Миллий валюта: Мустақилликдан эркин валюта курсигача

Гиперинфляциянинг таъсири

1993 йилда тенгенинг муомалага киритилиши мамлакат мустақиллигининг асосий белгиларидан бири эди. Ахир, Қозоғистон суверенитетга эришган бўлса-да, у иқтисодий жиҳатдан Россия рубли зонасида эди. Россия ўзининг янги тўлов тизимига ўтиб, эски совет пулларини муомаладан олиб ташлаганида, бошқа МДҲ мамлакатларида қадрсиз қоғозга айланган миллиардлаб "Совет рубллари" Қозоғистон бозорига кириб келди. Бу мамлакатда инфляция даражасининг 1000-2000% гача кўтарилишига олиб келди ва иқтисодиётни тўхтатиб қўйди.

Тенгенинг муомалага киритилиши Миллий банкка ушбу "рубль аралашуви"дан халос бўлиш ва мустақил пул-кредит сиёсатини олиб бориш имконини берган ягона тежаш воситаси бўлди.

Иқтисодчи Бауржан Исқақов тарихий жараённи аниқ макроиқтисодий маълумотлар билан тушунтирди. Унинг сўзларига кўра, дастлаб 1 тенге = 500 совет рубли қийматида муомалага кирди.

– Халқ учун энг катта зарба бир марталик девальвация эмас, балки бозор тизимига ўтиш ва нархларни либераллаштириш натижасида юзага келган гиперинфляция бўлди. Расмий статистикага кўра, инфляция даражаси 1993 йилда 2265% га, 1994 йилда эса 1258% га етди. Бу вазият барқарор даромадга эга оддий фуқароларни жуда тушкунликка солди ва корхоналар учун хом ашё сотиб олиш ва айланма маблағларни режалаштириш имконсиз бўлди, — дейди эксперт.

Шундай қилиб, тенге йилдан-йилга иқтисодий қийинчиликларга мослашди ва тикланди. Айниқса, 2000 йиллардаги интенсив қурилиш ва йирик лойиҳалар миллий валютанинг барқарорлашишига ҳисса қўшди.

Тенге нима учун эркин муомалага чиқарилди?

2015 йил 20 августда расмийлар тенге "йўлаги"дан воз кечиб, уни эркин муомалага қўйиб юборишди. Иқтисодчи Сапарбай Жубаевнинг сўзларига кўра, бу қарор Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон банки талабларини бажариш учун қабул қилинган.

— 2015 йилда биз тенгени эркин муомалага қўйдик. Ундан олдин Миллий банк тенге курсини тартибга солиш сиёсатини олиб борарди. Қозоғистон ХВЖ аъзоси бўлгани учун миллий валютани бозор хоҳишига кўра қўйиб юборишга мажбур бўлди. Энди биз тенгени фақат маълум вақтларда доллар ёки тенге интервенцияси орқали тартибга солишимиз мумкин, — дейди Сапарбай Жубаев.

Экспертнинг фикрича, тенгени эркин муомалага қўйиб юбориш Қозоғистонга кўп фойда келтирди. Ҳозирда олтин-валюта захиралари 60 миллиард долларга яқин. Агар 2015 йилда тенгенинг эркин муомаласига йўл қўйилмаганида, иқтисодиёт қийин аҳволда қолиши мумкин эди. Бунинг сабаби, миллий валюталарини сунъий равишда ошириб юборадиган мамлакатларнинг иқтисодий ўсиши шубҳали.

Шу муносабат билан иқтисодчи Бауржан Исқақов масаланинг геосиёсий келиб чиқишини чуқур ўрганиб чиқди. Унинг сўзларига кўра, 2015 йилда жаҳон нефть нархлари пасайиб, Россия рубли ва бошқа савдо ҳамкорларининг валюталари заифлашди. Бундай вазиятда биз тенгени аввалгидек сақлаб қолиш учун доимий равишда валюта захираларини сарфлашга мажбур бўлар эдик.

