Эрон танлов олдида: АҚШ билан келишувга эришиладими ёки қарама-қаршилик яна авж оладими

АҚШ босимни оширди, Эрон музокара қилиш йўлини изламоқда

АҚШ ва Эрон ўртасидаги қарама-қаршилик яна авж олиши мумкин. Иккала томон ҳам бунга тайёргарлик кўраётганга ўхшайди. АҚШ минтақага учинчи авиаташувчи ва амфибия десант гуруҳини юбормоқда. Бироқ, сўнгги бир неча ой ичида вазият сезиларли даражада ўзгарди. Вашингтон Ҳормуз бўғози орқали юк ташишни сезиларли даражада тиклади ва минтақадаги таъсирини оширди. Эроннинг қарама-қаршиликни янада авж олдириш қобилияти эса пасайган кўринади. Шунинг учун Теҳрон энди иккита танловга эга: янги шартлар бўйича музокара олиб бориш ёки қарама-қаршиликни янада кучайтириш.

Иккала томон ҳам маълум бир натижага муҳтожлиги аниқ. АҚШ президенти Дональд Трамп учун ноябрь ойида бўлиб ўтадиган оралиқ сайловлардан олдин қандайдир натижага эришиш муҳим. Америка блокадаси эса Эронни қийин аҳволга солиб қўйди. Шунинг учун Теҳрон вақтинча бўлса ҳам ечимга эришишдан манфаатдор. Лекин у ўзи учун энг муҳим масалаларда чекинишни истамайди.

Бироқ, ҳозирги вазиятда Эрон учун энг муҳим масала нима эканлиги ҳали ҳам номаълум. Улардан бири ядро дастурининг асосий шартларини сақлаб қолиш бўлиши мумкин. Бунга 60 фоизгача бойитилган 400 килограммдан ортиқ уран захираси киради. Ҳар ҳолда, Теҳрон айнан шу масалани Вашингтон билан муҳокама қилишни истамайди. Бундан ташқари, Эрон учун 18 июнь куни имзоланган меморандумда кўрсатилган масалаларни амалга ошириш муҳим бўлиши мумкин.

Эслатиб ўтамиз, июнь ойида АҚШ ва Эрон музокаралар учун бир қатор шартлар бўйича келишиб олган эдилар. Улар орасида Эронга қарши санкцияларнинг бекор қилиниши, музлатилган активларни қайтариш ва мамлакатни қайта тиклаш учун 300 миллиард доллар ажратиш бор эди. Бу миқдор урушдаги йўқотишлар учун компенсацияга деярли яқин эди. АҚШ қўшинларини Эронга туташ ҳудудлардан олиб чиқиш масаласи ҳам кўтарилди.

Сентябрь ойи охирида Эрон президенти Маъсуд Пезешкиён ва ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи бошчилигидаги делегация БМТ Бош Ассамблеяси сессиясида иштирок этиш учун АҚШга ташриф буюрди. Бунгача Қатар Вашингтонга можарони ҳал қилиш режасини тақдим этган эди. Ҳужжатда Теҳрон ўзининг ядровий дастурига оид айрим талабларга рози бўлишга ва Халқаро атом энергияси агентлиги (МАГАТЭ) инспекторларининг мамлакатга қайтишига рухсат беришга тайёр эканлиги айтилган. Аммо шарт бор эди: биринчидан, томонлар июнь меморандумига қайтишлари керак.

БМТда Маъсуд Пезешкиён 3 ноябрь куни АҚШда бўлиб ўтадиган оралиқ сайловлардан олдин 18 июнь меморандумини қайта тиклашдан манфаатдор эканлигини айтди.

Июнь ойидаги танаффус Вашингтонга тайёргарлик кўриш учун вақт берди

Бироқ, Трамп тез орада Эроннинг таклифини қабул қилмаслигини очиқчасига эълон қилди. Бу тушунарли. Чунки меморандум имзоланган пайтда унинг шартлари АҚШ учун жуда фойдасиз туюлган эди. Шунинг учун Вашингтоннинг бу қадамини вақтни ютишга қаратилган тактик қарор деб ҳисоблаш учун асос бор. Бу вақт ичида АҚШ 2026 йил ёзига келиб аниқ бўлган уруш муаммоларини ҳал қила бошлади.

Биринчидан, АҚШ ўзининг қурол захирасини тўлдириши керак эди. Айниқса, Эрон дронлари ва ракеталаридан ҳимоя қилиш учун мўлжалланган ҳаво мудофааси тизимлари захирасини кўпайтириш муҳим эди. Бундан ташқари, Эроннинг минтақадаги Америка ҳарбий базалари ва АҚШ иттифоқчиларига ҳужумларини тўхтатиш зарур эди. Чунки ўша пайтда Вашингтон уларнинг барчасини ҳимоя қилиш учун воситаларга эга эмасди. Бундан ташқари, Форс кўрфази мамлакатларининг норозилиги кучайиб борарди.

