Максим Рожин: Қозоғистон сиёсатининг ўзига хос хусусияти — Марказий Осиёдаги ҳамкорликни амалий натижаларга йўналтириш

Давлат раҳбари хавфсизлик кенгашлари котибларининг мунтазам учрашувларини давом эттириш, минтақавий хавфсизлик бўйича қабул қилинган ҳужжатларни самарали амалга ошириш, сунъий интеллект соҳасида ҳамкорликни ўрнатиш ва трансчегаравий сув ресурсларини бошқаришга янги ёндашувларни ишлаб чиқиш зарурлигига эътибор қаратди. Шунингдек, Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасидаги алоқаларни нафақат иқтисодий ва транспорт соҳаларида, балки технология, сув хавфсизлиги ва ахборот маконида ҳам ривожлантириш таклиф қилинди.

Ушбу ташаббусларнинг минтақавий сиёсат учун аҳамияти Қурултой депутати Максим Рожин томонидан таҳлил қилинди, у Марказий Осиёда хавфсизлик архитектурасини ўзгартириш, институционал механизмларни мустаҳкамлаш ва қабул қилинган қарорларни аниқ натижаларга йўналтириш масалалари бўйича ўз фикрини билдирди.

— Қасим-Жомарт Тоқаев Марказий Осиёда тинчлик ва барқарорликни сақлашни глобал беқарорлик шароитида асосий вазифалардан бири деб атади. Сизнингча, бугунги вазиятда минтақа мамлакатларининг хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлиги қандай янги даражага кўтарилиши керак?

— Марказий Осиё мамлакатларининг хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлиги ахборот алмашинуви ва маслаҳатлашувлар даражасидан чинакам мувофиқлаштирилган, профилактик хавфсизлик тизимига кўтарилиши керак.

Бу борада энг муҳим масала шундаки, Президентнинг бу позицияси фақат бугун пайдо бўлмади. Агар Қасим-Жомарт Тоқаевнинг ушбу форматдаги сўнгги учрашувлардаги баёнотларига назар ташласак, хавфсизлик мавзуси доимий равишда кўтарилмоқда. 2025 йилги Тошкент учрашувида Президент терроризм, диний экстремизм, гиёҳванд моддалар савдоси ва трансмиллий жиноятчиликка қарши курашни таъкидлади ва бу масалалар бўйича хавфсизлик кенгашлари котиблари даражасида ишлаш зарурлиги ҳақида гапирди.

Ҳозирги вазиятда таҳдидларнинг табиати ўзгармоқда. Бугунги кунда терроризм, гиёҳванд моддалар савдоси, ноқонуний қурол ва одам савдоси, ноқонуний миграция ва уюшган жиноятчилик каби анъанавий таҳдидларга рақамли технологиялардан жиноий фойдаланиш таҳдиди қўшилди.

Шунинг учун кейинги даражадаги ҳамкорлик нафақат таҳдиднинг оқибатларига қарши курашишга, балки унинг олдини олишга ҳам қаратилган бўлиши керак. Бу умумий хавфни баҳолаш, ахборот алмашинуви, қўшма машқлар ва инқирозли вазиятларда тезкор мувофиқлаштириш механизмларини ишлаб чиқишни талаб қилади.

Менимча, умумий мантиқ қуйидагича: таҳдидларни аниқлаш ва хавфсизлик механизмларини мустаҳкамлаш даражасидан бошлаб, биз энди ушбу механизмларни ҳақиқий амалий воситаларга айлантириш имкониятига эгамиз.

— Президент терроризм, гиёҳванд моддалар савдоси, ноқонуний қурол савдоси ва уюшган жиноятчилик билан бир қаторда рақамли технологиялардан жиноий фойдаланиш таҳдидига алоҳида эътибор қаратди. Қозоғистон томонидан кўтарилган бу масала минтақавий хавфсизлик кун тартибини қай даражада ўзгартиради?

— Бу масала минтақавий хавфсизлик кун тартибини сезиларли даражада ўзгартиради. Чунки рақамли технологиялар энди хавфсизликнинг алоҳида соҳаси эмас, балки барча анъанавий таҳдидларга таъсир қилувчи янги омил ҳисобланади.

Бу ерда ҳам Президент позициясининг эволюциясини кўриш мумкин. 2025 йилги Тошкент учрашувидаги хавфсизлик кун тартиби терроризм, экстремизм, гиёҳванд моддалар савдоси ва трансмиллий жиноятчилик каби анъанавий таҳдидлар билан тўлдирилган бўлса-да, Президент энди рақамли технологиялардан жиноий мақсадларда фойдаланишни аниқ кўрсатмоқда.

