Таксидаги харассмент: аёллар нима учун ўзларини хавфсиз ҳис қилишмаяпти

Ҳайдовчини ким текширади?

Мамлакатимизда такси хизматлари "Автомобиль транспорти тўғрисида"ги қонун ва Йўловчиларни ташиш қоидалари билан тартибга солинади. Ташувчилар якка тартибдаги тадбиркор ёки юридик шахс сифатида рўйхатдан ўтишлари ва белгиланган талабларга риоя қилишлари шарт.

Бундан ташқари, ҳайдовчиларни танлаш ва текширишда агрегаторлар ва такси паркларининг масъулияти муҳимдир. Айниқса, ариза орқали ишга рўйхатдан ўтган ҳайдовчининг шахси ва унинг йўловчи ташишга яроқлилиги қай даражада текширилишига эътибор бериш керак.

Қозоғистон такси хизматлари ассоциацияси раиси Медет Қурманов соҳада назоратни кучайтириш керак, деб ҳисоблайди.

– Энди буюртмалар бозори агрегаторлар қўлига ўтди. Йўловчи фақат ҳайдовчи учун нарх белгилаши мумкин. Агрегаторлар шикоятларга қанчалик эътибор беришлари эса очиқ савол, — деди Медет Қурманов.

Унинг сўзларига кўра, ассоциация илгари соҳа учун ўзини ўзи бошқариш механизмини жорий этишни таклиф қилган эди. Ушбу тизим агрегаторлар, такси парклари ва ҳайдовчилар учун умумий талабларни белгилайди ва уларни амалга ошириш учун жавобгарликни юклайди. Бироқ, тегишли қонун лойиҳаси ҳали ҳам ривожланмаган.

Назоратнинг йўқлиги йўловчилар хавфсизлиги ҳақидаги хавотирларни кучайтиради. Айниқса, ҳайдовчи билан машинада ёлғиз қолган аёл ноўрин саволлар ва жинсий тегажоқликка дуч келса, ўзини ҳимоя қилиш қийин бўлиши мумкин.

Шикоятлар ва ҳодисалар

Ҳудудий тадқиқот таксилардаги харассмент кўламини кўрсатади. Марказий Осиёда аёлларнинг 81 фоизи таксиларда турли хил шилқимликларга дуч келишган. 10 мингдан ортиқ қозоғистонлик аёллар иштирокида ўтказилган сўровда респондентларнинг 68 фоизи сафар пайтида ўзларини хавфсиз ҳис қилмасликларини айтишди.

Астанадаги сўнгги воқеалар ҳам масаланинг долзарблигини таъкидлайди. Яқинда пойтахт аҳолисидан бири ижтимоий тармоқларда тунги сафар пайтида такси ҳайдовчиси унга интим саволлар бериб, жинсий алоқада бўлишни таклиф қилганини ёзди. Қиз рад этган бўлса-да, ҳайдовчи таклифни такрорлади. Йўловчи машинадан хавфсиз чиқиб кетиш учун баҳона топишга мажбур бўлди. Постдан сўнг, InDrive хизмати воқеани текшириш учун сафар ҳақида маълумот сўради ва кейин ҳайдовчини блоклади.

Бу Астанадаги ягона воқеа эмас. Илгари, мобиль илова орқали қўнғироқ қилган машина ҳайдовчиси 19 ёшли қиз ва унинг онаси олдида жинсий ҳаракатлар қилган. Жабрланувчи воқеани видеога ёзиб олди ва полицияга мурожаат қилди. Натижада ҳайдовчи 15 кунга маъмурий қамоққа олинди.

Бундай ҳолатлар адвокатлар амалиётида кенг тарқалган. БМТнинг ҳуқуқий маслаҳатчиси, Оксфорд университетининг ҳуқуқ магистри, адвокат Холида Ажиғулова судда шунга ўхшаш ишни ютиб чиқди. Унинг сўзларига кўра, ҳайдовчи талабани орқа ўриндиқ синганини айтиб, олд ўриндиққа ўтиришга кўндирди. Йўл давомида у ундан шахсий ҳаёти ҳақида саволлар берди, кейин уни қучоқлади, қўлидан ушлаб, ўпди. Қиз машинадан тушиб, уйига пиёда кетди, кейин адвокатини чақирди.

– Суд судланувчидан нима учун қизни ўпмоқчи эканлигини сўраганида, у "шунчаки дўстона муносабатда бўлганини" айтди, — деди Холида Ажиғулова.

Адвокатнинг сўзларига кўра, баъзи ҳайдовчилар жинсий алоқага оид гаплар ва ноўрин ҳаракатларни одатий хатти-ҳаракатлар деб қабул қилишлари мумкин. Дарҳол машинадан туша олмаслик йўловчини заиф аҳволга солади. Қоидабузарликни исботлашнинг қийинлиги ва хабар беришни истамаслик ҳам бундай ҳолатларнинг эътибордан четда қолишига олиб келади.

Такси платформалари учун қонунчилик ва талаблар

Мамлакатимизда жинсий тегажоқлик ягона ҳуқуқбузарлик сифатида аниқ белгиланмаган. Бундай ҳаракатлар Маъмурий ҳуқуқбузарликлар кодексининг 434-моддасига биноан майда безорилик сифатида таснифланиши мумкин. Ушбу ҳаракат йигирма ойлик ҳисоблаш кўрсаткичи миқдорида жарима ёки йигирма соатдан олтмиш соатгача жамоат ишлари ёки беш кундан ўн беш кунгача маъмурий ҳибсга олиш билан жазоланади. Бироқ, унга жамоат жойларида сўкиниш каби бошқа ҳаракатлар ҳам киради.

