Маркетплейслар иқтисодиётни қандай ўзгартирмоқда

Мамлакатда маркетплейс савдоси 2018 йилдан бери жадал ривожланиб бормоқда, айниқса пандемия йилларида жадал ривожланди. Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, ўтган йили электрон чакана савдо ҳажми 3,77 триллион тенгега етди, бу йил давомида 19,4% га ўсишдир. Унинг 86 фоизи маркетплейслар орқали амалга оширилди.

Платформалардаги савдонинг 90 фоиздан ортиғи кичик ва ўрта бизнес томонидан таъминланади. Савдо ва интеграция вазирлигининг маълумотларига кўра, саноат 300 мингдан ортиқ тўғридан-тўғри иш ўринларини яратди ва логистика, омборхона, етказиб бериш, реклама ва IТ хизматларини ўз ичига олган ҳолда ярим миллионга яқин одамни иш билан таъминлайди.

Платформалар бозордаги рақобатнинг табиатини ҳам ўзгартирди. Илгари нарх ишлаб чиқарувчи ва дўкон томонидан белгиланар эди, аммо энди унга маркетплейслар алгоритмлари таъсир қилади. Талаб, етказиб бериш тезлиги, сотувчи рейтинги, шарҳлар сони ва қидирув натижаларидаги ўрни маҳсулот нархи ва савдосига бевосита таъсир қилади. Натижада, тадбиркорлар ўртасида, шунингдек, алгоритмлар ўртасида рақобат кучайди.

Платформаларнинг таъсири ортиб бориши билан янги иқтисодий боғлиқликлар ҳам пайдо бўлмоқда. Агар катта маркетплейс комиссия ставкасини, қидирув алгоритмини ёки реклама қоидаларини ўзгартирса, ўн минглаб сотувчилар дарҳол оқибатларини ҳис қилишади. Бу — анъанавий чакана савдода учрамаган ҳодиса.

Бу тенденция трансчегаравий савдода ҳам кузатилмоқда. PwC маълумотларига кўра, 2024 йилда Қозоғистондаги электрон тижоратнинг 62 фоизи импорт қилинган харидлар, яъни истеъмолчиларнинг аксарияти хорижий платформалар орқали буюртма беришган. Ҳозирча Қозоғистоннинг маркетплейслар орқали экспорти импортдан пастроқ.

Импортнинг устунлиги солиқ тенгсизлиги муаммосини ҳам кучайтирди. Маҳаллий тадбиркорлар барча мажбурий солиқларни тўлашса-да, хорижий интернет платформаларининг талабларга тўлиқ мувофиқлигини кузатиш ҳали ҳам қийин. Ҳозирда Temu, Alibaba, Garmin, Twitch ва бошқа 110 дан ортиқ хорижий интернет компаниялари солиқ органларида рўйхатдан ўтган бўлса-да, уларнинг ҳақиқий тўловларини кузатиб бориш осон эмас.

Натижада, маҳаллий ва хорижий ўйинчиларга солиқ юки бир хил эмас.

Маркетплейслар қандай тартибга солинади?

Маркетплейсларнинг иқтисодиётдаги роли ортиб бориши билан уларни ҳуқуқий тартибга солиш масаласи ҳам устувор вазифага айланди. Бунинг сабаби, электрон тижоратнинг жадал ривожланиши амалдаги қонунчиликни янги бозор талабларига мослаштиришни талаб қилади. Шу муносабат билан, бу йил Сенат "Қозоғистон Республикасида божхонани тартибга солиш тўғрисида"ги Кодексга ўзгартиришлар киритди.

Янги ўзгартиришлар электрон тижорат товарларини божхона расмийлаштируви тартибини аниқлаштиради. Бундан ташқари, биринчи марта қонунчиликка "электрон тижорат оператори" тушунчаси киритилмоқда ва бундай операторларни махсус реестрга киритиш тартиби ва мажбуриятлари белгиланмоқда. Бундан ташқари, электрон тижорат учун янги турдаги божхона декларацияси жорий этилмоқда.

Бироқ, барча бозор иштирокчиларига бир хил талабларни қўйиш ҳали мумкин эмас. Миллий иқтисодиёт вазирининг биринчи ўринбосари Азамат Амриннинг сўзларига кўра, ички ва хорижий маркетплейсларнинг иш моделлари бир-биридан сезиларли даражада фарқ қилади. Унинг сўзларига кўра, Қозоғистон платформалари товарларни ўзлари импорт қилади, божхона расмийлаштирувидан ўтади ва кейин уларни харидорга ўз номидан сотади.

– Кўпгина хорижий маркетплейслар фақат воситачи вазифасини бажаради. Шунинг учун солиққа тортиш ва божхона расмийлаштируви тартиби ҳам бошқача, – деди Азамат Амрин.