Бу — жуда муҳим ўзгариш. Ахир, жиноий гуруҳлар ва террористик ташкилотлар технологиялардан алоқа, молиялаштириш, тарғибот ва ўз фаолиятини ташкил қилиш учун фойдаланишлари мумкин.

Шунинг учун Қозоғистон бу ерда фақат таҳдидлар ҳақида гапирмаяпти. Президент Марказий Осиё мамлакатларининг сунъий интеллект соҳасида ҳамкорлигини яратишни, тадқиқот марказлари, университетлар ва технология компаниялари ўртасида ахборот ва тажриба алмашишни таклиф қилди. Шунингдек, сунъий интеллектдан масъулиятли фойдаланиш бўйича минтақавий декларация ишлаб чиқиш таклиф қилинди.

Яъни, Қозоғистоннинг ёндашуви янги технология пайдо бўлгандан кейин унга мослашиш эмас, балки ундан хавфсиз фойдаланиш учун умумий тамойилларни олдиндан шакллантиришдир.

Менимча, келажакда киберхавфсизлик, сунъий интеллект ва рақамли жиноятчиликка қарши кураш анъанавий хавфсизлик масалалари билан тенг даражада кўриб чиқилиши керак.

— Қозоғистонга Покистон портларига чиқиш имконини берувчи иккита йирик лойиҳа кўриб чиқилмоқда – Туркманистон орқали ўтадиган “Тургунди-Ҳирот” йўналиши ва Ўзбекистон орқали ўтадиган “Мозори-Шариф” йўналиши. Ушбу лойиҳаларнинг асосий хусусиятлари нимада?

— Бу — Қозоғистоннинг Покистон портларига киришини диверсификация қилишга қаратилган ягона стратегиянинг иккита бир-бирини тўлдирувчи йўналиши.

Ғарбий йўналиш ҳозирда батафсил ишлаб чиқилмоқда. Қозоғистон 2025 йилда Тургунди-Ҳирот-Қандаҳор-Спин-Болдак тармоғида иштирок этиш ниятини расман тасдиқлади. Тургунди-Ҳирот участкасининг узунлиги 173 километрни ташкил этади ва уни амалга оширишга 500 миллион доллар сармоя киритилмоқда. Ҳиротда логистика марказини яратиш ҳам режалаштирилган.

Шарқий йўналиш ҳам аста-секин шаклланмоқда. Ўзбекистон томонидан 2025 йилда таклиф қилинган лойиҳанинг йўналиши ўзгартирилди. 2026 йил 30 сентябрда Қозоғистон, Ўзбекистон ва Бирлашган Араб Амирликлари ушбу йўналишни биргаликда ўрганиш бўйича меморандум имзоладилар. Унинг бир қисми аллақачон ишламоқда.

Ушбу йўналишларни ривожлантириш учун махсус юк ташиш базаси ҳам шакллантирилмоқда. 2026 йил январь-июль ойларида ғалла ва ун маҳсулотлари Қозоғистоннинг Афғонистонга экспортининг асосий йўналишларидан бири бўлган. Шунинг учун, Давлат раҳбари томонидан таклиф қилинган жанубий транспорт йўналишларини ривожлантириш ташаббуси Қозоғистоннинг савдо ва транзит географиясини кенгайтириш учун янги имконият яратади. Иккала йўналишнинг бир вақтнинг ўзида ривожланиши транспорт йўналишларини диверсификация қилади ва Қозоғистоннинг Покистон портларига киришини кенгайтиради.

Шу билан бирга, йўналишларни тўлиқ амалга ошириш учун темир йўл инфратузилмасининг техник хусусиятларини ҳисобга олиш муҳимдир. Қозоғистонда темир йўлнинг кенглиги 1520 мм бўлса, Покистонда бу кўрсаткич 1676 мм ни ташкил қилади. Шу муносабат билан, темир йўл инфратузилмаси билан бир вақтда терминаллар, божхона процедуралари ва тариф механизмларини ривожлантириш муҳимдир.

Менимча, Қозоғистон учун иккала йўналишни бир вақтнинг ўзида ривожлантириш фойдалидир. Ғарбий йўналишда аниқ лойиҳаларни амалга ошириш билан бир қаторда, шарқий лойиҳада параллел иштирок этиш мамлакатимизнинг жанубий транспорт йўналишларини кенгайтириш имконини беради. Бу Қозоғистоннинг Покистон портларига киришини кенгайтиради ва Жанубий Осиё бозорларига қаратилган янги савдо ва логистика алоқаларини ривожлантириш учун асос бўлади.

