Хомашё базасидан янги саноат моделига: Қозоғистон иқтисодиёти қаерга қараб бормоқда
ASTANA. Kazinform - Қозоғистон иқтисодиёти аста-секин ўз тузилмасини ўзгартирмоқда: хомашё бўлмаган экспорт ўсмоқда, машинасозлик кенгаймоқда, қайта ишлаш саноатининг ҳиссаси ортиб бормоқда. Рўй бераётган ўзгаришлар қай даражада барқарор ва мамлакат иқтисодиётни диверсификация қилиш йўлида қанчалик илгарилади? Бу масалани Kazinform агентлигининг таҳлилий шарҳловчиси ўрганди.
ҚР Саноат ва қурилиш вазирлиги маълумотларига кўра, 2025 йилда қайта ишлаш саноатида ишлаб чиқариш ҳажми қарийб 30,6 триллион тенгени ташкил этиб, реал ифодада 6,4 фоизга ошган. 2026 йилнинг биринчи ярмида ўсиш суръати 9,8 фоизгача тезлашди.
Бироқ ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши ўз-ўзидан тўлиқ диверсификацияни англатмайди. Мамлакат қандай маҳсулот ишлаб чиқараётгани, Қозоғистон ичида қанча қўшилган қиймат яратилаётгани ва корхоналар импорт қилинадиган бутловчи қисмлар, ускуналар ҳамда технологияларга қай даражада боғлиқ эканини тушуниш муҳим.
Қайта ишлаш улуши аста-секин ўсмоқда
Қозоғистон саноат профилини аста-секин ўзгартирмоқда. Сўнгги йилларда ўсишни нафақат хомашё қазиб олиш, балки металл буюмлар ишлаб чиқариш, машинасозлик, кимё саноати, озиқ-овқат саноати ва қурилиш материаллари ишлаб чиқариш ҳам таъминламоқда.
Миллий статистика бюроси маълумотларига кўра, 2015 йилда қайта ишлаш саноатининг ЯИМдаги улуши 10,1 фоизни, тоғ-кон саноатининг улуши эса 12,7 фоизни ташкил этган. 2025 йилга келиб қайта ишлаш саноатининг улуши 12,8 фоизга ўсган, қазиб олиш сектори улуши эса 11,7 фоизга тушган.
Шу билан бирга, динамика бир текис бўлмаган. 2020-2022 йилларда қайта ишлаш саноатининг улуши 13,1-13,4 фоизга етган, шундан кейин пасайиб, яна ўсишни бошлаган.
Қозоғистон Молиячилар ассоциацияси молиявий таҳлилчиси Рамазан Досовнинг фикрича, таркибий ўзгаришларнинг белгилари пайдо бўлган, бироқ шаклланган янги модель ҳақида гапириш ҳозирча эрта.
“Бундай трансформациянинг белгилари мавжуд, бироқ ҳозирча иқтисодиётнинг шаклланган янги модели ҳақида эмас, балки жараённинг бошланиши ҳақида гапириш тўғри бўлади”, — дейди эксперт.
Унинг сўзларига кўра, 2026 йил январь-июнь ойларида қайта ишлаш саноати 9,8 фоизга, ЯИМ 4,1 фоизга ўсган, тоғ-кон сектори эса қисқарган. Қайта ишлаш саноати ЯИМ умумий ўсишини 1,25 фоиз пунктга таъминлаган — бу иқтисодий ўсишнинг қарийб учдан бир қисмидир.
Қайта ишлаш саноатида асосий капиталга киритилган инвестициялар йилнинг биринчи ярмида 33,3 фоизга ошиб, 1,43 триллион тенгега етди. Қазиб олиш соҳасида эса, аксинча, инвестициялар 6,5 фоизга камайди.
“Агар бундай нисбат бир неча йил давомида сақланса, бу ишлаб чиқаришнинг бир йиллик юқори ўсиш суръатларига қараганда таркибий ўзгаришнинг анча ишончли белгиси бўлади”, — дейди таҳлилчи.
