг айланма маблағлари, миллий компанияларнинг даромадлари ва давлат ташкилотларининг вақтинчалик бўш маблағлари.

Банк бу пулни шунчаки сейфда сақламайди, балки уни муомалага чиқаради. Содда қилиб айтганда, бир кишининг омонати бошқа бир кишининг истеъмол кредитига айланади. Бир компаниянинг ҳисобидаги пул тадбиркорнинг бизнес кредитига айланади. Миллий компаниянинг банк ҳисобидаги маблағлар ипотека кредитига айлантирилиши мумкин. Шундай қилиб, банк пулни иқтисодиётнинг турли соҳаларида қайта тақсимлайди.

Бу ерда яна савол туғилади. Агар бир кишининг омонати бошқа бир кишининг кредитига айланса, нега банк бу икки киши ўртасида бундай катта фоиз фарқини сақлаб қолади?

Жавоб нафақат банкнинг "очкўзлигида". Бунинг ортида инфляция, давлат харажатлари, Миллий банкнинг базавий ставкаси ва молия тизимининг тузилиши каби бир қанча омиллар турибди.

Улардан энг муҳими — инфляция.

Омонатлар банклар учун асосий молиялаштириш манбаи бўлса-да, бу ягона ресурс эмас. Банклар бошқа банклардан, молия бозоридан, облигациялар чиқариш орқали ёки зарур бўлганда Миллий банкдан қарз олишлари мумкин. Баъзи йирик банклар ҳам чет элдан қарз олишади. Аммо бу манбаларнинг нархи ҳам базавий ставка ва умумий иқтисодий вазиятга боғлиқ. Агар мамлакатда инфляция юқори бўлса ва базавий ставка кўтарилса, банк учун депозитлар, облигациялар ва ташқи қарзларнинг қиймати ошади. Натижада, банкка кредит бериш қиймати камайиши мумкин эмас.

Инфляция кўтарила бошлаганда, уни тўхтатиш учун масъул орган Миллий банкдир. Унинг асосий воситаси базавий ставка ҳисобланади. Оддий қилиб айтганда, буни банкларга берилган пулнинг "улгуржи нархи" деб таърифлаш мумкин. Агар базавий ставка юқори бўлса, банклардан пул қарз олиш қимматроқ бўлади. Чунки агар депозитлар бўйича фоиз ставкаси оширилмаса, одамлар ва компаниялар ўз пулларини бошқа банкларнинг фойдали депозитларига ўтказадилар. Депозит ставкаси кўтарилгандан сўнг, кредит ставкаси ҳам кўтарилади. Кредит қимматлашганда, одамлар ва компаниялар қарз олишни камайтиради. Натижада, иқтисодиётда пул айланиши секинлашади. Бу инфляцияни пасайтиришга ёрдам беради.

Фото: АЗЕРТАДЖ

Бу сиёсат ташқаридан банкларга самарали таъсир кўрсатиши мумкин. Аммо унинг асосий мақсади банкларни бойитиш эмас, балки инфляцияни назорат қилишдир. Агар Миллий банк буни қилмаса, инфляция янада юқори бўлиши мумкин. Бу халқаро амалиётда яхши йўлга қўйилган ёндашувдир.

Бу жараён оддий одам учун дарҳол сезилмайди. Чунки нархлар аввалгидек тез ўсишига чек қўйилган бўлса-да, товарлар ва хизматлар яна арзонлашмайди. Аксинча, кредитлар эса қимматлашади.

Қозоғистонда сўнгги йилларда иқтисодиётга бир нечта манбалардан кириб келаётган пул миқдори ошди. Улардан энг катталаридан бири — давлат харажатлари. Давлат ҳар йили триллионлаб тенге сарфлайди. Бу харажатларнинг катта қисми ижтимоий мажбуриятларга йўналтирилади. Ерболат Досаев Миллий банкни бошқарганида, кўпчилик унинг мамлакатда нархларнинг ошишига асосий туртки одамлар даромадларининг ошиши эканлиги ҳақидаги жавобини тушунмади. Аслида, бу баёнотда озгина туз бор эди.