— Давлат раҳбари Марказий Осиё давлатлари хавфсизлик кенгашлари котибларининг мунтазам учрашувларининг муҳимлигини таъкидлаб, илгари қабул қилинган минтақавий хавфсизлик ҳужжатларини аниқ амалга ошириш зарурлигини таъкидлади. Қозоғистоннинг бундай институционал механизмларни мустаҳкамлашга қаратилган позициясини қандай баҳолайсиз?

— Мен бу позицияни жуда прагматик ва мантиқий қадам деб баҳолайман.

Агар Президентнинг сўнгги учрашувлардаги таклифларини таққосласак, институционал механизмларни мустаҳкамлаш ғояси ҳам аста-секин ривожланиб бораётганини кўришимиз мумкин. 2025 йилги Тошкент учрашувида Президент Маслаҳат учрашувлари форматини институционал жиҳатдан мустаҳкамлаш, Миллий мувофиқлаштириш кенгашининг ролини кучайтириш ва минтақавий ҳамкорлик тизимига эксперт даражасидаги механизмларни жорий этишни таклиф қилди.

Ушбу йўналишнинг кейинги босқичи 2026 йилги Чўлпон-Ота учрашувида кўринди. Президент илгари қабул қилинган Дўстлик шартномасини аниқ амалга ошириш, яъни сиёсий келишувларни амалий қадамларга айлантириш бўйича ҳаракатлар режасини ишлаб чиқишни таклиф қилди.

Бугунги йиғилишда ҳам хавфсизлик соҳасида бу мантиқ давом этмоқда. Президент хавфсизлик кенгашлари котибларининг мунтазам учрашувларининг муҳимлигини таъкидлади ва барча томонлар учун Минтақавий хавфсизлик ва барқарорлик концепциясини ҳамда Тошкентда қабул қилинган хавфсизлик хавфларининг олдини олиш чораларини амалга ошириш муҳимлигини айтди.

Шунинг учун, мен Қозоғистоннинг позицияси институтлар ва таклифлар сонини кўпайтиришга эмас, балки қабул қилинган қарорларнинг амалга оширилишини таъминлайдиган механизмларни янада такомиллаштиришга асосланган деб ҳисоблайман.

Агар сиёсий қарорлар давлат раҳбарлари даражасида қабул қилинса, координаторлар, хавфсизлик кенгашлари котиблари ва эксперт институтлари ушбу қарорларни амалга ошириш учун зарур ишларни таъминлашлари керак.

— Тоқаев Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасида иқтисодиёт ва транспортдан ташқари, сунъий интеллект, сув хавфсизлиги ва умумий ахборот маконини ривожлантиришни таклиф қилди. Ушбу ташаббуслар Қозоғистоннинг минтақавий сиёсатида қандай ўзгаришларни кўрсатмоқда?

— Менинг фикримча, бу Қозоғистоннинг минтақавий сиёсати иқтисодий интеграциядан ташқари кўп тармоқли минтақавий ўзаро таъсир моделига ўтаётганидан далолат беради.

Бу ўзгариш дарҳол юз бермади. 2025 йилги Тошкент учрашувида Президентнинг асосий таклифлари савдо, транспорт, ноёб металлар, сунъий интеллект, сув, туризм ва минтақавий институтларни ривожлантириш масалаларини ўз ичига олган эди.

2026 йилги Чўлпон-Ота учрашувида Президент ушбу жараённинг сиёсий жиҳатига эътибор қаратди. У Озарбайжоннинг тўлиқ иштироки форматда янги босқични очишини ва Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги сиёсий, инвестиция, энергетика ва транспорт алоқаларини кенгайтириш имконини беришини таъкидлади.

Ҳозирги учрашувда эса бу йўналиш янада кенгаймоқда. Масалан, Президент трансчегаравий сув ресурсларини бошқаришга янги ёндашувларни ишлаб чиқиш ва Марказий Осиёда сувдан фойдаланиш масалалари бўйича Доиравий конвенцияни қабул қилишни таклиф қилди. Бундан ташқари, сунъий интеллект соҳасида Марказий Осиё ҳамкорлигини ўрнатиш ташаббуси кўтарилди.

Гуманитар соҳада ягона ахборот маконини шакллантириш, минтақавий телеканал яратиш, шунингдек, маданий, илмий, спорт ва туризм тадбирларининг умумий тақвимини ишлаб чиқиш таклиф қилинди.

Бу ташаббусларни алоҳида кўриб чиқиш мумкин эмас. Менимча, уларнинг барчаси ягона стратегиянинг ўзаро боғлиқ элементлари ҳисобланади.

Қозоғистон Марказий Осиёни нафақат савдо ёки транспорт макони, балки хавфсизлик, иқтисодиёт, сув ресурслари, технологиялар, ахборот ва гуманитар алоқаларни ўз ичига олган бутун минтақавий макон сифатида кўради.