Шу билан бирга, статистик даврлардаги фарқни ҳисобга олиш зарур: 2025 йил учун йиллик ЯИМда қайта ишлаш саноатининг улуши 12,8 фоизни ташкил этади, эксперт келтирган 14 фоизлик кўрсаткич эса фақат 2026 йилнинг биринчи ярмига тегишли.
Қайси тармоқларда ўсиш таъминланяпти?
Қайта ишлаш саноатидаги ижобий динамика бир нечта йўналиш ҳисобига шаклланмоқда. Саноат ва қурилиш вазирлиги маълумотларига кўра, 2025 йилда тайёр металл буюмлар ишлаб чиқариш 13,6 фоизга, енгил саноат 13,2 фоизга, машинасозлик 12,9 фоизга, кимё саноати 9,8 фоизга, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш 9,7 фоизга, резина ва пластмасса буюмлари ишлаб чиқариш 7,6 фоизга ўсган. Металлургияда ўсиш 1,2 фоизни ташкил этган.
Машинасозлик соҳасида автотранспорт воситалари ишлаб чиқариш 17,5 фоизга, қишлоқ хўжалиги техникаси 18,1 фоизга, электр жиҳозлари ишлаб чиқариш 16 фоизга ошган. Компьютерлар, электрон ва оптик ускуналар ишлаб чиқариш 1,5 баробарга кўпайган.
Кимё саноатида полипропилен, аммофос ва аммиакли селитра ишлаб чиқариш сезиларли ҳисса қўшган. Қурилиш материаллари ишлаб чиқаришда цемент, қоришмалар ва оҳак ишлаб чиқариш ҳажми ошган.
2026 йил январь-июнь ойларида ўсиш суръатлари янада тезлашди. Тайёр металл буюмлар ишлаб чиқариш 39,9 фоизга, машинасозлик 23,1 фоизга, кимё саноати 20,7 фоизга, резина ва пластмасса буюмлари ишлаб чиқариш 21,8 фоизга, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш 14,1 фоизга ошган. Мебель ишлаб чиқариш эса 24,4 фоизга ўсган.
Айниқса, енгил саноатда сезиларли ўсиш қайд этилди — 98,8 фоиз. Бу тўқимачилик, кийим-кечак ва чарм маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмининг ошиши, шунингдек, янги лойиҳаларнинг ишга туширилиши билан боғлиқ.
Экспорт ўсмоқда, бироқ чуқур қайта ишлаш ҳали иқтисодиётнинг асосига айлангани йўқ
Савдо ва интеграция вазирлиги маълумотларига кўра, 2026 йилнинг биринчи ярмида қайта ишланган товарлар экспорти 15,17 миллиард долларга етди ва 2025 йилнинг шу даврига нисбатан 17,6 фоизга ошди.
Таққослаш учун, 2024 йилда қайта ишланган товарлар экспорти ҳажми 28,77 миллиард доллар, 2025 йилда эса 28,82 миллиард долларни ташкил этган.
Шу билан бирга, экспортнинг салмоқли қисмини ҳануз металл ва бирламчи қайта ишлаш маҳсулотлари шакллантирмоқда. 2026 йилнинг биринчи ярмида мис ва мис катодлари экспорти 58 фоизга, мис рудалари ва концентратлари 42,9 фоизга, кумуш қарийб 140 фоизга, олтингугурт 192 фоизга, буғдой 28,2 фоизга ошди.
Айни пайтда кунгабоқар ёғи, ем-хашак маҳсулотлари, ун, аралаш ўғитлар ва айрим турдаги ускуналар етказиб бериш ҳажми ҳам кўпайди. Бироқ уларнинг умумий ўсишдаги ҳиссаси ҳозирча хомашё ва паст даражада қайта ишланган маҳсулотлар улушидан кам.
