1,7 миллиард куб метр сув тежалади: Қозоғистон сув ресурсларини қандай сақлаб қолади
ASTANА. Кazinform – Кейинги беш йил ичида Қозоғистон саноати тахминан 1,7 миллиард куб метр сувни тежаши керак. Сув ресурслари ва ирригация вазирлигининг маълумотларига кўра, бунга қайта ишланган сув улушини ошириш орқали эришилади. Сувни тежаш жараёни далалар, каналлар ва сув омборларида ҳам давом этмоқда. Кazinform мухбири ушбу ишларнинг ҳозирги ҳолатини ўрганиб чиқди.
Заводлар сувдан қайта фойдаланади
Сув ресурслари ва ирригация вазирлиги вакилининг сўзларига кўра, кейинги беш йил ичида саноат корхоналари қайта ишлаш ва қайта ишланган сув тизимларини кенгайтиришлари керак.
– Кейинги беш йил ичида барча саноат тармоқларида қайта ишланган ва қайта ишлатиладиган сув ҳажмини ошириш керак. Ҳозирда унинг улуши 13,3% ни ташкил этади, аммо 2031 йилга бориб бу кўрсаткич 28% га етиши кутилмоқда. Бу тахминан 1,7 миллиард куб метр сувни тежаш имконини беради. Тежалган сув янги очилган корхоналар ёки ишлаб чиқариш қувватини оширадиган объектларга йўналтирилиши мумкин, — деди Сув ресурслари ва иригация вазирлиги департаменти директори Ербол Салихбаев.
Ушбу талаб янги Сув кодексига киритилган. Кодексга мувофиқ, саноат корхоналари ва иссиқлик энергияси ишлаб чиқарувчи ташкилотлар учун сувдан қайта фойдаланишга босқичма-босқич ўтиш бўйича беш йиллик режа ишлаб чиқилади. Агар режа амалга оширилмаса, рухсат этилган сувдан фойдаланиш ҳажми камайиши мумкин.
Асосий соҳанинг сув истеъмоли камаяди
Қозоғистонда умумий сув истеъмолининг қарийб 60% қишлоқ хўжалигига тўғри келади. 2025 йил натижаларига кўра, сувни тежайдиган технологиялар қўлланиладиган қишлоқ хўжалиги майдони 543,5 минг гектарга етди ва бу тахминан 874 миллион куб метр сувни тежашга имкон берди. 2026 йил бошидан бери технология яна 158,8 минг гектар майдонда жорий этилди.
— 1 сентябрь ҳолатига кўра, майдон 702,3 минг гектарга етди. 2030 йилга бориб уни 1,3 миллион гектарга етказиш режалаштирилган. Агар бу мақсадга эришилса, йилига 2,2 миллиард куб метргача сувни тежаш мумкин, — дейилади матбуот хабарида.
Молиявий ёрдам ҳам ошди. 2026–2028 йилларга мўлжалланган республика бюджетида ушбу йўналиш учун 228 миллиард тенгедан ортиқ маблағ ажратилган ва 2023–2025 йилларда бу миқдор 55,5 миллиард тенгени ташкил этди. Фермерларнинг зарарларини қоплаш улуши 80% гача оширилди.
Далаларга сув каналлар орқали етказиб берилади ва суғориш тизимининг катта қисми ўнлаб йиллар олдин қурилган. Узоқ муддатли режа 14,5 минг километр каналларни модернизация қилишни кўзда тутади. 2024–2025 йилларда 1458 километрлик каналларни реконструкция қилиш якунланди ва бу йил 4,6 минг километр каналларни модернизация қилиш ишлари олиб борилмоқда. Каналларни механик тозалаш ҳам ошди, 2023 йилдаги 678 километрга нисбатан 2025 йилда 1840 километр тозаланди.
Марказий Қозоғистон ва Астана учун муҳим бўлган Қаниш Сатпаев каналини модернизация қилиш 2025 йилда бошланди. Жанубда Катта Алмати канали лойиҳаси уч босқичдан иборат бўлиб, 33,3 минг гектар ерни қамраб олади. Ҳозирда у якунланмоқда.
Сув ҳажми олдиндан ҳисоблаб чиқилади
Сув хўжалигини ривожлантириш режасида 42 та янги сув омбори қуриш ва 37 та мавжуд сув омборини реконструкция қилиш кўзда тутилган. 2024–2025 йилларда бешта сув омборини реконструкция қилиш якунланди ва Жамбил, Қизилўрда ва Ғарбий Қозоғистон вилоятларида учта янги сув омборини қуриш бўйича танлов бошланди.
Вазирлик маълумотларига кўра, сув омборларини қуриш, каналларни автоматлаштириш ва сувни тежайдиган технологиялар 2030 йилга келиб тахминан 10 миллиард кубометр сувни тежаш ва қўшимча сақлаш имконини беради.
Сувни бошқариш учун келажакдаги ҳажмни ҳам билиш керак. Бунинг учун БМТ Тараққиёт дастури билан биргаликда Германиянинг TALSIM-NG дастури Қозоғистон шароитларига мослаштирилмоқда.
У қор эриши, дарё оқими, сув омборига кирадиган ҳажм ва сув тошқини ва танқисликнинг мумкин бўлган сценарийларини ҳисоблаб чиқади.
Ҳозирда моделлар саккизта асосий дарё ҳавзасини қамраб олади ва Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги томонидан ишлаб чиқилган Tasqyn тизимига уланган. Бу йил Сув ресурсларини комплекс бошқариш Бош режасининг асосини ташкил этувчи саккизта ҳавза режасини ишлаб чиқиш якунланиши керак.
Сув ҳисоби рақамли тизимга ўтмоқда
Сув ресурслари миллий ахборот тизимида 23 мингдан ортиқ сув ҳавзалари, жумладан, 17 758 та дарё, 3 148 та кўл ва 1 209 та гидротехник иншоот рақамлаштирилди. Тизимда 3 мингга яқин ташкилот ва 5 мингдан ортиқ фойдаланувчи рўйхатдан ўтган. Жанубий ҳудудларда узунлиги 857 километр ва 65 минг гектар суғориладиган ерларга эга 103 та суғориш каналларини автоматлаштириш бошланди.
Ер ости сувларига ҳам эътибор қаратилмоқда. Давлат раҳбарининг топшириғига биноан вазирлик ҳузурида Миллий гидрогеология хизмати ташкил этилди. Фонд ва архив материаллари асосида 2 772 та булоқнинг харитаси яратилди ва 711 та потенциал булоқ аниқланди. Жамбил вилоятида 585 та булоқнинг жойлашуви аниқланди. Ҳозирда 2027–2040 йилларга мўлжалланган ер ости сувларидан комплекс фойдаланиш ва бошқариш концепцияси ишлаб чиқилмоқда.
Мамлакатда сувни тежаш энди фақат битта соҳага юклатилган вазифа эмас. Агар сув заводда қайта ишланса, қишлоқ хўжалигида сув тежалади ва агар каналдаги йўқотиш камайтирилса, бир хил сувдан бир нечта саноат тармоқларида фойдаланиш мумкин. Сув омборлари ва рақамли тизимлар бу жараённи тўлдиради.
Бу ишнинг моҳияти ҳам шунда. Сув ҳажмини ҳар доим ҳам ошириш мумкин эмас, шунинг учун мавжуд ресурсдан оқилона фойдаланиш тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.