– Эркин валюта курсига ўтиш бозор шароитларига жавобан амалга оширилди ва захираларни сақлашга қаратилган қарор эди. Бироқ, бу ўзгаришнинг бошқа томони ҳам бор. Тенге заифлашганда, импорт қилинган озиқ-овқат, ускуналар, дори-дармонлар ва ишлаб чиқариш қимматлашди. Биз биламизки, бу инфляцияни оширди ва ўз навбатида аҳоли учун сотиб олишни қийинлаштирди, — деди спикер.

Тенгени мустаҳкамлаш йўллари

Бауржан Исқақовнинг сўзларига кўра, тенгенинг узоқ муддатли асосини ишлаб чиқариш салоҳияти, экспортдан олинган валюта, тўлов баланси, инфляция ва бюджет сиёсати ташкил этади. Қисқа муддатда жаҳон нефть нархлари, долларнинг халқаро бозордаги ҳаракати, савдо шериклари валюталари ва геосиёсий воқеалар муҳим аҳамиятга эга.

– Миллий банк маълумотларига кўра, валюта курсига ҳам ички, ҳам ташқи омиллар таъсир қилади. Масалан, 2026 йилнинг биринчи ярмида Қозоғистоннинг ялпи ички маҳсулоти 4,1 фоизга ўсди, аммо бу ЯИМ ўсиши тенгени мустаҳкамлайди дегани эмас. Ўсиш қайси сектордан келиб чиқади, экспорт ва импорт нисбати, компаниялар ва аҳолининг валютага бўлган талаби ҳам муҳимдир. Шунинг учун, умумий иқтисодий ўсишдан ташқари, унинг тузилишига ҳам эътибор қаратиш керак, — деб ҳисоблайди иқтисодчи.

Эксперт Сапарбай Жубаевнинг айтишича, тенге курсига Миллий банкнинг базавий ставкаси таъсир қилади. Агар базавий ставка жуда юқори бўлса, хорижий инвесторлар кўпроқ қизиқиш билдиришади. Улар мамлакатга доллар олиб киришади, уларни тенгега алмаштиришади ва депозитлар ва давлат қимматли қоғозларига инвестиция қилишади. Шундай қилиб, фонд биржасида доллар таклифи ошади ва тенгани сунъий равишда мустаҳкамлаш имкониятини яратади.

Дедолларизация тезлашадими?

Қозоғистон ҳозирда иқтисодиётни доллар кишанларидан озод қилишга ҳаракат қилмоқда. Масалан, 2015 йилда доллардаги депозитлар 80 фоизни ташкил этган бўлса, бу йил бу кўрсаткич 18,7 фоизга тушди.

Сапарбай Жубаевнинг сўзларига кўра, бу натижага Миллий банкнинг депозитлар бўйича фоиз ставкалари сиёсати таъсир кўрсатди. Масалан, доллардаги депозитлар бўйича йиллик ставка 1% билан чекланган бўлса-да, тенгедаги депозитлар бўйича 15-20% юқори фоиз ставкалари тўланади. Бу аҳоли ва бизнесни доллар сотишга ва оммавий равишда тенгеда депозитлар очишга ундайди.

– Бироқ, энди, менимча, дедолларизация сиёсати бироз юмшади. Банк узоқ муддатли доллардаги депозитлар бўйича 2 фоизли фоиз ставкасини тўлашни бошлади. Европа мамлакатларида доллар депозитлари бўйича йиллик даромад 2-3 фоизни ташкил қилади. Биз ҳам дедолларизация сиёсатини 2-3 фоизга етказганимизда тўхтатадиганга ўхшаймиз, — деб прогноз қилди Сапарбай Жубаев.