Шунга қарамай, мутахассислар қонунчиликдаги ўзгаришларни бу масаладаги биринчи қадам деб ҳисоблашади. Уларнинг фикрича, асосий вазифа — электрон тижорат бозорининг барча иштирокчилари учун адолатли рақобатни яратиш.

Тенг рақобат борми?

Қонунчиликни такомиллаштириш масаласи билан бир қаторда, бозорда рақобат шароитлари ҳам қизғин муҳокама қилинмоқда. Электрон тижорат ҳажми ошгани сайин, қозоғистонлик тадбиркорларнинг хавотирлари ҳам ортиб бормоқда. Уларнинг фикрича, бугунги кунда маҳаллий ва хорижий сотувчилар тенг шароитларда ишламаяпти.

Мажилиснинг собиқ депутати Олжас Қуспековнинг сўзларига кўра, электрон тижорат бозори бугунги кунда қарийб 738 минг киши учун даромад манбаига айланган. Шунинг учун бу нафақат якка тартибдаги тадбиркорларнинг, балки миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигига бевосита таъсир қилувчи масала.

Унинг фикрича, Ҳукумат маркетплейслар учун махсус солиқ режимини жорий этишга эҳтиёткорлик билан ёндашаётган бўлса-да, бу масала кун тартибидан олиб ташланмади.

– Биз электрон тижорат бозорининг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга оладиган ва тадбиркорларга қонуний ва очиқ фаолият юритишга имкон берадиган қарор қабул қилиниши керак, деб ҳисоблаймиз. Агар бу давом этса, уларнинг баъзилари ўз бизнесларини қўшни мамлакатларда рўйхатдан ўтказишга мажбур бўлишлари мумкин, — деди Олжас Қуспеков.

Тадбиркорлар ҳам бу муаммоларни кундалик ишларида пайқашади. 2022 йилдан бери маркетплейсда савдо қилиб келаётган тадбиркор Аяулим Жақсибаеванинг сўзларига кўра, қозоғистонлик сотувчиларнинг маҳсулотлари баъзан фақат бир нечта ҳудудларда намойиш этилади, хорижий сотувчиларнинг товарлари эса бутун мамлакат бўйлаб мавжуд.

— Хорижий сотувчиларга 25-30 фоиз чегирма тақдим этилса-да, маҳаллий тадбиркорлар учун бундай имкониятлар сезиларли даражада чекланган, — дейди тадбиркор.

Шунинг учун тадбиркорлар маркетплейслар учун алоҳида солиқ режимини жорий этишни таклиф қилмоқдалар. Уларнинг фикрича, ҳозирги умумий солиқ режими кичик бизнесга қўшимча маъмурий юк юклайди.

Қоронғу томони: маълумотлар кимга тегишли?

Мутахассисларнинг фикрига кўра, маркетплейслар энди савдо платформасидан анча кенгроқ тушунчага айланиб бормоқда. Улар миллионлаб истеъмолчиларнинг хулқ-атвори, диди ва харид қилиш қобилиятлари ҳақида маълумотларни тўплайдиган муҳим рақамли инфратузилма сифатида таъсирчан.

Сиёсатшунос ва иқтисодий кузатувчи Асем Қасимхонованинг сўзларига кўра, бундай маълумотлар стратегик ресурс ҳисобланади.

– Қозоғистон фуқароларига тегишли барча маълумотлар мамлакат ичида сақланиши керак. Шу билан бирга, алгоритмлар қандай ишлаши, сунъий интеллект қандай маълумотларни қайта ишлаши ва қандай мақсадларда ишлатилиши шаффоф бўлиши керак, – дейди эксперт.

Молиявий эксперт Бауржан Исқақов ҳам маълумотлар хавфсизлиги масаласига алоҳида эътибор қаратади.

– Маркетплейслар истеъмолчиларнинг исми, фамилияси, шахсий идентификация рақами, манзили, банк картаси ва харид тарихи каби муҳим маълумотларни қайта ишлайди. Шунинг учун уларнинг хавфсизлиги иқтисодий эмас, балки миллий хавфсизлик масаласига айланиб бормоқда. Маркетплейслар банклар сингари миллий киберхавфсизлик стандартлари ва мунтазам хавфсизлик аудитларидан ўтиши керак, – дейди иқтисодчи.

Умуман олганда, экспертларнинг битта умумий фикри бор. Маркетплейслар иқтисодиётнинг муҳим ҳаракатлантирувчи кучига айланди. Ҳозирги вазифа — уларнинг ривожланишини чеклаш эмас, балки адолатли рақобат, солиқ тенглиги ва шахсий маълумотлар хавфсизлигини таъминлайдиган муҳит яратишдир.