Агар Миллий банкнинг вазифаси инфляцияни жиловлаш бўлса, унда Ҳукуматнинг вазифаси иқтисодиётни молиялаштириш ва ижтимоий тўловларни оширишдир. Миллий банк, бир томондан, базавий ставкани ошириш ва иқтисодиётдаги пул массасини секинлаштириш орқали инфляцияни пасайтиришга ҳаракат қилаётган бир пайтда, Ҳукумат, бошқа томондан, бюджет харажатларини ошириб, иқтисодиётга янги пулларни киритмоқда.

Ушбу қарама-қаршилик натижасида инфляция босими кутилганидек пасаймаяпти. Масалан, ҳар ой бюджетдан пенсиялар тўланади, ўқитувчилар ва шифокорлар маош олади, нафақалар берилади, давлат хизматчилари вақти-вақти билан бонуслар олади ва турли ижтимоий дастурлар молиялаштирилади. Бу тўловларнинг барчаси ҳақиқий одамларнинг даромадидир. Улар бу пулни озиқ-овқат, кийим-кечак ва хизматларга сарфлашади. Бу иқтисодиётда талабни оширади.

Бу ўз-ўзидан ёмон ҳодиса эмас. Аксинча, бу давлатнинг асосий вазифаларидан биридир. Ижтимоий тўловлар аҳолининг турмуш даражасини сақлаб қолиш учун зарур. Аммо иқтисодий нуқтаи назардан, бу пул иқтисодиётдаги умумий пул миқдорини оширади ва агар унинг ҳажми ишлаб чиқариш ва хизматлар ҳажмидан тезроқ ўсса, нархлар ҳам ошади.

Қозоғистон мисолида инфляция хомашё секторидан олинадиган даромадлар билан ҳам боғлиқ. Нефть ва бошқа табиий ресурслардан тушган пуллар давлат бюджети орқали иқтисодиётга қайта тақсимланади. Бу иқтисодиётдаги пул миқдорини ҳам оширади. Натижада, банклардаги омонатлар ҳажми ошади ва инфляция ҳам тезлашади.

Инфляция ошганда, омонатчилар пуллари қадрсизланмайди деб ўйлаб, юқори фоиз ставкаларини талаб қилишади. Агар банк бу талабни бажармаса, депозит фондини камайтиради. Натижада, у кредит бера олмайдиган вазиятга тушиб қолиши мумкин. Шундай қилиб, "инфляция → депозит фоизи → кредит фоизи" занжири шаклланади.

Банклар қандай қилиб "бойиб кетмоқда?"

Базавий ставка инфляцияни дарҳол тўхтатмайди. У фақат иқтисодиётдаги пул оқимини аста-секин секинлаштиради. Бу таъсир тўлиқ сезилиши учун вақт керак бўлади. Баъзан 3-6 ой, баъзан ҳатто бир неча йил давом этади. Бу вақт ичида эса банклар янги шароитларга тезда мослаша оладилар. Сўнгги йилларда Қозоғистонда депозит фоиз ставкалари сезиларли даражада ошди. Аммо кредит фоиз ставкалари ҳар доим депозитлардан юқори. Масалан, агар банк депозит бўйича 15 фоиз тўласа, у аниқ 15 фоизда кредит бера олмайди. Чунки кредитнинг бир қисми қайтарилмаслиги мумкин. Бундан ташқари, банк ўз ходимларига иш ҳақи тўлайди, бинолар ва банкомат тармоғини, онлайн банк тизимини сақлайди ва солиқларни тўлайди. Шунинг учун депозит фоиз ставкаси ва кредит фоиз ставкаси ўртасида фарқ бор. Бу фарқ банк маржаси деб аталади.

Миллий банкнинг расмий жадвалига кўра, Қозоғистон банкларининг фоиз маржаси ҳар хил. Ўртача даража тахминан 7 фоизни ташкил этади, аммо аниқ рақамлар ҳар бир банкнинг бизнес модели, мижозлар базаси ва молиявий тузилишига қараб фарқ қилади.

2025 йил 1 декабрь ҳолатига кўра расмий маълумотларга кўра:

• Halyk Bank – 7,3%
• Kaspi Bank – 8,9%
• Банк ЦентрКредит – 6,1%
• ForteBank – 6,7%
• Bereke Bank – 7,0%

Бу — йирик тизим ташкил этувчим банкларнинг маржаси. Улар асосан бозорнинг ўрта диапазонида ишлайди.

