Табиий ресурслардан технологияларгача: Қозоғистон — Бельгия музокаралари қандай якунланди

L’union fait la force

Қозоғистон ва Бельгия ўртасидаги тарихий алоқалар чуқур илдизларга эга бўлиб, улар рамзий маънога ҳам эга. Масалан, бельгиялик астронавт Франк де Винне Байқўнғирдан икки марта космосга парвоз қилиб, Қозоғистонни Европа билан таништирди. Мустақиллик йилларидан буён билим олишга интилган минглаб қозоғистонлик ёшлар Брюсселда таҳсил олмоқда. Бундан ташқари, икки мамлакатда маданият ҳафталиклари ва концерт тадбирлари мунтазам ўтказиб келинмоқда. Бирлик рамзига айланган бундай қадамлар икки халқнинг бир-бирини яқиндан танишига ва ҳамкорликда олға интилишига хизмат қилди, десак муболаға бўлмайди.
Айнан шу сабабли Бельгиянинг миллий шиори — L’union fait la force («Куч бирликда») қозоқ тилидаги «Бірлік бар жерде тірлік бар» деган ҳикматли ибора билан ҳамоҳангдир. Мазмунан муштарак бўлган бу қараш умумий қадриятга айланиб, ҳамкорликнинг янги босқичига йўл очди. Монархнинг бугунги тарихий ташрифи ҳам фикримизнинг далили бўла олади.

“Европа Марказий Осиё билан муносабатларини қайта кўриб чиқмоқда. Бельгия монархининг ташрифи ушбу жараённинг муҳимлигини кўрсатади. Брюссель ҳамкорликни ҳар томонлама фаоллаштиришга ва Марказий Осиёнинг энг йирик иқтисодиёти бўлган Қозоғистон билан алоқаларни мустаҳкамлашга интилаётганини очиқ билдирмоқда. Бундан ташқари, Европада минтақага тааллуқли масалалар — Ўрта коридор, рақамлаштириш, сунъий интеллект, таълим ва тиббиёт мавзулари тобора кўпроқ муҳокама қилинмоқда. Бундай қизиқиш мамлакатимизнинг минтақа етакчиси сифатидаги ролини кучайтириб, Европа ва Марказий Осиёни боғловчи давлат эканини кўрсатади. Қирол Филипп эса технология ва бизнес соҳаларида келажакдаги шартномалар учун йўл очмоқда”, — дейди сиёсатшунос Борис Поломарчук.

Денгиз порти ва рақамли хаб

Бельгия - Қозоғистоннинг асосий иқтисодий ҳамкорларидан бири ҳисобланади. Ўтган йили у мамлакатимизга инвестиция киритган энг йирик бешта давлат қаторига кирди, 20 йил давомида Бельгия инвестицияларининг умумий ҳажми 15,2 миллиард АҚШ долларидан ошди.

Ўзаро савдо ҳам барқарор ўсиш суръатини кўрсатмоқда: 2025 йилда товар айирбошлаш ҳажми 582,8 миллион доллардан ошди. Кейинги йилларда ҳамкорликнинг асосий йўналишлари хомашё, технология ва логистика соҳаларига қараб кенгайиб бормоқда.

Бироқ Қозоғистон таклиф этадиган экспорт фақат хомашё билан чекланмайди. Ўрта коридор, рақамли ечимлар, сунъий интеллект, таълим ва тиббиёт соҳаларидаги лойиҳалар катта истиқболга эга. Зеро, геосиёсий воқеаларнинг оқибати қандай бўлишини олдиндан айтиш қийин. Европа эса узоқ муддатли лойиҳаларни амалга ошириш учун Қозоғистон каби ишончли ҳамкорларга муҳтож. Шу боис қирол ва қироличанинг ташрифи давомида ишбилармонлик музокараларига алоҳида эътибор қаратилди.

Икки томон, энг аввало, транспорт-логистика инфратузилмасини ривожлантиришга интилади. Бунинг учун Транскаспий халқаро транспорт йўналиши — Ўрта коридор салоҳиятидан тўлиқ фойдаланиш режалаштирилмоқда. Бу борада Қозоғистон Европадаги энг йирик логистика марказларидан бири — Антверпен-Брюгге порти тажрибасидан фойдаланмоқчи. Ташриф доирасида Антверпен-Брюгге порти билан Ақтау ва Қуриқ портлари ўртасида тўғридан-тўғри ҳамкорлик ўрнатиш, жумладан, «ақлли порт» технологияларини жорий этиш ва мутахассислар тайёрлаш масалалари муҳокама қилинди.

Борис Поломарчукнинг фикрича, Ўрта коридор шунчаки транспорт йўналиши эмас, балки Европа ва Осиё ўртасидаги савдо йўлларини диверсификация қилишга қаратилган Европа стратегиясининг бир қисмидир.

