Ички туризм 84,4 фоизга ўсди: хорижга чиқиш қимматлашдими ёки қозоғистонликларнинг диди ўзгардими?
ASTANA. Kazinform — Қозоғистонда ички туризм сўнгги йилларда сезиларли даражада ўсди. Расмий маълумотларда келтирилаётган 84,4 фоизлик ўсиш қозоғистонликларнинг мамлакат ичида саёҳат қилишга бўлган қизиқиши ортганини кўрсатади. Бироқ бу рақам ортида нима турибди: аҳолининг хорижга чиқиш имкониятлари камайдими ёки Қозоғистондаги сайёҳлик йўналишларининг ўзи кўпайиб, жозибадор бўлиб бордими? Ушбу икки омилни бир-биридан ажратиш учун ички туризм билан бир қаторда хорижга чиқиш, сайёҳлик харажатлари, янги йўналишлар, қишки дам олиш ва инфратузилманинг ривожланиш динамикасини ҳам кўриб чиқиш зарур.
84,4 фоизлик ўсиш нимани англатади?
Ички туризмнинг ўсиши битта кўрсаткич билан ўлчанмайди. Миллий статистика бюроси маълумотларида жойлаштириш объектлари хизматларидан фойдаланган резидентлар сони, курорт ҳудудларига келувчилар, алоҳида муҳофаза қилинадиган табиий ҳудудларга ташриф буюрганлар ва уй хўжаликларининг сафарлари алоҳида ҳисобга олинади.
Масалан, меҳмонхона объектлари томонидан хизмат кўрсатилган ички сайёҳлар сони 2018 йилда 4,7 миллион кишини ташкил этган бўлса, 2019 йилда 5,3 миллионга етган. Пандемия авж олган 2020 йилда эса бу кўрсаткич 3,3 миллион қозоғистонликкача камайган. Кейинчалик ички туризм қайта тикланиб, 2023 йилда жойлаштириш объектлари 7,1 миллион резидентга хизмат кўрсатган.
2025 йилда меҳмонхона объектларида жойлашган ички сайёҳлар сони 10,1 миллион кишига етди. Бир йил ичида бу кўрсаткич қарийб 1 миллион кишига ошди. Шу билан бирга, жойлаштириш объектлари сони 4 482 тага, уларнинг бир вақтнинг ўзида қабул қилиш имконияти эса 233 мингдан ортиқ ўринга етди.
Демак, нафақат талаб, балки сайёҳларни қабул қиладиган инфратузилма ҳам кенгайиб бормоқда.
Қозоғистонликлар фақат хорижга чиқиш қимматлашгани учун мамлакат ичида саёҳат қиляптими?
Бу — ички туризм ўсишини тушунтирувчи муҳим гипотезалардан бири. Агар қозоғистонликлар хорижга чиқишни кескин камайтириб, унинг ўрнига мамлакат ичида дам олишни бошлаганида, ички туризмнинг ўсишини аҳолининг харид қобилияти ёки хорижий сафарлар қимматлашгани билан боғлаш мумкин эди.
Бироқ чегарадан чиқиш статистикаси бундай оддий хулоса чиқаришга имкон бермайди. Қозоғистон фуқароларининг хорижга сафарлари пандемиядан кейин қайта тикланди: 2021 йилда 3,5 миллион, 2022 йилда 7,7 миллион, 2023 йилда 10,5 миллион, 2024 йилда эса тахминан 12 миллион сафар қайд этилган. 2025 йилда 11,8 миллион сафар амалга оширилган.
Демак, ички туризм ўсишини «аҳолининг хорижга чиқишга пули етмай қолди» деган фикр билан изоҳлаш етарли эмас.
Бундан ташқари, хорижга сафарларнинг салмоқли қисми Россия, Ўзбекистон ва Қирғизистон каби қўшни мамлакатларга тўғри келади. 2025 йилда ушбу уч йўналишнинг ўзи бўйича қарийб 8,7 миллион сафар қайд этилган. Шуни ҳам ҳисобга олиш керакки, бу статистикага дам олиш билан бир қаторда қариндошларни кўриш, савдо-сотиқ, иш, таълим ва бошқа мақсадлардаги сафарлар ҳам киради.
Демак, қозоғистонликларнинг танлов имкониятлари кенгайдими?