Бошқа банклардаги маржа кўрсаткичлари қуйидагича:

• Отбаси Банк – 4,2%
• Евроосиё банки – 4,7%
• Фридом Банк Қозоғистон – 4,3%
• Altyn Bank – 5,4%
• Шинхан Банк Қозоғистон – 5,6%
• Нурбанк – 5,4%
• РБК Банк – 0,4%

Баъзи банкларнинг маржаси юқорироқ:

• Alatau City Bank – 8,6%
• Ситибанк Қозоғистон – 10,5%
• Home Credit Bank – 16,0%

Инфографика: Kazinform

Ушбу маржа ҳисобига банклар:

• омонатчиларга фоизлар тўлайди;
• кредитлар қайтарилмаган тақдирда зарарларни қоплайди;
• операцион харажатларни қоплайди;
• солиқларни тўлайди.

Одатда, ушбу харажатлардан сўнг банкнинг соф фойдаси шаклланади.

Миллий банкнинг расмий статистикасига кўра, 2025 йилда Қозоғистондаги банклар 2,7 триллион тенге соф фойда олишган. Бу ўтган йилга нисбатан 6,7% га ошган. 2024 йилда эса ўсиш суръати 17% ни ташкил этди.

Миллий банк ноталари

Базавий ставка кўтарилганда, банкларнинг даромади нафақат депозитлар ва кредитлар ўртасидаги фарқдан, балки Миллий банк ноталари орқали ҳам ошиши мумкин. Ноталар Миллий банкка иқтисодиётдаги ортиқча пулларни вақтинча "сўриб олишга" ёрдам беради. Ахир, агар банкларда вақтинча кўпроқ бўш пул бўлса, улар бу пулларни оммавий равишда қарз беришни бошлайдилар. Кредитлар туфайли пул кўпайса-да, товарлар ҳажми дарҳол ошмайди ва натижада нархлар кўтарилади. Бундай пайтларда Миллий банк банкларга: "Агар сизда вақтинча бўш пул бўлса, уни ҳозирча қарзга бериш ўрнига, менга қўйинг. Мен сизга фоиз тўлайман", деб таклиф қилади.

Оддий қилиб айтганда, векселлар орқали ҳаддан ташқари кўпайган пулнинг бир қисми вақтинча муомаладан чиқарилади.

Фото: Миллий банк

Агар Миллий банк базавий ставкани белгиласа, нега у банклар учун кредитлар ва депозитлар ўртасидаги фарқни, яъни спредни чекламайди? Нега Миллий банк кредитлар ва депозитлар ўртасидаги фарқ 3-4 фоиздан ошмаслиги кераклигини талаб қилмайди?

Миллий банк базавий ставкани белгилайди, лекин ҳар бир банк қарз берадиган аниқ фоиз ставкасини бевосита назорат қилмайди. Бунинг сабаби, банк тижорат ташкилоти. У маълум бир таваккалчилик билан пул қарз беради. Масалан, банк қарз берган шахс ёки компания уни тўлиқ қайтаришига 100% кафолат йўқ. Банк нафақат ўз фойдасини, балки бу таваккалчиликни ҳам фоизга қўшади.

Ривожланган мамлакатларда бу масала бошқача ҳал қилинади.

У ерда банкларнинг асосий ресурси нафақат омонатлардир. Улар инвестиция фондлари, суғурта фондлари ва пенсия фондларидан узоқ муддатли пул оладилар.

Масалан, пенсия фондлари ўнлаб йиллар давомида тўпланиб келган маблағларни бошқаради. Бу пулни қисқа вақт ичида олиб бўлмайди. Шунинг учун уни узоқ муддатли кредитлар учун хавфсиз тарзда бериш мумкин. Биз Ягона жамғариб бориладиган пенсия фондини молия бозорига эмас, балки реал иқтисодиётга йўналтиришга катта эътибор қаратамиз.

Қозоғистонда инвестиция фондлари ҳам мавжуд. Аммо уларнинг аксарияти банк экотизимида жамланган. Мамлакатдаги деярли барча йирик банклар ўзларининг инвестиция компанияларини яратдилар:

Halyk Bank – «Halyk Finance», Bank CenterCredit – «BCC Invest», ForteBank – «ForteFinance», Freedom Bank – «Freedom Finance Global» ва «Freedom Finance», Jusan Bank – «Jusan Invest» инвестиция компанияси.