Холида Ажигулованинг сўзларига кўра, бундай ҳаракатни майда безорилик деб ҳисоблаш унинг жабрланувчига таъсирини тўлиқ ҳисобга олмайди. Бундай ҳаракатлар инсон қадр-қиммати ва шахсий чегараларига тажовуз қилади. Куч ишлатиш ёки қўрқитиш бўлмаган тақдирда, ҳуқуқбузарни жавобгарликка тортиш қийин.

Шу муносабат билан, адвокат такси платформаларига ҳайдовчиларни ишга юборишдан олдин текшириш талабларини кучайтиришни ва шикоятларга тезкор жавоб бериш тизимини жорий этишни тавсия қилади. Унинг сўзларига кўра, видеомагнитафонлардан фойдаланиш ҳодисанинг ҳолатларини аниқлашга ҳам ёрдам беради.

— Видеоёзувлар баҳсли вазиятнинг ҳолатларини аниқлашга ёрдам беради. Бундан ташқари, агрегаторлар ҳайдовчилар ва йўловчилар хавфсизлигига тенг масъулият билан қарашлари керак, — деди Холида Ажиғулова.

Қозоғистон такси хизматлари ассоциацияси раиси Медет Қурманов соҳада тизимли назоратни ташкил қилиш зарур деб ҳисоблайди. Унинг фикрича, ҳайдовчиларни танлаш, шикоятларни кўриб чиқиш ва давлат органларининг назорат функциялари тартиби аниқ белгиланиши керак.

Аёллар учун таксилар: хавфсиз альтернатива бўла оладими?

Соҳада назорат ва қонунчиликни такомиллаштириш масаласи долзарб бўлган бир пайтда, аёллар учун такси хизматлари йўловчиларга альтернатива таклиф қилади. Улардан бири — Lady Taxi KZ. Хизмат асосчиси Ольга Еловикова пандемия даврида такси паркида ишга жойлашгандан сўнг бу ғояни илгари сурди.

– “Мен илгари йўловчиларни ўзим танласам, қандай яхши бўларди” деб ўйлардим. Мен фақат аёллар ва болаларни ташишни хоҳлардим. Мен бу ғояни амалга оширдим, — деб эслайди у.

Ҳозирда хизмат доирасида мамлакатнинг турли шаҳарларида 300 га яқин аёл ҳайдовчи ишлайди. Хизматга Астана ва Алматида талаб катта. Аёл ҳайдовчилар Темиртау, Қарағанди, Экибастуз, Балқаш, Чимкент ва Павлодар шаҳарларида ҳам йўловчиларни ташийдилар.

Тадбиркорнинг сўзларига кўра, хизматдан эркаклар ҳам фойдаланади. Улар кўпинча хотинлари, оналари, опа-сингиллари ва болалари учун такси чақиришади. Лойиҳанинг асосий қийинчилиги мижозларни топиш эмас, балки масъулиятли ҳайдовчиларни танлашдир.

Аёллар учун такси йўловчиларга танлов имкониятини берган бўлса-да, у умуман бозордаги хавфсизлик муаммосини тубдан ҳал қилмайди. Шу билан бирга, бошқа мамлакатларда қўлланиладиган ёндашувлар ва Қозоғистондаги янги ташаббуслар тажрибасига эътибор қаратишга арзийди.

Хавфсизлик ва янги имкониятлар

Аёллар учун хавфсизлик масаласи халқаро платформаларни янги ечимларни излашга ундамоқда. Масалан, АҚШда Uber аёлларга сафар учун аёл ҳайдовчини танлаш имконини берувчи функцияни ишга туширди. Агар кутиш вақти жуда узоқ бўлса, йўловчи стандарт тарифни танлаши мумкин. Шунингдек, аёл ҳайдовчи билан сафар учун олдиндан рўйхатдан ўтиш мумкин.

Қозоғистонда InDrive аёлларни такси ва етказиб бериш хизматларига жалб қилишга қаратилган «Qyz Joly» ижтимоий лойиҳасини ишга туширди. Дастур уларга янги касбни ўрганиш ва пул ишлаш имконини беради. Яқинда Астанада 100 нафар аёл ҳайдаш, курьерлик ва етказиб бериш ишлари учун зарур бўлган амалий кўникмаларни ўрганди.

Ҳайдовчилик гувоҳномасига эга иштирокчилар ўзларининг касбий кўникмаларини ошираётган бир пайтда, лицензиясиз аёллар лицензия олгунга қадар пиёда курьер бўлиб ишлашлари мумкин. Бундан ташқари, уларга транспорт воситаларига техник хизмат кўрсатиш, ўзини ҳимоя қилиш ва молиявий саводхонлик бўйича тренинглар ўтказилади.

Компаниянинг Қозоғистондаги катта маркетинг коммуникациялари менежери Дана Ғаббаснинг сўзларига кўра, лойиҳа аёлларнинг танлаш ҳуқуқини қўллаб-қувватлашга қаратилган.

– «Qyz Joly» номи "Қизнинг йўли нозик" деган машҳур қозоқ мақолига асосланган. Биз бу ғояга бошқача қарашни хоҳладик. Ҳар бир аёлнинг ўз йўли бор ва у қандай бўлишини фақат у ҳал қилиши мумкин. Бу сизга янги касбни синаб кўриш ва қўшимча даромад манбаи олиш имконини берадиган лойиҳа. Бу хавфсиз ҳамдир, — деди у.

Компания вакилининг сўзларига кўра, ташаббус аввал Асаонада амалга оширилади ва натижаларга қараб, у бошқа шаҳарларда ҳам давом эттирилиши мумкин.