АDF-2026: Ишонч — қозоқ дипломатиясининг стратегик воситаси
ASTANА. Кazinform – Қозоғистон — Анталия дипломатик форумининг муҳим иштирокчиси. Давлат ўзининг воситачилик тажрибаси, логистика салоҳияти ва сиёсий ресурслари орқали янги босқичга кўтарилди. Бу фикрни Сиёсий технологиялар маркази (Боку) президенти, сиёсатшунос Вали Алибаев билдирди, деб хабар беради Кazinform мухбири.
— Анталия дипломатик форуми бешинчи марта ўтказилмоқда. Ушбу платформа бошқа халқаро конференциялардан нимаси билан фарқ қилади?
— Саволга жавоб бериш учун биз бошқа конференцияларнинг моҳиятини кўриб чиқишимиз керак. Масалан, мудофаа масалаларига бағишланган қатъий форматдаги "директорлар кенгаши"га ўхшаш Мюнхен конференциясини олайлик. Бошқа томондан, Давос оддий одамлар учун ёпиқ бўлган, глобал элита ва миллиардерлар тўпланадиган клубга ўхшайди. Анталиядаги форум эса ҳақиқий дипломатик очиқ ҳавода ўтказилади.
Менимча, АDFнинг асосий хусусияти унинг инклюзивлигидир. Туркиядаги форумда "Глобал Жануб" ва Марказий Осиё мамлакатларининг овозлари йирик давлатларнинг овозлари каби эшитилади.
Шу билан бирга, Анталия дипломатик форуми эркин шаклдаги, "галстуксиз" форумдир. Бу усул расмий саммитлардан ҳам самаралироқ бўлган норасмий маслаҳатлашувлар ўтказиш имконини беради. Бугунги кунда, ЕХҲТ ёки БМТ каби институтлар бюрократияга ботиб кетган ва секин ишлаётган бир пайтда, Анталия "шошилинч дипломатия" платформасига айланмоқда. Буни давлатлар ўртасидаги ишонч инқирозига жавоб деб аташ мумкин.
— Анталия дипломатик форуми Қозоғистоннинг минтақавий воситачи ва тинчлик ўрнатувчи сифатидаги мақомини мустаҳкамлашга ёрдам берадими?
— Албатта. Қозоғистон узоқ вақтдан бери ҳалол муросага келувчи сифатида обрўсини мустаҳкамлаб келган. Дунёга назар ташласак, кўплаб мамлакатлар бир-бири билан келиша олмайди ва можаронинг барча томонлари учун бир хил даражада ишончли бўлган давлатни топиш қийин. Биз биламизки, Қозоғистон ишончга эришган кам сонли давлатлардан биридир. Сўзларимизнинг исботи сифатида, Астананинг Сурия бўйича тинчлик музокараларини бошлашдаги ролини ва Украина инқирози бўйича позициясини эслаш кифоя. Буларнинг барчаси Қозоғистонни Анталия форумининг муҳим иштирокчисига айлантиради.
Менимча, Қозоғистон АDFга бошқаларга дипломатияни қандай олиб боришни ўргатиш учун эмас, балки бугунги кунда жуда талабга эга бўлган мулоқот учун платформа яратиш учун бормоқда. Яъни, тинчликпарвар мақоми Қозоғистоннинг "юмшоқ кучи"дир. Дунё Қозоғистонни тинглайди ва у ҳар доим ақл ва халқаро ҳуқуқ тамойилларини ҳимоя қилишига ишонади.
— Нима учун аввалги йилларда глобал инқироз, иқлим ва хавфсизлик каби мавзулар диққат марказида бўлган? Бу глобал тенденциянинг аксими ёки алоҳида мамлакатларнинг манфаатларими?
— Мен ушбу мавзуларни муҳокама маркази сифатида танлашни жуда тўғри, ҳаётий масала деб атаган бўлардим. Сўнгги глобал инқирозлар ўнлаб йиллар давомида мавжуд бўлган тизимни бузди: улар бизни таъминот занжирлари ва хавфсизлик архитектурасини қайта кўриб чиқишга мажбур қилмоқда. Бу йилги "Келажакни режалаштириш, ноаниқликларни бошқариш" мавзуси дунё нотинч даврда яшаётганини очиқ тан олишга ўхшайди.