“Ўрта коридор жуда муҳим аҳамиятга эга. Ақтау ва Қуриқ портлари, Каспий денгизидаги ташувлар, ундан кейин Кавказ ва Туркия ҳудудлари, ниҳоят, Европа жойлашган. Демак, Қозоғистон салоҳияти юқори бўлган янги Евроосиё таъминот занжирини шакллантирмоқда”, — деб ҳисоблайди эксперт.

Транспорт-логистика масалалари ҳал этилса, бу бизнес учун қулай шароит яратади. Эксперт таъкидлаганидек, Европа компанияларининг Ўрта коридорни ривожлантиришга кўмаклашиши интеграция жараёнларини тезлаштиради. Бунинг устига, ўзаро савдо ҳажми ҳам ортиши мумкин.

Шу сабабли Қозоғистон ва Бельгия муҳим минераллар соҳасида қайта ишлаш корхоналарини ташкил этиш бўйича келишувга эришди. Қозоғистон Европа Иттифоқи томонидан белгиланган 34 турдаги муҳим хомашёнинг 18 тасини қазиб олади. Бельгия эса кимё саноати ва металлургия соҳасида катта тажрибага эга. Металларни қайта ишлаш ва саноат компонентларини ишлаб чиқариш бўйича қўшма лойиҳалар Европа бозори учун барқарор ишлаб чиқариш занжирларини шакллантиришга ёрдам бериши мумкин. Келгусида Қозоғистон фақат ресурслар етказиб берувчи мамлакат сифатида эмас, балки тайёр маҳсулот ишлаб чиқарувчи ва етказиб берувчи давлат сифатида ҳам янги босқичга кўтарилиши учун асослар мавжуд.

“Хомашё савдосига нисбатан қўшилган қиймати юқори бўлган қўшма ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш самаралироқ. Агар биргаликда ҳаракат қилиб, металларни қайта ишлаш ва саноат компонентларини ишлаб чиқаришни йўлга қўя олсак, Европа бозорига чиқиш осонлашади”, — деб тушунтирди ҚР Президенти ҳузуридаги Қозоғистон стратегик тадқиқотлар институтининг Европа ва Америка тадқиқотлари бўлими етакчи эксперти Алишер Абдирашев.

Сиёсатшуноснинг таъкидлашича, бу галги келишувлар орасида саноат ва инвестиция лойиҳалари алоҳида аҳамиятга эга.

“Мамлакатимизда Бельгия компаниялари аввалдан фаолият юритиб келмоқда. Қозоғистонда Jan De Nul, Sarens ва Ahlers Logistics каби компаниялар яхши натижаларга эришмоқда. Бельгиянинг янги компаниялари учун ҳам маҳаллий бозорда фаолият юритиш осон бўлади, деб ҳисоблайман. Энг муҳими, улар қайси соҳаларга кириб келиши. Қозоғистонга инфратузилма қурилиши, машинасозлик, нефть-кимё саноати, саноат ускуналари ишлаб чиқариш ва замонавий муҳандислик ечимларини жорий этиш йўналишларида қўшма лойиҳалар зарур. Бунда ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш, қозоғистонлик мутахассисларни тайёрлаш ва технологиялар трансферини амалга оширишга устувор аҳамият берилиши шарт”, — дейди Алишер Абдирашев.

Қозоғистон-Бельгия келишувининг яна бир йўналиши рақамлаштириш ва инновацияларга бағишланди. Келажакда ҳамкорлик доирасида Бельгиянинг сунъий йўлдош технологиялари ва Қозоғистоннинг космик инфратузилмаси асосида янги лойиҳа амалга оширилиши мумкин.

“Астана ва Брюссель сунъий интеллект, саноатни автоматлаштириш, киберхавфсизлик ҳамда шаҳар инфратузилмасини рақамли бошқариш соҳаларида бир-бирига кўмаклашиши мумкин. Масалан, ўтган ойда Бельгиянинг The Beacon технологик маркази ва Astana Hub ўртасида ҳамкорлик ўрнатиш масаласи муҳокама қилинди. Ҳар икки тузилма технологик лойиҳаларни амалга ошириш, стартаплар алмашинувини йўлга қўйиш, саноат ва логистика соҳаларига рақамли ечимларни жорий этишга тайёр”, — дея қўшимча қилди эксперт.

