Уч йиллик бакалавриат: олий таълим тизимида нималар ўзгаради

Янги форматнинг тартиби қандай?

Қозоғистонда бакалавриат учун стандарт ўқиш муддати — тўрт йил. Бироқ, амалдаги қонунчилик университетларга таълим дастурини уч йил ичида ўзлаштириш имконини берадиган ўқув жараёнини ташкил қилиш имконини беради.

Бу ерда ўқув дастурининг мазмуни ва академик кредитларнинг умумий миқдори камайтирилмайди. Масалан, агар бакалавриатнинг стандарт ҳажми 240 кредит бўлса, талаба уни уч йил ичида ўзлаштириши керак. Индивидуал мутахассисликлар учун эса талаб қилинадиган ҳажм камида 300 кредитни ташкил қилади.

Бунинг учун университетлар таълим жараёнини тезлаштириши мумкин. Масалан, анъанавий икки семестр ўрнига ўқув йили уч триместрга бўлиниши ва фанларни ўзлаштириш даври қайта ташкил этилиши мумкин. Шундай қилиб, талаба аввалги ўқиш ҳажмини қисқа вақт ичида ўзлаштиради.

Мамлакатдаги баъзи университетлар аллақачон оммабоп йўналишларда триместр тизимидан фойдаланмоқда. Фан ва олий таълим вазирлиги маълумотларига кўра, 16 мингдан ортиқ талаба ушбу форматда таҳсил олмоқда. Улар орасида Astana IT University, Ал-Форобий номидаги Қозоқ миллий университети, Л.Н. Гумилёв номидаги Евроосиё миллий университети ва бошқа университетлар бор. Ушбу тизим асосан компьютер фанлари, киберхавфсизлик, катта маълумотларни таҳлил қилиш, дастурий таъминот муҳандислиги, ахборот тизимлари, сунъий интеллект, рақамли ҳуқуқ, бизнес таҳлили ва маркетингда қўлланилади.

Бироқ, ушбу тизим бўйича таҳсил олаётган барча талабалар ҳам бакалавриатни уч йил ичида тамомлайвермайди. Ўқиш давомийлиги дастурнинг тузилишига ва талабанинг ўқув натижаларига боғлиқ.

Бундан ташқари, коллежда ёки бошқа олий таълим муассасасида таҳсил олган талабалар илгари ўзлаштирилган фанлар ва кредитларни қайта ҳисоблаш имкониятига эга. Агар улар университетда шунга ўхшаш мутахассисликка киришса, ўқиш муддати бир ярим, икки ёки уч йилга қисқартирилиши мумкин.

Аммо ўқиш тўловлари арзонлашади, дейиш учун ҳеч қандай сабаб йўқ. Чунки тўлов академик кредитлар миқдорига қараб ҳисобланади.

Уч йиллик ўқиш барча мутахассисликлар учун мос келадими?

Qazaq Expert Club эксперти, таълим сиёсати ва таълимни рақамлаштириш бўйича мутахассис Жазира Асанованинг сўзларига кўра, ўқиш давомийлиги маълум бир дастур мазмуни ва келажакдаги мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар асосида белгиланиши керак.

– Олий таълим тизими хилма-хил, шунинг учун уни битта ўқиш даври билан ўлчаш тўғри эмас. Масалан, IТ соҳасида амалий дастурлаш ва информатика асосларини бир хил даражада кўриб бўлмайди. Амалиёт орқали дастурлаш кўникмаларини тезда ривожлантириш мумкин бўлса-да, математика ва алгоритмлар бўйича ўқишни четлаб ўтиб бўлмайди, — деди эксперт.

Унинг сўзларига кўра, муҳандислик соҳаларида лаборатория машғулотлари, дизайн ишлари ва ишлаб чиқариш амалиёти муҳим аҳамиятга эга. Педагогик таълимда бўлажак ўқитувчининг мактаб тажрибаси алоҳида рол ўйнайди. У фанни билишдан ташқари, болалар психологиясини тушуниши, ўқитиш усулларини ўзлаштириши, ўқув натижаларини баҳолаши ва турли эҳтиёжларга эга ўқувчилар билан ишлашга қодир бўлиши керак.

– Буларнинг барчасини фақат дарсликлардан ўрганишнинг иложи йўқ. Бўлажак ўқитувчи назарий билимларни ҳақиқий синф шароитида қўллашни ўрганиши керак, – деди Жазира Асанова.

Бундан ташқари, баъзи мутахассисликлар бўйича бакалавриатнинг ҳажми 240 кредитдан ошади. Хусусан, ветеринария тиббиёти, архитектура ва дизайн, ядро физикаси, шунингдек, иккита мактаб фанлари бўйича ўқитувчиларни тайёрлаш дастурлари камида 300 кредитни ўз ичига олади. Шунинг учун эксперт бундай йўналишларни уч йиллик форматга ўтказиш масаласини алоҳида кўриб чиқиш керак, деб ҳисоблайди.

Ўқув юкламаси таълим сифатига таъсир қиладими?

