Сайлов тизими янгиланди: асосий ўзгаришлар нималардан иборат

Марказий сайлов комиссияси раиси Нурлан Абдировнинг таъкидлашича, ҳозирги сайлов жараёни янгиланган Конституция ҳамда «Қозоғистон Республикасидаги сайловлар тўғрисида»ги Конституциявий қонуннинг янги таҳрири асосида ўтказилмоқда.

“1 июлда Президент Қасим-Жомарт Тоқаев фармони билан Қурултой депутатлари сайлови кампанияси бошланди. Шу куни Марказий сайлов комиссияси ўзининг биринчи йиғилишини ўтказиб, асосий сайлов тадбирларининг тақвим режасини тасдиқлади. Марказий сайлов комиссияси учун асосий вазифа — ташкилий чора-тадбирларнинг кенг қамровли мажмуасини самарали ва ўз вақтида амалга оширишдан иборат. Чунки уларнинг бажарилиши бутун сайлов жараёни сифатига бевосита таъсир қилади”, — деди Нурлан Абдиров.

Сайлов тизимининг жамиятдаги роли кучайди

Кенгаш аъзоси, юридик фанлар доктори Ермек Абдирасулов конституциявий ислоҳотлар сайлов ҳуқуқини ривожлантиришнинг янги йўналишини белгилаб берганини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, янги Конституция қоидалари янгиланган сайлов қонунчилигида ҳамда уларни амалга оширишга қаратилган бошқа ҳуқуқий ҳужжатларда изчил акс этмоқда.

“Конституциявий ислоҳотлар давлат ҳокимиятининг учта асосий даражасини — Президент институтини, олий қонун чиқарувчи органни, шунингдек маҳаллий давлат бошқаруви ва ўзини ўзи бошқариш тизимини қамраб олди. Бу моделда сайлов тизими давлат ҳокимиятининг қонунийлигини таъминловчи институт сифатида алоҳида аҳамият касб этади”, — деди Ермек Абдирасулов.

У амалга оширилган ўзгаришлар натижасида сайлов тизимининг жамиятдаги роли ҳам кучайганини таъкидлади.

“Амалга оширилган ислоҳотлар давлатнинг электорал суверенитетини ҳимоя қилади. Энг муҳими — Адолатли Қозоғистонда ҳар бир ижтимоий гуруҳнинг овози нафақат инобатга олиниши, балки юқори давлат даражасида институционал жиҳатдан эшитилиши кафолатланади”, — деди у.

Партияларнинг масъулияти қандай ўзгаради

Юридик фанлар доктори Индира Аубакирова бугунги ўзгаришлар фақат Парламент тузилиши билан чекланмаслигини таъкидлади. Унинг фикрича, Қозоғистон вакиллик демократиясининг янги моделини шакллантириш босқичига қадам қўйди.

“Менинг фикримча, биз вакиллик демократиясининг янги модели шаклланаётган жараённинг гувоҳи бўлиб турибмиз. Фақат Парламент тузилиши эмас, балки унинг ҳақиқатан ҳам таъсирчан бўлишини таъминлайдиган тушунчанинг ўзи ҳам ўзгарди. Конституционализм тарихи Парламентнинг ҳақиқий таъсири нафақат конституциявий асосларга, балки жамиятнинг унга бўлган ишончига ҳам бевосита боғлиқ эканини кўрсатади”, — деди у.

Индира Аубакированинг сўзларига кўра, янги қонунчилик ўзгаришлари сиёсий партияларнинг ролини кучайтиради ва уларнинг масъулиятини ҳам оширади.

“Илгари сайлов жараёнида асосий эътибор алоҳида номзодга қаратилган бўлса, энди сиёсий партиянинг ўрни янада аниқлашмоқда. Сайловчи энди фақат шахсга овоз бермайди. У ўз ҳаётини яхшилашга қаратилган ғоялар, қадриятлар ва ушбу ғояларни амалга оширадиган жамоани танлайди. Шу тариқа фуқаро муайян партиянинг мамлакатни бошқаришга қай даражада тайёр эканини баҳолайди. Аслида, у ўз танловини нафақат алоҳида номзод, балки сиёсий партия билан боғлайди”, — деди Индира Аубакирова.

Мутахассиснинг фикрича, ушбу ўзгаришлардан кейин ҳар бир номзодга қўйиладиган талаблар ҳам ўзгаради.

“Энди ҳар бир номзод нафақат алоҳида сиёсий шахс, балки партиянинг юзи ҳисобланади. Шунинг учун бир депутатнинг хатоси бутун партиянинг хатоси сифатида қабул қилинади. Сиёсий масъулият фақат бир шахс билан чекланмайди, балки бутун партия зиммасига юкланади. Партия ўзининг парламентдаги жамоаси учун нафақат сайлов куни, балки бутун ваколат муддати давомида жавобгар бўлади”, — деди у.