Миллий маданият ва қадриятларга бўлган ҳайрат

Илмий база бўлмаса, ҳар қандай технологик лойиҳанинг муваффақиятли якунланиши шубҳа остида қолади. Шу сабабли «Сунъий интеллект — олий таълим ва илмий тадқиқотлар» мавзусидаги Қозоғистон-Бельгия ректорлар форумида икки томонлама келишувлар имзоланди. Келгусида Бельгиянинг Антверпен, Гент, Хасселт, Лёвен, Хауэст ва Монс университетлари Қозоғистон олий таълим муассасалари билан ҳамкорлик қилишга тайёр.

Бундан ташқари, Европа Иттифоқининг «Horizon Europe» дастури доирасида Alem.AI халқаро марказида AI Math Lab лабораторияси ташкил этилмоқда. Агар келишувлар ўз вақтида амалга оширилса, илғор тадқиқот усулларидан фойдаланиш ва Европа олимлари билан тенг даражада ишлай оладиган мутахассисларни тайёрлаш имконияти пайдо бўлади. Академик платформани такомиллаштиришнинг аҳамияти ҳам шунда.

Ректорлар форуми университетлар ўртасидаги алоқалар талабалар алмашинуви модели билан чекланиб қолмаслигини кўрсатди. Анжуманда ўқитувчиларнинг академик салоҳиятини ошириш, қўшма лабораториялар ташкил этиш, тадқиқот гуруҳларини шакллантириш ва халқаро лойиҳаларни йўлга қўйишга оид долзарб таклифлар билдирилди.

“Узоқ вақт давомида маданият иккинчи даражали масала сифатида қараб келингани сир эмас. Бироқ баъзан дипломатия ҳал қила олмайдиган вазифаларни маданий алоқалар орқали амалга ошириш мумкинлигини кўриб турибмиз. Масалан, Астанада бельгиялик модернист Жеймс Энсор кўргазмасининг ташкил этилиши, Алматида эса замонавий рақс лойиҳасининг намойиш қилиниши икки цивилизациянинг ўзаро туташувини ифодалади. Шунинг учун маданий дипломатия икки жамиятни ҳатто сиёсатчилардан ҳам кўпроқ яқинлаштириши мумкин”, — дейди Борис Поломарчук.

Қирол ва қироличанинг Қозоғистонга ташрифи Астанадаги Миллий болаларни реабилитация қилиш марказида давом этди. Олий мартабали меҳмонлар ривожланишида ўзига хос хусусиятлари бўлган болаларга мўлжалланган муассаса фаолияти билан танишдилар. Марказда тиббий, психологик-педагогик ва ижтимоий ёрдам кўрсатувчи комплекс фаолият юритади. Қиролича Матильда лойиҳага самимий қизиқиш билдириб, марказдаги болалар ва уларнинг ота-оналари билан суҳбатлашди. Кейин тиббиёт мутахассисларини диққат билан тинглаб, марказнинг интерактив дастурида иштирок этди.

Қиролича Қозоғистон маданияти ва маънавий меросига алоҳида қизиқиш билдирди. Миллий музейда қозоқ тарихи ва анъаналарига бағишланган экспозицияларни диққат билан кўздан кечирди. Экспонатларнинг мазмуни ва уларнинг бугунги Қозоғистон учун аҳамияти ҳақида бир қанча саволлар берди.

Қозоғистон халқини яқиндан танишга бўлган интилиш Президент қароргоҳида ҳам давом этди. У ерда қирол ва қиролича хорижий давлат раҳбарлари томонидан совға қилинган наслдор отларга эътибор қаратдилар. Улар отларнинг келиб чиқиши ва парваришланиши ҳақидаги маълумотларни диққат билан тинглаб, миллий от спорти ўйинларининг намойишини юқори баҳоладилар.

Қирол ва қироличанинг Қозоғистонга ташрифи халқаро матбуот эътиборидан ҳам четда қолмади. Paris Match Belgique, La Libre, Le Soir, VRT NWS ва Histoires Royales каби етакчи Европа нашрлари махсус репортажлар эълон қилди. Ҳатто қирол Филипп ва қиролича Матильданинг Астанадаги «Байтерек» монументи олдида тушган сурати бутун дунё бўйлаб тарқалиб, Қозоғистон-Бельгия муносабатларини акс эттирувчи рамзий кадрга айланди.

Шундай қилиб, олий мартабали меҳмонларнинг ташрифи давомида қишлоқ хўжалиги, логистика, илм-фан ва рақамли технологиялар соҳаларида бир қатор келишувлар имзоланди. Икки мамлакат табиий ресурслар, савдо, технологиялар, илм-фан ва ишлаб чиқариш йўналишларидаги ҳамкорликни ривожлантиришни мақсад қилган. Лойиҳаларнинг аниқ натижалари вақт ўтиши билан маълум бўлади. Бироқ Астана Европа инвестициялари, янги билим ва тажрибага янада яқинлашгани шубҳасиз.

Муаллиф: Ерсин Шамшадин