Ёшларнинг катта ҳаётга қадам қўйиши тобора қийинлашиб бормоқда – БМТ ҳисоботи

ASTANА. Кazinform — Миллионлаб ёшлар учун молиявий мустақилликка эришиш, уй топиш ва оила қуриш тобора қийинлашиб бормоқда. Бу ҳақда БМТ Аҳолишунослик жамғармаси (ЮНФПА) томонидан 2026 йил учун тайёрланган "Дунё аҳолиси" ҳисоботида айтилган.

Ёшларнинг катта ҳаётга қадам қўйиши тобора қийинлашиб бормоқда – БМТ ҳисоботи
Фото: Pixabay

Бугунги ёшлар аввалги авлодларга қараганда кўпроқ маълумотли, огоҳ ва ўз ҳуқуқларидан хабардор. Бироқ, ҳисобот муаллифлари имкониятлар ва ҳаётларининг ҳақиқати ўртасида катта фарқ борлигини таъкидладилар.

— Ёшлар мустақил яшашни ва узоқ муддатли муносабатларни ўрнатишни хоҳлашади. Кўпчилик фарзанд кўришни ҳам хоҳлайди. Бироқ, иқтисодий беқарорлик, уй-жой муаммолари, можаролар ва ижтимоий изоляция уларнинг бу орзуларига эришишига тўсқинлик қилмоқда, — деди ЮНФПА ижрочи директори Диен Кейта.

Кўпгина ёшлар ҳозирда иқтисодий беқарорлик, можаролар, иқлим ўзгариши, тез технологик ривожланиш ва ижтимоий тенгсизликнинг кучайиб бораётган даврида улғаймоқда. Натижада, баъзилар алоҳида яшаш, оила қуриш ва фарзанд кўришни кейинга қолдирмоқдалар, бошқалари эса қашшоқлик ва турли инқирозлар туфайли эрта улғайишга ва катта масъулиятларни ўз зиммаларига олишга мажбур бўлмоқдалар.

Дунёдаги ҳар бешта ёшдан бири ишсиз, таълим олмаган ёки касбий тайёргарликдан ўтмаган. 15-24 ёшдаги аёллар орасида бу кўрсаткич эркакларникидан икки баравар юқори. Ногирон ёшларнинг 49 фоизи ушбу тоифага киради. Сунъий интеллектнинг ривожланиши ёшларнинг келажаги ҳақида ҳам хавотирларни келтириб чиқаради. Ҳисоботда айтилишича, автоматлаштириш ёшлар карьераларини биринчи марта бошлаганларида бошланғич даражадаги иш ўринлари сонининг камайишига олиб келиши мумкин.

ЮНФПА 73 мамлакат ва ҳудудда интернетдан фойдаланадиган 100 000 дан ортиқ ёшлар орасида сўров ўтказди. Натижада, ёшларнинг аксарияти ҳали ҳам оила қуришни хоҳлаши аниқланди. Сўралганларнинг 70 фоизи никоҳни энг мос муносабатлар шакли деб билади ва 91 фоизи камида битта фарзанд кўришни хоҳлайди. Оила қурмасликнинг асосий сабаби пулнинг етишмаслигидир. Респондентларнинг 57 фоизи оила қуриш учун етарли пулга эга эмаслигини, 72 фоизи эса фарзанд кўриш учун етарли пулга эга эмаслигини айтишди.

ЮНФПА маълумотларига кўра, ёшлар 30 ёш атрофида ота-оналаридан алоҳида яшайди ва 30 ёшдан кейин оила қурадилар. Улар 40 ёш атрофида ота-она бўлишади. Никоҳни оилавий ҳаётнинг энг мос модели деб ҳисоблайдиган 35-39 ёшдаги респондентларнинг 40 фоиздан ортиғи ҳали ҳам турмуш қурмаган. Сўралганларнинг деярли тўртдан бир қисми ўзлари хоҳлаганидан камроқ фарзанд кўришларини айтишди.

Шарқий Европа ва Марказий Осиёда аёллар ва эркаклар ўртасидаги тафовут сезиларли. Сўралган 25-29 ёшдаги аёлларнинг 70,5 фоизи барқарор муносабатларда бўлса, бу кўрсаткич эркаклар орасида 43,4 фоизни ташкил қилади. Аёлларнинг 44,6 фоизи ва эркакларнинг 25,3 фоизи турмуш қурган. Фарзандли аёлларнинг улуши 48,9 фоизни, эркаклар орасида эса 28,5 фоизни ташкил қилади. Ушбу ёш гуруҳидаги аёлларнинг 55 фоизи ва эркакларнинг 74,4 фоизи ишлайди.

Ушбу минтақадаги ёшлар оила қуриш истаги юқори. 25-39 ёшдаги, учрашиб юрган, аммо бирга яшамайдиган респондентларнинг 85,7% аёллар ва 87,2% эркаклар турмуш қуришни ёки бирга яшашни хоҳлашларини айтишди.

Шу билан бирга, 18-39 ёшдаги аёллар ўз мақсадлари ва қадриятларини баҳам кўрадиган шерик топиш қийинлигини айтишди. Сўралган аёлларнинг 65 фоизи турмуш ўртоғининг уй ишлари ва болаларни тарбиялашда иштирок этмаслиги уларнинг она бўлишига тўсқинлик қиладиган энг муҳим омиллардан бири эканлигини айтишди.

Ҳисоботда шунингдек, бу йўналишда ижобий ўзгаришлар борлиги кўрсатилган. Масалан, Молдовада ЮНФПА ва БМТнинг Аёллар ташкилоти кўмагида тўққизта туманда бўлажак оталар учун клублар очилди. Уларда 500 дан ортиқ эркаклар иштирок этди. 2015–2024 йилларда мамлакатда болаларни тарбиялашда фаол иштирок этаётган оталарнинг улуши 55% дан 68% гача ошди. Эр ва хотин уй ишларини тенг равишда тақсимлайдиган оилаларнинг улуши 30% дан 58% гача ошди.

Шарқий Европа ва Марказий Осиёда 15–19 ёшли қизлар орасида туғилиш даражаси 2000 ва 2023 йиллар оралиғида тахминан 40–50% га камайди. Ҳозирда ҳар минг қизга 18 бола тўғри келади. Бу глобал ўртача кўрсаткичнинг ярми. Бироқ, минтақа мамлакатларидаги вазият бошқача. Тожикистонда ҳар минг қизга 39 та, Озарбайжон ва Ўзбекистонда 37 та, Қирғизистонда эса 29 та бола туғилади.

Сўровда шериги билан иштирок этган аёлларнинг 16,8 фоизи ўтган йили у томонидан зўравонликка учраганликларини айтишди.

Дунё аҳолисининг 19 фоизи 30 ёшгача бўлган фуқаролардир. Бироқ, парламентдаги ўринларнинг атиги 2,8 фоизи ушбу ёш гуруҳи вакиллари томонидан эгаллаб олинган. Улар орасида аёллар улуши ҳатто ярмига ҳам етмайди.