Депутат ўрни бўшаса, мандат ўша партияда қоладими

Индира Аубакированинг айтишича, янги нормалардан бири депутатлик мандатларини тўлдириш тартибига тааллуқли. Бундай ҳолатда қайта сайлов ўтказилмайди. Депутат ўрнига партия рўйхатидаги кейинги номзод келади.

“Фуқаролар муайян сиёсий кучга овоз беради. Шунинг учун депутатнинг ўрни бўшаса, мандат ҳам ўша партияда қолади. Шу тариқа сайловчиларнинг танлови сақланади”, — деди Индира Аубакирова.

Кенгаш аъзосининг сўзларига кўра, шу муносабат билан партия рўйхатининг роли ҳам ўзгаради.

“Партия рўйхати энди фақат сайлов куни керак бўладиган ҳужжат эмас. Агар депутат қандайдир сабабга кўра мандатидан маҳрум бўлса, унинг ўрнига партия рўйхатидаги кейинги номзод келади. Партия ўзининг парламентдаги жамоаси учун нафақат сайлов куни, балки бутун ваколат муддати давомида жавоб беради”, — деди у.

Сайловчилар рўйхатида нима ўзгаради

Марказий сайлов комиссияси аъзоси Асел Жанабилова ўз маърузасида овоз бериш жойларини белгилашнинг янги усуллари ҳамда фуқароларни сайловчилар рўйхати билан таништириш тартибига киритилган ўзгаришларга тўхталди.

Унинг айтишича, қонунчиликдаги янги нормалар фуқароларнинг сайлов ҳуқуқларини амалга ошириш кафолатларини кенгайтиришга қаратилган. Бу ўзгаришлар сайловчиларнинг овоз бериш жараёнида иштирок этишини енгиллаштириш ва уларнинг сайлов ҳуқуқларидан тўлиқ фойдаланиши учун шароит яратишга хизмат қилади.

Вахта усулида ишлайдиган ходимлар қандай овоз беради

Эксперт кенгаши йиғилишида фуқароларнинг сайлов ҳуқуқларини амалга ошириш кафолатларини кенгайтириш масаласи ҳам муҳокама қилинди.

Асел Жанабилованинг сўзларига кўра, қонунчиликдаги энг муҳим янгиликлардан бири — вахта усулида ишлайдиган ходимлар, шунингдек, узлуксиз ишлаб чиқариш жараёнига эга ташкилотлар ишчилари учун алоҳида сайлов участкаларини ташкил этиш имкониятининг жорий этилганидир.

“Овоз бериш куни минглаб фуқаролар конларда, ишлаб чиқариш корхоналарида ва бошқа олис жойлашган объектларда меҳнат қилади. Бундай ҳолатларда ишлаб чиқариш жараёнига зарар етказмасдан иш жойини тарк этиш имкони бўлмайди. Натижада уларнинг сайловда иштирок этиш бўйича конституциявий ҳуқуқини амалга ошириши объектив жиҳатдан қийинлашар эди”, — деди Асел Жанабилова.

Унинг таъкидлашича, янги норма бундай фуқароларнинг сайлов ҳуқуқини таъминлаш имконини беради.

“Шу тариқа сайловда иштирок этишдаги ташкилий тўсиқлар бартараф этилади ва меҳнат шароитларидан қатъи назар, ҳар бир фуқаронинг сайлов ҳуқуқларини тенг даражада амалга ошириши учун шароит яратилади”, — деди у.

Сайлов маблағлари қандай назорат қилинади

Эксперт кенгаши йиғилишида сайловларни нодавлат манбалар ҳисобидан молиялаштириш масаласи ҳам муҳокама қилинди. Ушбу мавзу бўйича кенгаш аъзоси Снежанна Имашева сўз юритди. Маърузачининг таъкидлашича, янги нормалар, аввало, сайлов кампанияларини яширин молиялаштиришнинг олдини олишга қаратилган.

“Сиёсий партиялар ва номзодлар тарғибот-ташвиқот ишларини фақат қонунда кўзда тутилган молиялаштириш механизмлари орқали олиб бориши керак. Сайлов жамғармасидан ташқари маблағлардан фойдаланишга йўл қўйилмайди. Бу сайлов жараёнининг очиқлигини таъминлашга қаратилган муҳим ўзгаришлардан биридир”, — деди Эксперт кенгаши аъзоси.

Бундан аввал сиёсий кампания даврида партиялар қайси йўналишларда иш олиб бориши ҳақида хабар берган эдик.