Озарбайжоннинг тўлиқ иштироки эса бу ҳудудни Каспий денгизи орқали Жанубий Кавказ билан боғлайди ва унинг геоиқтисодий аҳамиятини оширади.

— Президент 2018 йилдан бери таклиф қилинган 200 дан ортиқ ташаббусларнинг атиги кичик бир қисми амалга оширилганини таъкидлади ва уларни қайта баҳолашни таклиф қилди. Минтақавий ҳамкорликда ташаббуслар сонига эмас, балки аниқ натижаларга устувор аҳамият бериш Қозоғистоннинг прагматик сиёсатининг намоён бўлиши деб айтиш мумкинми?

— Ҳа, менимча, буни Қозоғистоннинг прагматик ташқи сиёсатининг асосий йўналишларидан бири деб ҳисоблаш мумкин.

Бу ерда ҳам Президентнинг сўзларида маълум бир эволюцияни кузатиш мумкин. 2025 йилги Тошкент учрашувида Президент бир қатор аниқ ташаббусларни таклиф қилди. Улар орасида савдо ҳажмини 20 миллиард долларга етказиш, транспорт тизимини ривожлантириш, электрон юкларни кузатиш тизимини жорий этиш, ноёб металлар бўйича тадқиқот марказини ташкил этиш, сунъий интеллект бўйича декларацияни қабул қилиш, сув стратегияларини мувофиқлаштириш, ягона туризм маконини яратиш ва Маслаҳат учрашувларининг институционал механизмларини мустаҳкамлаш масалалари бор эди.

2026 йилги Чолпон-Ота учрашувида диққат аста-секин янги ташаббуслардан уларни амалга оширишга ўтди. Масалан, Президент Дўстлик шартномасини аниқ амалга ошириш бўйича ҳаракатлар режасини ишлаб чиқишни таклиф қилди.

Бугунги учрашувда эса бу йўналиш аниқроқ белгиланди. 2018 йилдан бери 200 дан ортиқ ташаббуслар таклиф қилинганини ҳисобга олсак, уларни амалга ошириш жараёнини таҳлил қилиш ва уларнинг долзарблиги ва истиқболларини кўриб чиқиш зарурлиги таъкидланди.

Менимча, бу муҳим бошқарув тамойилидир. Қабул қилинган қарорларнинг амалга оширилишини таъминлаш минтақавий ҳамкорлик самарадорлигини оширади. Ҳар бир ташаббус учун унинг мақсади, амалга ошириш учун масъул томонлар ва муддатлар, шунингдек, кутилган натижалар аниқ белгиланиши керак.

Шунинг учун ҳозирги ёндашувни ташаббусга йўналтирилган дипломатиядан натижага йўналтирилган дипломатияга ўтиш жараёни сифатида таърифлаш мумкин. Яъни, минтақавий ҳамкорликнинг самарадорлиги нафақат таклиф қилинган ташаббуслар сони, балки уларни амалга ошириш ва аниқ амалий натижалар билан ҳам баҳоланиши керак.

Шу муносабат билан, менимча, Президентнинг бугунги нутқидаги муҳим фикрлардан бири Марказий Осиёда интеграция самарадорлигини аниқ иқтисодий, хавфсизлик ва гуманитар натижалар орқали баҳолашга устувор аҳамият берилган.

Хулоса қилиб айтганда, Қозоғистоннинг ҳозирги минтақавий сиёсатининг асосий хусусияти — Марказий Осиёдаги ҳамкорликни сиёсий декларациялар ва ташаббуслар даражасидан аниқ амалий натижаларга йўналтириш. Сўнгги учрашувлар динамикасига қараганда, бу позиция аста-секин шаклланмоқда: аввал умумий ташаббуслар таклиф қилинди, кейин уларни амалга ошириш механизмлари аниқлана бошлади ва энди уларнинг аниқ натижаларини баҳолашга устувор аҳамият берилмоқда.

Шу билан бирга, хавфсизлик соҳасини янги рақамли таҳдидларни ҳисобга олган ҳолда такомиллаштириш, иқтисодий ҳамкорликни аниқ савдо, саноат ва транспорт лойиҳалари билан мустаҳкамлаш, трансчегаравий сув ресурсларини умумий ва адолатли тамойиллар асосида бошқариш ва сунъий интеллект каби янги технологиялар учун минтақавий жавобгарлик стандартларини олдиндан шакллантириш муҳимдир.

Яъни, бугунги кунда асосий масала нафақат ҳамкорлик кўлами ёки ташаббуслар сони, балки уларнинг ҳақиқий қиймати, амалга оширилиши ва халқларимиз учун амалий натижалари ҳамдир.