Юқори даражада қайта ишланган маҳсулотлар улуши камаймоқда
2024 йилда қайта ишланган товарлар экспортида ўрта ва юқори даражада қайта ишланган маҳсулотларнинг улуши 55,8 фоизни, 2025 йилда эса 55,5 фоизни ташкил этган.
2026 йилнинг биринчи ярмида бу кўрсаткич 53,7 фоиздан 51,2 фоизга тушди. Юқори даражада қайта ишланган маҳсулотлар улуши 35,1 фоиздан 33,3 фоизга, ўрта даражада қайта ишланган маҳсулотлар улуши эса 18,6 фоиздан 17,9 фоизга камайди. Шунга мос равишда, паст даражада қайта ишланган маҳсулотлар улуши 46,3 фоиздан 48,8 фоизга ошди.
Экспорт ҳажмининг ўсиши иқтисодиётнинг технологик даражаси автоматик равишда ошишини англатмайди. Савдо ва интеграция вазирлигида хомашё бўлмаган экспортни комплекс диверсификация қилиш чораларини кучайтириш зарурлиги таъкидланмоқда.
Рамазан Досовнинг фикрича, диверсификацияни баҳолашда нафақат етказиб бериш ҳажмини, балки маҳсулотнинг технологик мураккаблиги, ички қўшилган қиймат ва импорт қилинадиган бутловчи қисмларга боғлиқликни ҳам ҳисобга олиш зарур.
“Хомашё бўлмаган ва қайта ишланган экспортнинг салмоқли қисми металл ва бирламчи қайта ишлаш маҳсулотларидан иборат. Шунинг учун ижобий ўзгаришлар сезилмоқда, бироқ ҳозирча гап иқтисодий моделни тўлиқ ўзгартиришдан кўра, мавжуд хомашё базаси атрофида иқтисодиётнинг хомашё бўлмаган сегментини кенгайтириш ҳақида бормоқда”, — дейди эксперт.
Қишлоқ хўжалиги экспорти етказиб бериш таркибини кенгайтирмоқда
Ўсишнинг сезиларли йўналишларидан бири агросаноат мажмуаси бўлди. 2026 йил январь-июнь ойларида қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг ташқи савдо айланмаси 22,8 фоизга ошиб, 8,17 миллиард долларга етди. Экспорт 37,2 фоизга ўсиб, 4,41 миллиард долларни ташкил этди. Савдо баланси ижобий бўлиб, 0,66 миллиард долларга етди. Бир йил аввал эса 0,22 миллиард доллар миқдорида тақчиллик қайд этилган эди.
Экспортнинг асосий позициялари:
- буғдой — 998,4 миллион доллар, ўсиш 28,2 фоиз;
- кунгабоқар ёғи — 533 миллион доллар, ўсиш 56,9 фоиз;
- ем-хашак маҳсулотлари — 438 миллион доллар, ўсиш 79,9 фоиз;
- зиғир уруғи — 323,2 миллион доллар, ўсиш 2,2 баробар;
- буғдой уни — 308,8 миллион доллар, ўсиш 42,4 фоиз.
Аграр экспорт таркиби шуни кўрсатадики, қишлоқ хўжалиги хомашёсини етказиб бериш билан бир қаторда қайта ишланган маҳсулотлар — ёғ, ун ва ем-хашак маҳсулотлари экспорти ҳам ўсяпти. Кейинги босқич — озиқ-овқат ингредиентлари, тайёр брендли маҳсулотлар, премикслар, озуқа қўшимчалари ва қадоқлаш маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ривожлантириш.
Машинасозлик: импортга қарамлик сақланиб қолаётган бир пайтда ишлаб чиқариш ўсмоқда
Машинасозлик диверсификациянинг асосий тармоқларидан бири бўлиб қолмоқда: у технологик компетенцияларни шакллантиради ҳамда металлургия, кимё, электроника ва бошқа тармоқлар маҳсулотларига талабни юзага келтиради. Шу билан бирга, тармоқ импортга сезиларли даражада боғлиқлигича қолган.