Бу компанияларнинг барчаси расман алоҳида юридик шахслар бўлса-да, асосий акциядор банк ёки ушбу банкка тегишли молиявий холдинг компанияси ҳисобланади.

Банк ўзининг қарам инвестиция холдинги орқали мижозни бутун экотизимда ушлаб туради. Масалан, мижоз маошини ўша банкдан олади, ўша банкда омонат қўяди, ўша банкнинг компанияси орқали инвестиция фондини сотиб олади ва ўша банкдан кредит олади.

2000-йилларнинг охири ва 2010-йилларнинг бошларида Қозоғистондаги бир нечта йирик банклар ўзлари билан боғлиқ компанияларни фаол равишда молиялаштирдилар. Ушбу кредитларнинг баъзилари кейинчалик қайтарилмади ва натижада баъзи банклар банкрот бўлди. Уларнинг кўпчилиги фақат давлат кўмаги билан омон қолди ва банк секторини яхшилашга триллионлаб тенге сарфланди. Ушбу вазиятдан сўнг тартибга солиш кучайтирилди. Аммо банк тизимида бундай хавф пайдо бўлганда, банклар одатда эҳтиёткорлик билан кредит сиёсатини олиб борадилар. Банк нафақат маълум бир компаниянинг хавфини, балки бутун тизимнинг хавфини ҳам ҳисобга олади ва кредит фоиз ставкасига қўшимча ҳимоя маржасини қўшади. Бу ҳам кредитлар бўйича юқори фоиз ставкасига таъсир кўрсатган омиллардан бири эди.

Нима учун давлат бунга йўл қўяди?

Ривожланган мамлакатларда инвестиция фондлари банклардан мустақил равишда ишлайди. Улар банклар билан рақобатлашиши ёки уларга узоқ муддатли арзон молиялаштиришни тақдим этиши мумкин. Биз аллақачон Қозоғистондаги вазият бунинг акси эканлигини айтган эдик. Аммо бу қарорнинг тарихий ва амалий сабаблари бор.

Фото: Мухтор Холдорбеков/ Kazinform

Қозоғистон мустақилликка эришганида тўлақонли молия бозори йўқ эди. Инвестиция фондлари, бошқарув компаниялари ва ривожланган капитал бозори ҳали шаклланмаган эди. Шунинг учун давлат банк секторига асосланган молия тизимини ривожлантириш йўлини танлади. Бу дастлабки босқичда самарали бўлди. Банклар тезда шаклланди, жамоатчилик ишончи ўрнатилди ва молия тизими ишлай бошлади.

Қозоғистон ҳали бу ўтиш давридан тўлиқ чиқмаган. Молия тизими ишламоқда. Лекин у ҳали ҳам банкларга жуда боғлиқ.

Бозор иқтисодиётига ўтган кўплаб мамлакатларда молия бозорининг тўлиқ шаклланиши тахминан 10-20 йил давом этди. Масалан, Польшада 1990-2010 йилларда тўлақонли инвестиция бозори шаклланди. Чехия Республикаси ҳам 1990-2010 йилларда, Жанубий Корея эса 1980-2000 йилларда ўтиш даврини бошдан кечирди.

Қозоғистон 90-йилларнинг ўрталарида бозор тизимига ўтди. Ўшандан бери 30 йилдан ортиқ вақт ўтди, аммо банклар ҳали ҳам асосий молия манбаи бўлиб қолмоқда. Инвестиция фондлари кичик, облигациялар бозори чекланган ва узоқ муддатли молиявий манбалар кам, бу ўтиш даври ҳақиқатан ҳам узоқ вақт талаб этаётганини англатади.

Бунинг асосий сабаби иқтисодиётнинг тузилишидир. Қозоғистон хомашё иқтисодиёти ҳисобланади. Бу молия бозорининг ривожланишини секинлаштиради. Агар мамлакатда минглаб ишлаб чиқариш компаниялари бўлганида, улар облигациялар чиқарган ва инвестиция фондлари уларни сотиб олган бўлар эди. Шундай қилиб, молия бозори тез ривожланган бўлар эди. Бироқ, Қозоғистонда йирик иқтисодиётнинг катта қисми нефть ва металларга боғлиқ. Давлат ёки квази-давлат секторининг улуши жуда катта. Компаниялар кўпинча чет элдан ёки давлатдан маблағ оладилар, яъни улар ички молия бозоридан тўлиқ фойдаланмайдилар.