Тўрт йил давомида стандарт 240 академик кредитни олиш йилига ўртача 60 кредитни ташкил этади. Уч йиллик дастурда эса бу кўрсаткич 80 кредитгача ошади. Шундай қилиб, талабанинг йиллик ўқув юкламаси тахминан учдан бир қисмга ошади. Бу юклама, аудитория машғулотларидан ташқари, мустақил иш ва ишлаб чиқариш амалиётини ҳам ўз ичига олади.

Бироқ, ўқиш давомийлигининг қисқариши ўз-ўзидан таълим сифатининг пасайишини англатмайди. Qazaq Expert Club таълим соҳасидаги эксперти, АҚШнинг College Board ташкилоти вакили, етакчи университетларда ишлаган Рустам Абиловнинг сўзларига кўра, асосий масала талаба белгиланган муддатда дастурни қанчалик ўзлаштира олишида.

— Муаммо ўқув дастурини уч календар йилига мослаштиришда эмас, балки талаба уни бундай тезликда қанчалик яхши ўзлаштира олишида. Education at a Glance 2025 ҳисоботига кўра, ИҲТТ мамлакатлари ва ҳамкор иқтисодиётларда бакалавриатга қабул қилинган талабаларнинг ўртача атиги 43 фоизи ўқишни ўз вақтида тугатади. Қўшимча йил берилганда эса, бу кўрсаткич 59% га етади.

Ушбу маълумотлар шуни кўрсатадики, тезлаштирилган дастурларни жорий этишда талабаларнинг ўқув юкламаси ва ўзлаштиришини ҳисобга олиш керак. Ўқиш давомийлигини қисқартириш дипломни илгари олишни кафолатламайди. Аксинча, агар академик қарзлар ва ўқишни ташлаб кетишлар сони кўпайиб кетса, ислоҳотдан кутилган натижаларга эришилмаслиги мумкин, - деди Рустам Абилов.

Шунинг учун эксперт ўқиш давомийлигини қисқартиришдан олдин мавжуд дастурларнинг самарадорлигини баҳолашни тавсия қилади. Унинг фикрича, такрорланувчи фанлар ва эскирган материалларни аниқлаш ва келажакдаги мутахассис учун зарур бўлган компетенцияларни шакллантиришга устувор аҳамият бериш керак.

— Бунинг учун мавжуд дастурларни мустақил баҳолаш ва уч йиллик моделни босқичма-босқич жорий этиш яхшироқдир. Профил фанлари аудитини ўтказиш, такрорланувчи курсларни камайтириш ва келажакдаги мутахассис учун зарур бўлган аниқ компетенцияларни шакллантирадиган фанларга устувор аҳамият бериш керак.

Таълим сифатини баҳолаш усулини ҳам ўзгартириш керак. Ҳозирги вақтда таълим жараёни кўпинча соатлар, кредитлар ва фанлар сони билан ўлчанади. Бироқ, бу кўрсаткичлар фақат ҳажмни кўрсатади, таълим натижасини эмас. Шунинг учун биз "талаба неча соат маъруза тинглади?" мезонидан "нимани ўрганди, қандай кўникмаларни ривожлантирди?" баҳолаш тизимига ўтишимиз керак, — деди Рустам Абилов.

Дастурларни оптималлаштиришда умумий таълим фанларининг улушини ҳам ҳисобга олиш муҳимдир.

Эксперт Жазира Асанованинг сўзларига кўра, уларни зарур ва кераксиз деб бўлмайди. Ахир, ҳатто келажакдаги касб билан бевосита боғлиқ бўлмаган фанлар ҳам танқидий фикрлашни, фуқаролик масъулиятини ва мураккаб ижтимоий жараёнларни тушуниш қобилиятини шакллантиради.

Қозоғистоннинг мажбурий таълим давлат стандартига кўра, бакалавриатнинг 240 кредитидан 56 таси умумий таълим фанлари циклига тегишли. Буларга чет тили, қозоқ ёки рус тили, Қозоғистон тарихи, фалсафа, ахборот-коммуникация технологиялари, ижтимоий-сиёсий таълим модули ва жисмоний тарбия киради.

Шу билан бирга, талабаларнинг дастлабки тайёргарлиги даражаси бир хил эмас. Масалан, инглиз тили ёки рақамли саводхонликни етарли даражада ўзлаштирганлигини тасдиқлай оладиган талаба асосий курсларни қайта ўқиши шарт бўлмаслиги мумкин. Бундай ҳолларда, илгари олинган билим ва кўникмалар баҳоланиши ва тегишли ўқув натижалари кредит сифатида тан олиниши мумкин.

Қозоғистонда коллеж ва университет битирувчилари учун ҳам шунга ўхшаш амалиёт мавжуд. Баъзи университетлар Назарбоев интеллектуал мактаблари битирувчилари томонидан ўзлаштирилган фанларни ҳам ҳисобга олади. Масалан, Нархоз университети инглиз тили, информатика, математика ва бошқа фанлар бўйича мактаб билимларини университет курслари билан мослаштириш имкониятини кўриб чиқди.