Савдо ва интеграция вазирлиги маълумотларига кўра, машинасозлик маҳсулотлари экспорти 2024 йилда 2,78 миллиард доллар, 2025 йилда 2,45 миллиард доллар бўлган. 2026 йилнинг биринчи ярмида экспорт 1,06 миллиард долларга етди ва йиллик ҳисобда 14,5 фоизга камайди.
Импорт, аксинча, 10,8 фоизга ошиб, 8,81 миллиард долларга етди. Салбий савдо баланси 7,76 миллиард долларни ташкил этди.
Экспорт таркибида йўл-қурилиш техникаси, телевизорлар, мониторлар, проекторлар ва кир ювиш машиналари бор. Шу билан бирга, материалларни термик қайта ишлаш ускуналари экспорти 3,5 баробарга, электр генератор қурилмалари экспорти эса 88,5 фоизга ошди.
Янги корхоналар экспорт географиясини кенгайтиришда муҳим омилдир
2021 йилдан 2025 йилга қадар Қозоғистонда 514 та янги ишлаб чиқариш корхонаси ишга туширилди. Инвестициялар ҳажми қарийб 4,4 триллион тенгени ташкил этди, 51 мингга яқин доимий иш ўрни яратилди.
Вазирлик йирик лойиҳалар қаторида йилига 500 минг тонна полипропилен ишлаб чиқариш қувватига эга Kazakhstan Petrochemical Industries Inc. газ-кимё мажмуаси, «Богуты» вольфрам рудаси конини ўзлаштириш ва KamaTyresKZ автомобиль шиналари ишлаб чиқариш корхонасини ажратиб кўрсатмоқда.
Автомобилсозлик соҳасида йилига 120 минг дона автомобиль ишлаб чиқариш қувватига эга Astana Motors Manufacturing Kazakhstan лойиҳаси ҳамда Қостанайдаги йилига 70 мингтагача автомобиль ишлаб чиқариш қувватига эга KIA заводи лойиҳалари амалга оширилмоқда.
Қозоғистон маҳсулотларини қаерга сотмоқда?
Хомашё бўлмаган экспортнинг асосий йўналишлари Хитой, Россия, Марказий Осиё мамлакатлари ва Туркия бўлиб қоляпти. 2025 йилда хомашё бўлмаган экспорт қийматининг 72,9 фоизи бешта асосий йўналиш ҳисобига тўғри келган.
2026 йилнинг биринчи ярмида Хитойга қайта ишланган товарлар экспорти қарийб 3,7 миллиард долларни ташкил этди. Бу қиймат ифодасида 12,1 фоизга, физик ҳажмда эса 27,3 фоизга ошган.
Россияга етказиб бериш ҳажми қиймат ифодасида 12,1 фоизга, физик ифодада эса 15,9 фоизга қисқарди.
Туркияга экспорт 101,6 фоизга ошиб, 1,9 миллиард долларга етди, гарчи физик ҳажм 21,4 фоизга камайган бўлса ҳам. Бу товарлар таркибининг ўзгариши ёки нарх омилларининг таъсирини кўрсатиши мумкин.
Ўзбекистонга етказиб бериш ҳажми қиймат ифодасида 23,5 фоизга, физик ифодада эса 9,9 фоизга ошди ва 1,4 миллиард долларга етди.
Экспорт географиясини кенгайтириш муҳим, бироқ ташқи савдонинг барқарорлиги бир марталик етказиб беришларга эмас, балки корхоналарнинг бозорларга мунтазам равишда қайтиши, харидорларни сақлаб қолиши ҳамда нарх, сифат ва етказиб бериш муддатлари бўйича рақобатлаша олиш қобилиятига боғлиқ, дея таъкидлайди экспертлар.