Давлат иқтисодиётда катта рол ўйнайди. Йирик активлар миллий компанияларда. Миллий компаниялар эса квази-давлат сектори томонидан назорат қилинади. Бу хусусий молия бозорининг табиий ривожланишини секинлаштиради.

"Бизга давлат банклари керак"

Яна бир муҳим сабаб — бу аҳолининг даромад даражаси. Ривожланган молия бозорига эга бўлиш учун аҳолининг кўп жамғармалари бўлиши керак. Масалан, АҚШда аҳолининг инвестиция фондларида триллионлаб доллар маблағлари бор. Қозоғистонда аҳолининг жамғармаларининг асосий қисми депозитларда ёки умуман йўқ. Баъзи мутахассислар кейинги 3-4 йил ичида аҳолининг пулларини қўядиган улуши камайиши ҳақида хавотир билдирмоқдалар.

Миллий банк маълумотларига кўра, мамлакат банк активлари, омонатлари ва кредитларининг катта қисми атиги бир нечта молия институтлари томонидан ушлаб турилади. Halyk Bank, Kaspi Bank, Банк ЦентрКредит ва ForteBank каби бир нечта йирик банклар бозорнинг катта қисмини эгаллайди.

Иқтисодчилар бу ҳодисани олигополия деб аташади, яъни бозорда расман кўплаб иштирокчилар мавжуд бўлса-да, асосий ҳал қилувчи ролни фақат бир нечта йирик иштирокчилар ўйнайдиган тизим шаклланган.

Бу ҳолда банклар бир-бири билан рақобатлашади, аммо бозор тўлиқ парчаланмаган. Бу ҳам кредит фоиз ставкаларининг шаклланишига, ҳам молиявий ресурсларнинг иқтисодиётда қандай тақсимланишига таъсир қилади.

Шунинг учун аҳоли орасида ҳақли саволлар туғилади: "Нима учун Европа ёки араб мамлакатларида кредитлар арзонроқ? Нима учун улар бу мамлакатларнинг банкларини Қозоғистонга киритмайдилар ва рақобатни кучайтирмайдилар?"

Миллий банкнинг биринчи раиси Ғалим Байназаровнинг сўзларига кўра, бу вазият тасодифан юзага келмаган. Унинг фикрича, мустақилликнинг дастлабки йилларида давлат банк тизимини очишдан олдин, аввало, ўзининг миллий молия институтларини шакллантириш ва мустаҳкамлашга устувор аҳамият берган.

Фото: kazpravda.kz

– 1993 йилги қонунда норезидент банкларнинг филиалларини очиш кўзда тутилмаган эди. У Қозоғистон ички бозорининг банк сегментини кучли хорижий банкларнинг ҳукмронлигидан ҳимоя қилиш ва янги пайдо бўлаётган маҳаллий банкларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш учун яратилган, — дейди у.

Унинг фикрича, ҳозирда маҳаллий банклар технологик жиҳатдан хорижий банклардан ёмон эмас, аммо уларнинг молиявий ресурс базаси ҳали ҳам заифроқ.

– Бундай вазиятда норезидент банкларнинг назоратсиз кириши мамлакатнинг саноат сиёсатига ва молия тизимининг мустақиллигига таъсир қилиши мумкин. Ушбу масалаларни ўйлаб кўриб чиқиб ва ​​уларга етарлича аҳамият бериб, Ҳукумат ўзининг ривожланиш воситаларини, айниқса қишлоқ иқтисодиёти ва кичик бизнесни ривожлантириш учун ишониши ва таяниши мумкин бўлган ўзининг (Ҳукумат) универсал банкларини яратиши керак. Бу бозорда хусусий банк тизимининг "ниша"ни торайтирмайди. Ахир, қишлоқ иқтисодиёти ва кичик бизнес улар ташриф буюрмайдиган, қизиқмайдиган "ниша"ни эгаллайди, — дейди Ғалим Байназаров.

Айтиш мумкинки, банк секторини тартибга солишнинг амалдаги сиёсати мутахассис томонидан тилга олинган хавфларни ҳисобга олади. Унинг амалда қанчалик самарали бўлишини кўриш учун эса вақт керак бўлади. Энди давлат банк секторига янги ўйинчиларни, жумладан, хорижий банкларни киритишга тайёрлигини очиқчасига билдирмоқда.