Шу муносабат билан иқтисодчи Бауржан Исқақов доллар депозитлари улушининг пасайишини катта ютуқ деб баҳолади, аммо муҳим бир фикр билдирди. Унинг сўзларига кўра, доллар депозитларининг паст даражаси аҳолининг нақд пул ва хорижий активларининг хусусиятини акс эттирмайди. Шунинг учун, шиорлар ва чақириқлар тенгага ҳақиқий ишончни уйғотиш учун етарли эмас.

— Аввало, инфляцияни барқарор равишда пасайтириш ва тенге депозитларидан олинадиган даромад инфляциядан юқори бўлиши учун шароит яратиш керак. Шу билан бирга, иқтисодий сиёсат олдиндан айтиб бўладиган ва тушунарли бўлиши керак ва депозитларни ҳимоя қилиш тизимининг ишончли ишлаши ҳал қилувчи рол ўйнайди. Бундан ташқари, аҳоли узоқ муддатли жамғармаларни тенгеда режалаштириши ва инвестициялар киритиш имкониятига эга бўлиши керак, — дейди иқтисодчи.

"Миллий жамғармага суянавермаслик керак"

Пул-кредит сиёсатининг классик қоидасига кўра, Миллий банк тенге курсини фақат олтин ва валюта захиралари билан тартибга солиши керак. Сапарбай Жубаевнинг сўзларига кўра, сўнгги йилларда Ҳукумат бюджет тақчиллигини қоплаш учун Миллий жамғармадан катта миқдордаги трансферларни олиб, уларни фонд биржасида сотмоқда. Бозорга бу улкан доллар массасининг кириб келиши фонд биржасида долларни сунъий равишда қадрсизлантирди ва тенге курсини ҳаддан ташқари мустаҳкамлади.

Эксперт буни иқтисодиёт учун жуда зарарли ҳодиса деб билади, чунки бу ташқи бозорларда маҳаллий маҳсулотларнинг рақобатбардошлигига тўсқинлик қилиши мумкин.

Ўз навбатида, Бауржан Исқақов Миллий банкнинг тўғридан-тўғри аралашуви ва Миллий жамғармадан трансферларни фарқлаш зарурлигини таъкидлади.

– Резервлардан фойдаланиш фақат қисқа муддатда самарали бўлиши мумкин. Аммо маълум бир валюта курсини узоқ вақт давомида ҳимоя қилиш учун захираларни сарфлаш тўғри эмас. Бу қадам захираларни камайтиради ва ҳақиқий муаммони ҳал қилмайди. Фонддан валюта сотиш эса кўпинча бюджетга молиялаштириш ўтказмалари билан боғлиқ, шунинг учун уни бозордан иложи борича нейтрал сақлаш керак. Масалан, 2026 йил сентябрь ойида Миллий банк тўғридан-тўғри валюта интервенциясини амалга оширмади. Миллий фонддан сотилган валюта савдо ҳажмининг 1,9% ни ташкил қилади, — дея тушунтирди эксперт.

Иқтисодчи келгуси йилларда тенге курсини сақлаб қолишнинг бир қанча усулларини ҳам таклиф қилди.

– Биринчидан, инфляцияни пасайтириш ва пул-кредит сиёсатининг олдиндан айтиб бўладиганлигини сақлаб қолиш зарур.

Иккинчидан, бюджет харажатлари ва Миллий жамғарма ўтказмаларини мувозанатли режалаштириш муҳимдир. Агар бюджетдан иқтисодиётга жуда кўп пул киритилса, талаб ва импорт ошиши, инфляция ошиши ва валюта бозорига қўшимча босим ўтказилиши мумкин.

Учинчидан, нефть ва хомашё экспортига боғлиқликни камайтириш керак. Бунинг учун қайта ишлаш саноатини ва юқори қўшимча қийматга эга экспортни ривожлантириш кифоя.

Ва ниҳоят, компанияларга валюта хавфларини бошқаришга рухсат бериш керак, — дейди Бауржан Исқақов.