Бу саволга жавоб излашда сайёҳлик географиясига эътибор қаратиш керак. Сўнгги йилларда Қозоғистонда аввалдан машҳур бўлган Бурабай, Алакўл, Алмати тоғлари, Манғистау ва Туркистон каби йўналишлар билан бир қаторда янги масканларни сайёҳлик маҳсулоти сифатида тарғиб қилишга ҳам кўпроқ эътибор берилмоқда.
2026 йилга мўлжалланган маданий-сайёҳлик тақвимига мамлакатнинг 20 та ҳудудида ўтказиладиган 55 та йирик тадбир киритилган. Улар орасида маданий, этномаданий, спорт, гастрономия ва экологик йўналишлар мавжуд.
Энг муҳим ўзгаришлардан бири — Қозоғистонда саёҳат қилиш тобора фақат ёзги мавсум билан чекланиб қолмаяпти.
Қишки туризм янги бозорни шакллантира оладими?
2024 йилда «Шимбулоқ» курортига 1,5 миллион киши ташриф буюрган. Уларнинг 800 минг нафари қишда, 700 минг нафари эса ёзда келган. Ташриф буюрувчилар сони бир йилда 24 фоизга ошган. Бу 1,5 миллион сайёҳ таркибига маҳаллий ва хорижий сайёҳларнинг барчаси киради.
2025 йилнинг январь-октябрь ойларида курортга яна 1,1 миллион сайёҳ келган. Демак, тоғ туризми энди фақат қишки спорт турлари билан чекланмай, йил давомида фаолият юритадиган сайёҳлик маҳсулотига айланиб бормоқда.
Бу тенденция Шарқий Қозоғистондаги Риддер ва Ғарбий Олтой, шунингдек, Алмати тоғ кластери каби бошқа йўналишларни ривожлантириш учун ҳам асос бўлмоқда. Туризм ва спорт вазирлиги Риддерни қишки дам олишнинг еттита асосий йўналиши қаторига киритди.
Алмати тоғ кластерининг «Almaty Superski» лойиҳаси эса йил давомида фаолият кўрсатадиган тоғ туризмининг янги экотизимини шакллантиришни кўзда тутади. Лойиҳа доирасида 60 километрлик тоғ-чанғи трассалари ва 11 та осма йўл қуриш режалаштирилган.
Қишки туризм ривожланса, меҳмонхоналар, транспорт, умумий овқатланиш ва бошқа хизматларга йил давомида талаб шаклланади ҳамда соҳанинг мавсумийлиги камаяди.
Сайёҳлар сони иқтисодиётга қанча даромад келтиради?
2025 йилда Қозоғистондаги уй хўжаликларининг ички сафарларга сарфлаган маблағи 659,2 миллиард тенгега етди. 2024 йилда бу кўрсаткич 582,7 миллиард тенгени ташкил этган. Номинал ўсиш 13,1 фоиз бўлган, бироқ 2025 йилда расмий инфляция 12,3 фоизни ташкил этганини ҳам ҳисобга олиш керак. Бошқача айтганда, сайёҳлар сони ошган бўлса-да, сайёҳлик харажатларининг ўсиш суръати бунга мос равишда юқори бўлмаган.
Ички сафарларга сарфланган маблағларнинг таркиби ҳам қизиқ. 2025 йилда харажатларнинг 25,7 фоизи товарларга, 25,5 фоизи транспортга, 20,8 фоизи овқатланишга ва 12,2 фоизи турар жойга сарфланган.
Бу маълумотлар ички сайёҳлик сафарларидаги харажатларнинг салмоқли қисми меҳмонхона ёки сайёҳлик пакетларига эмас, балки йўл, овқатланиш ва кундалик истеъмолга тўғри келишини кўрсатади. Яъни «10 миллион сайёҳ келди» деган кўрсаткич автоматик равишда «туризм бизнеси 10 миллион мижозга эга бўлди» дегани эмас. Мамлакатдаги барча сайёҳлик сафарлари ҳам меҳмонхоналар ва дам олиш масканлари орқали амалга оширилмайди.
Шунинг учун ички туризмнинг ўсиш сифатини баҳолашда фақат сайёҳлар сонига эмас, балки улар қанча маблағ сарфлашига, неча кун саёҳат қилишига ва ушбу маблағларнинг қанча қисми расмий бизнесга тушишига ҳам эътибор қаратиш зарур.