Биринчидан, янги банкларнинг пайдо бўлишига ёрдам берадиган янги лицензиялаш режими жорий этилди. Илгари Қозоғистонда банк очиш жуда катта капитал, мураккаб талаблар ва узоқ бюрократик процедураларни талаб қиларди. Бу янги ўйинчиларнинг киришини деярли чеклаб қўйди.

Энди қонунчилик "асосий банк лицензияси"нинг янги концепциясини киритди. Бу тўлиқ универсал банк лицензиясининг соддалаштирилган версиясидир. Бундай лицензия билан ишлайдиган банк дастлаб барча операцияларни бир вақтнинг ўзида эмас, балки фақат маълум бир чекланган ҳудудда амалга ошириши мумкин. Кейинчалик, уни аста-секин кенгайтиришга рухсат берилади. Бу механизм рақамли банклар ва хорижий молия институтлари каби янги банкларнинг Қозоғистон бозорига киришини осонлаштиради.

Иккинчидан, илгари хорижий банк Қозоғистонда фаолият юритиш учун алоҳида шўъба банк яратиши керак эди. Бу қиммат ва мураккаб жараён эди. Энди филиал форматида ишлаш имконияти кўриб чиқилмоқда. Бу ерда Ғалим Байназаров айтиб ўтган миллий банк тизимини ҳимоя қилиш сиёсати тўлиқ ўзгармади, балки аста-секин юмшамоқда. Давлат хорижий ўйинчиларга эшикни тўлиқ очмаяпти. Лекин уларни маълум даражада киритишга тайёр.

Учинчидан, давлат иқтисодиётга банк кредитларини кўпайтиришга ҳаракат қилмоқда. Сўнгги йилларда банк даромадлари ўсиб бораётган бўлса-да, унинг асосий қисми истеъмол кредитларидан келади. Саноат, инфратузилма ва бизнес кредитлари эса секин ўсмоқда.

Шунинг учун янги қонунлар ва тартибга солиш талаблари банкларни иқтисодиётнинг реал секторини кўпроқ молиялаштиришга ундашга қаратилган. Банклар нафақат аҳолига кредит беришлари, балки корхоналар, ишлаб чиқариш ва узоқ муддатли лойиҳаларни ҳам молиялаштиришлари кераклиги ҳақида сиёсат шаклланмоқда.

Тўртинчидан, давлат аста-секин молия бозори инфратузилмасини кенгайтира бошлади. Бунинг учун Қозоғистон фонд биржаси, Астана халқаро молия маркази ва янги молия институтлари ишлаб чиқилмоқда. Ушбу институтларнинг вазифаси молия бозорини фақат банкларга боғлиқ бўлган тизимдан диверсификацияланган тизимга босқичма-босқич ўзгартиришдир.

Қозоғистон узоқ вақтдан бери банкка асосланган молиявий модел билан яшаб келмоқда. Энди эса, ушбу моделнинг асосларини сақлаб қолган ҳолда, у очиқ ва рақобатбардош тизимга босқичма-босқич ўтиш даврини бошлади.

Шундай қилиб, банклар яқин келажакда кредитларни арзонлаштирмайди, чунки:

1. инфляция юқори
2. базавий ставка юқори
3. депозитлар қиммат
4. тавакаллар юқори
5. бозор олигополистик

узоқ муддатда арзон пул йўқ.

Шунинг учун, банкларнинг фойдаси ўсиб бораётганига қарамай, кредит фоиз ставкалари автоматик равишда пасаймайди. Кредитнинг арзонлашиши учун, аввало, инфляциянинг барқарор пасайиши, базавий ставканинг пасайиши ва молия бозорида рақобатнинг кучайиши керак. Бу бир кечада ёки битта қарор билан ўзгартирилиши мумкин бўлган ҳолат эмас. Кредит фоиз ставкаларининг пасайиши инфляциянинг барқарор пасайиши, базавий ставканинг пасайиши ва молия бозорида рақобатнинг реал ўсиши билан бевосита боғлиқ, яъни муаммо алоҳида банкларнинг қарорларида эмас, балки бутун молия тизимининг тузилишида.