Қозоғистоннинг ҳам ўзининг "заиф томонлари" бор, масалан, иқлим. Иқлим масаласи нафақат глобал исиш билан боғлиқ муҳим масала, балки сув танқислиги ва озиқ-овқат хавфсизлиги билан ҳам боғлиқ. Бу чегаралар ва суверенитет масаласидир. Энди эски қоидаларга риоя қилинмаяпти ва янги келишувлар ҳали ҳам хом. Бундай вазиятда Анталияда барча томонлар иқлим ўзгаришини жиловлаш механизмини биргаликда ишлаб чиқишга мажбур.
— Бу йилги мавзунинг кўлами кенг. Бунинг сабаби нима? Қозоғистон учун асосий масала нима бўлади?
— Мен ҳам қўшиламан, бу йил муҳокама қилинадиган мавзулар кўп. Чунки дунёдаги инқироз кўлами ошди. Биз бир эмас, балки бир нечта глобал муаммоларга дуч келмоқдамиз.
Қозоғистон учун энг "жонли" соҳа транспорт ва энергетика мустақиллигидир. Сизнинг мамлакатингиз қитъанинг марказида жойлашган, шунинг учун Қозоғистон учун Ўрта йўлак (Транскаспий халқаро транспорт йўли) масаласи ҳаёт-мамот масаласидир. Сизнинг товарларингиз Европа ва Осиё бозорларига тўсиқларсиз етиб боришига ишонч ҳосил қилиш жуда муҳимдир. Менимча, Анталияда Евроосиё логистикасининг янги харитаси ҳал қилинади ва Қозоғистон бу харитани чизувчилар қаторида бўлиши керак.
— Қозоғистон форумда иштирок этиш орқали қандай аниқ натижаларга эришиши мумкин?
— Тан олишимиз керакки, умидлар ҳар доим ҳам рўёбга чиқавермайди. “Дипломатия — бу мавжуд имкониятлар санъати” деган оддий тамойил бор, шунинг учун Туркияда ўзгаришларни бошлаб берадиган жуда кўп сонли ҳужжатлар имзоланишини кутиш нотўғри бўлар эди. Бугун дунё чорраҳада турибди ва бугун имзоланган ҳужжат бир неча соат ичида ўз аҳамиятини йўқотиши мумкин. Шунинг учун биз Анталия дипломатик форумининг (АDF) асосий натижасини давлатлараро муносабатларда ўзаро тушуниш ва позицияларни аниқлаштиришда излашимиз керак. Бу ҳеч қандай ижобий ўзгаришлар бўлмайди дегани эмас. Қозоғистон технология ва логистика соҳасида инвестиция алоқаларини ўрнатади. Энг муҳими, Анталияда янги музокаралар жараёни бошланиши мумкин. Ахир, форум иштирокчиларининг таркиби ва географик доираси кенг. Баъзан бир неча ой давом этадиган ўнлаб учрашувларни атиги икки кун ичида ўтказиш имконияти мавжуд. Буларнинг барчаси Қозоғистоннинг ишончли ва самарали шерик сифатидаги обрўсини мустаҳкамлайди.
— АDFни туркий давлатларнинг бирлиги ва умумий дипломатик ўзига хослигини мустаҳкамлайдиган платформа деб ҳисоблаш мумкинми?
— Дипломатия битта шиор билан эмас, балки бир столда мунтазам учрашувлар орқали шаклланади. Анталия форуми бундай ўзига хосликнинг етуклиги учун идеал муҳитдир.
Баъзилар АDF глобал платформа деб таъкидлашлари мумкин. Мен ҳам қўшиламан, лекин бу ерда “туркий акцент”га устувор аҳамият берилади. Қозоғистон, Туркия, Озарбайжон ва Марказий Осиё мамлакатлари умумий фронт тузиш ва бирга туриш имкониятига эга бўладилар. Бу, шунингдек, туркий давлатларнинг умумий тили, маданияти ва тарихини яна бир бор дунёга намойиш этиш учун идеал вақт.
Айтишим керакки, бизнинг бундай нуфузли платформада елкама-елка туришимиз халқаро ҳамжамият томонидан янги нуфузли блокнинг шаклланиши сифатида қабул қилинади ва бизни ҳисобга олмасликнинг иложи йўқ.
