Таълим-маориф вазирлиги мактабларда буллингга қарши янги чоралар ишлаб чиқмоқда

Қозоғистонда бундай қоидабузарлик учун маъмурий жазо икки йил олдин жорий этилган эди. Биз безорилик, масхара қилиш, четлаштириш ва болалар ва ўсмирларга нисбатан бошқа ҳаракатларнинг олдини олиш бўйича чоралар қандай натижалар бераётганини ўрганиб чиқдик.

Болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси Каzinformнинг ушбу масала бўйича расмий сўровига жавоб берди. Вазирлик маълумотларига кўра, қонун 2024 йил июнь ойида кучга кирган. Дастлабки олти ой ичида 119 нафар фуқаро жавобгарликка тортилган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 272 тага етди.

Вазирлик маълумотларига кўра, рўйхатдан ўтган фактларнинг кўпайишига профилактика ишларининг кучайиши ва буллинг ҳолатларини аниқлаш сонининг кўпайиши таъсир кўрсатди.

Бугунги кунда мамлакатда буллинг ва камситиш ҳақида ваколатли органга хабар бериш ва ёрдам олиш учун бир нечта механизмлар мавжуд.

Хусусан:

• Психологик ёрдам ва маслаҳат олиш учун "111" қўнғироқлар марказига куну тун аноним равишда қўнғироқ қилиш мумкин;
• Мутахассислар билан тезкор боғланиш учун барча мактабларга QR кодлари ўрнатилди;
• Республиканинг 20 та ҳудудида болалар ва ота-оналар учун психологик қўллаб-қувватлаш марказлари очилди;
• Ҳар бир ҳудудда болалар ҳуқуқлари бўйича омбудсманлар ишлайди;
• Болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўлимлари ташкил этилган. Улар вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ва аниқлаш билан шуғулланади.

Бироқ, вазирлик маълумотларига кўра, буллинг турлари — психологик босим, жисмоний безорилик, кибербуллинг — бўйича алоҳида статистика ҳали тузилмаган. Бундан ташқари, психологик ёрдам сўраган ўқувчиларнинг ёши ва сони бўйича махсус ҳисобот йўқ.

Жами, 2025 йилда Психологик ёрдам марказлари 17 567 болага ёрдам кўрсатди.

Вазирлик шунингдек, буллинг факти маълум бўлган тақдирда мактаблар қандай ҳаракат қилиши кераклигини батафсил баён қилди. Низомлар Таълим-маориф вазирининг 2022 йил 21 декабрдаги 506-сонли буйруғи билан тасдиқланган.

Ушбу ҳужжатга кўра, безорилик, камситиш ҳақида маълумот олгандан сўнг, директорнинг ўқув ишлари бўйича ўринбосари қуйидаги ҳаракатларни амалга ошириши керак:

• Ҳодиса иштирокчилари ҳақида маълумот тўплаш;
• Бир иш куни ичида буллингга учраган бола, безорилик кўрсатган ўқувчи ва уларнинг ота-онаси билан суҳбат ўтказиш (психолог ва синф ўқитувчиси иштирок этиши керак);
• Можарони тинч йўл билан ҳал қилиш учун зарур чораларни кўриш;
• Зарур бўлганда, болага тиббий ёрдам олишга ёрдам бериш;
• Бажарилган ишлар ҳақида мактаб маъмуриятига маълумот бериш.

Шу билан бирга, вазирлик таълим ташкилотларида психологик қўллаб-қувватлаш тизимини мустаҳкамламоқда. Ҳозирда катта мактабларда ўқитувчи-психологлар сонини кўпайтириш бўйича ўзгаришлар кўриб чиқилмоқда.

Бундан ташқари, 2026 йил 1 сентябрдан бошлаб мактаб психологлари учун қўшимча соатлар ажратиш режалаштирилган, яъни мутахассислар алоҳида эътибор талаб қиладиган болалар билан психологик иш олиб боришади.

Улар учун "Мактаб психологи учун ёрдам" деб номланган ягона материаллар тўплами ҳам ишлаб чиқилган. Унга 1-11-синф ўқувчилари ва коллеж талабаларини ташхислашга қаратилган 23 та усул киради.

Вазирлик маълумотларига кўра, "буллинг" тушунчаси миллий қонунчиликка киритилгандан сўнг, мамлакатда олдини олиш ва уларга қарши курашиш бўйича идоралараро тизим яратила бошланди.

Хусусан, бу мақсадда қуйидаги ҳужжатлар тайёрланди:

• Буллинг белгилари аниқланган тақдирда ўқитувчилар ва мактаб маъмуриятининг ҳаракатлар занжири;
• Зўравонлик, зўравонликка учраган ёки унинг гувоҳи бўлган болаларни аниқлаш ва уларга ёрдам кўрсатиш қоидалари;
• Алоҳида эътибор талаб қиладиган болаларга педагогик ёрдам кўрсатиш қоидалари;
• Психологлар, ижтимоий ўқитувчилар ва давлат органлари вакиллари иштирокидаги профилактика кенгашларининг ишлаш тартиби.

Бундан ташқари, таълим муассасаларида профилактика лойиҳалари жорий этилмоқда. 2025 йил сентябрь ойидан бошлаб барча мактаб ва коллежларда «ДосболLIKE» ва KiVa деб номланган буллингга қарши дастурлар фаолият юритмоқда.

Вазирлик маълумотларига кўра, улар буллинг даражасини тахминан 2 фоизга камайтирди.

— «ДосболLIKE» лойиҳаси ўқувчилар ва талабалар ўртасида ўзаро ғамхўрлик, ҳурмат ва ҳамкорликни ривожлантиришга қаратилган. Асосий элементлардан бири бу ташаббусга болалар ва ўсмирларни жалб қилишдир, — деди Болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси.

Бундан ташқари, таълим муассасаларида "Ҳалол фуқаро" ягона таълим дастури амалга оширилмоқда. Унинг доирасида вояга етмаганлар орасида зўравонлик, буллинг, суицид ва девиант хатти-ҳаракатларнинг олдини олиш учун хавфсизлик дарслари ва малака ошириш курслари ўтказилмоқда.

Бу йўналишдаги ишлар шу билан чекланиб қолмайди. Бу йил 2026-2030 йилларга мўлжалланган "Қозоғистон болалари" концепцияси тасдиқланди. Ҳужжатда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизимини янада такомиллаштириш, безориликнинг олдини олиш чораларини кучайтириш ва вояга етмаганлар билан ишлайдиган мутахассисларнинг малакасини ошириш масалалари келтирилган.