– Агар талаба маълум бир компетенцияни ўзлаштирганлигини тасдиқласа, унинг бўш вақти касбий тайёргарлик, илмий-тадқиқот ишлари ва амалиётга йўналтирилиши мумкин. Албатта, бундай қайта ҳисоблаш таълим дастури талабларига мувофиқ амалга оширилиши керак, – деди Жазира Асанова.

Хорижий тажриба Қозоғистон учун қанчалик долзарб?

Уч йиллик бакалавриат халқаро амалиётда кенг тарқалган. Бироқ, ҳар бир мамлакатда ўқиш давомийлиги ва дастур мазмуни мутахассисликнинг ўзига хос хусусиятларига қараб белгиланади.

Масалан, Нидерландияда тадқиқот университетлари (WO) 180 ECTS кредити билан уч йиллик бакалавриатни таклиф қилади. Амалий фанлар университетлари (HBO) амалиёт ва касбий тайёргарликка устувор аҳамият берадиган 240 ECTS кредити билан тўрт йиллик дастурларга эга.

Германияда Duale Hochschule Baden-Württemberg университети 210 ECTS кредити билан уч йиллик дуал бакалавриати таклиф қилади. Талабалар тахминан ҳар уч ойда бир компанияда назарий ўқишни амалиёт билан алмаштирадилар. Дастурга ёзилиш учун улар ҳамкор компания билан шартнома имзолайдилар ва ўқиш давомида маош оладилар. Яъни, университет ва иш берувчи бир вақтнинг ўзида мутахассисни тайёрлашда иштирок этадилар.

Францияда стандарт Licence дастури уч йил давом этади ва 180 ECTS кредитини ўз ичига олади. Шундан сўнг, талабалар икки йиллик магистратурада яна 120 ECTS кредитини ўрганишлари мумкин.

Бироқ, бу моделларни Қозоғистон билан тўғридан-тўғри таққослаб бўлмайди. Европада уч йиллик бакалавр даражаси одатда 180 ECTS кредитини ўз ичига олади, бизнинг мамлакатимизда эса бу даврда 240 академик кредит олиш кутилмоқда. Бундан ташқари, икки тизимда кредитларнинг иш ҳажмига нисбатан норматив таърифлари ҳам фарқ қилади.

Шу муносабат билан Рустам Абилов бизнес вакилларининг таълим жараёнидаги ролини кучайтиришни таклиф қилмоқда.

— Бизнес вакиллари нафақат таълим дастурларини муҳокама қилишда, балки уларни амалга оширишда ҳам иштирок этишлари керак. Хусусан, улар талабаларга амалиёт ўташни таклиф қилишлари, аниқ ишлаб чиқариш вазифаларини аниқлашлари ва уларнинг касбий кўникмаларини баҳолашда иштирок этишлари муҳимдир, — деди у.

Экспертнинг фикрича, уч йиллик бакалавриатни узлуксиз таълим тизимининг босқичи сифатида кўриб чиқиш зарур. Яъни, битирувчи таълим олган ва меҳнат бозорига киргандан сўнг, у университетга қайтиб, касбий эҳтиёжларга мувофиқ янги компетенцияларга эга бўлиши мумкин. Бунинг учун қайта тайёрлаш дастурларини, микрокўникмаларни ва норасмий таълим натижаларини тан олиш механизмларини ишлаб чиқиш муҳимдир.

Самарадорлик қандай баҳоланади?

Эксперт Жазира Асанованинг сўзларига кўра, ҳозирда иш берувчилар уч ва тўрт йиллик ўқиш битирувчиларини қандай баҳолаганликлари ёки битта форматнинг афзалликлари бўйича қиёсий маълумотлар етарли эмас. Шунинг учун, иккала модел натижаларини бандлик даражаси, иш ҳақи, профессионал сертификатлаш ва иш берувчилар рейтинглари нуқтаи назаридан таққослаш муҳимдир.

Ушбу кўрсаткичларнинг долзарблиги ИҲТТ маълумотлари билан ҳам тасдиқланади. Education at a Glance 2026 ҳисоботига кўра, ташкилотга аъзо мамлакатларда 25-64 ёшдаги олий маълумотли фуқароларнинг бандлик даражаси ўртача 87% ни ташкил этади. 2023-2025 йилларда эса олий маълумотли ёшлар орасида ишсизлик 0,4 фоиз пунктга ошди.

— Битирувдан 6 ва 12 ой ўтгач, бандлик даражаси, иш ҳақи, профессионал сертификатлаш натижалари, қўшимча машғулотларсиз вазифаларни бажариш қобилияти ва иш берувчилар рейтингларини таққослаш керак, — деди Жазира Асанова.

Қозоғистонда бу йўналишда махсус таҳлил олиб борилмоқда. 2027 йилда Фан ва олий таълим вазирлиги Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги, "Атамекен" Миллий тадбиркорлар палатаси ва бизнес вакиллари билан биргаликда уч йиллик ўқув формати бўйича тадқиқот ўтказади. Бунинг доирасида мутахассисларни тайёрлаш харажатлари, битирувчиларнинг бандлиги ва даромади ҳамда иш берувчиларнинг қониқиш даражаси баҳоланади. Тадқиқот натижалари ўқув давомийлиги бўйича кейинги қарорлар учун асос бўлиб хизмат қилади.