Асосий масалалардан бири Ҳормуз бўғози устидан назорат эди. 2026 йил июнь ойига келиб, бўғоз орқали юк ташиш деярли тўхтади. Бунинг оқибатлари нефть, газ, ўғитлар, озиқ-овқат, гелий ва бошқа товарларнинг жаҳон бозорига сезиларли таъсир кўрсатди. Шунинг учун, АҚШ учун бўғозни тўлиқ назорат қилишнинг иложи бўлмаса-да, у ерда юк ташишни тиклаш ва унинг муҳим савдо йўли сифатидаги ролини қайта тиклаш зарур эди.

Шундай қилиб, 18 июндаги меморандум асосан АҚШ фойдасига ҳал қилинди. Вашингтон вақтни ютди ва бу бўшлиқдан самарали фойдаланди. Энди нефть танкерлари Ҳормуз бўғози орқали ўтишни қайта бошлади. Ҳозирча улар орасида улкан танкерлар йўқ. Кичик танкерлар Ўмон қирғоқлари бўйлаб ўтади ва очиқ денгизга киргандан сўнг, нефтни йирик танкерларга ўтказади. Сентябрь ойи охиридаги маълумотларга кўра, бўғоз орқали танкерлар томонидан ташилган нефть ҳажми урушдан олдинги даражанинг 80 фоизига етди.

АҚШ Ҳормуз бўғозида юк ташишни аста-секин тикламоқда

2 октябрь куни суюлтирилган газ ташувчи кемалар Ҳормуз бўғозидан ўта бошлагани ҳақида маълумот тарқалди. Сентябрь ойида 19-21 сентябрь кунлари бўғоздан газ ташувчилар ўтди.

Бу Ҳормуз бўғози орқали юк ташишнинг энг қийин йўналишларидан биридир. Чунки суюлтирилган газ ташувчи кемалар нефть танкерларига қараганда заифроқ. Шунинг учун уларнинг ҳарбий операциялар мумкин бўлган ҳудуддан ўтиши энг ишончли хавфсизлик кафолатларини талаб қилади.

Шундай қилиб, АҚШ Ҳормуз бўғозида юк ташишни тўлиқ бўлмаса ҳам тиклаш йўлини топган кўринади. Эрон ҳали ҳам юк ташиш барқарорлигига таҳдид солиши мумкин, аммо энди июнь ойидаги каби юк ташишни самарали равишда тўхтата олмайди. Шунинг учун АҚШнинг Эронга ён бериш учун жиддий сабаби йўқ. Вашингтоннинг позицияси энди аввалгидан анча кучлироқ.

АҚШ бунга қандай эришганлиги алоҳида масала. Кўринишидан, биринчидан, Ўмон яқинидаги юк ташиш йўллари миналардан тозаланган. Кейин, ёзда, кескинлик кучайган даврларда, Эрон қирғоқ ҳарбий инфратузилмасига, жумладан, радарларга ҳужумлар уюштирилди.

Шундай қилиб, Эроннинг денгизга кичик ҳарбий кемаларни учириш, миналарни жойлаштириш ва танкерларга зарба бериш қобилияти чекланган эди. Шу билан бирга, Эроннинг юк ташиш йўлларига масофадан миналарни қўйиш қобилияти камайди. Бунинг учун денгиз миналари билан жиҳозланган ракеталар ишлатилган. Ракеталарни бошқариш учун GPS тизими ишлатилган ва АҚШ унинг ишлашини тўсиб қўйиши мумкин эди. Бунга қирғоқ ракеталари ва радарларининг йўқ қилиниши ҳам таъсир кўрсатди.

Бу ерда яна бир муҳим жиҳат бор. Уруш пайтида Эроннинг ракета ишлаб чиқариш заводлари жиддий шикастланган. Уларни блокадада тиклаш осон эмас. Бундан ташқари, радар ва сунъий йўлдош кузатувисиз ҳаракатланаётган кичик кемаларнинг аниқ жойлашувини аниқлаш қийин. Бу, айниқса, дронлар билан зарбаларни амалга оширишда муҳимдир.

Ҳар ҳолда, Эрон июнь ойида бўлгани каби Ҳормуз бўғозини бутунлай ёпиш имкониятига эга эмасга ўхшайди. Теҳрон юк ташишни тўхтатиши ва индивидуал зарбаларни амалга ошириши мумкин, аммо у бўғоз орқали кемаларнинг ҳаракатини бутунлай тўхтата олмайди. Шунинг учун Эронда АҚШни июнь меморандумига рози бўлишга мажбур қилган аввалги механизмлар энди йўқ.

Теҳроннинг босим ўтказиш қобилияти пасаймоқда

Шунга қарамай, Эрон июнь меморандумида тузилган келишувларга риоя қилишда турибди. Аммо Теҳрон бунга нимага ишониши номаълум. Ахир, ушбу ҳужжат шартлари АҚШ учун унчалик қулай эмас. Шунга қарамай, Теҳрон Вашингтоннинг яна қабул қилишига умид қилмоқда. Албатта, биз билмаган нарсалар ҳам бўлиши мумкин. Эҳтимол, Теҳронда Вашингтонни рози бўлишга кўндириш учун ҳали ҳам имконият бор.

Масалан, яқинда Яманда хусийларнинг ҳужуми ва уларнинг Боб ал-Мандеб бўғозигача бўлган қирғоқни назорат қилиши Эрон билан қўшма режанинг бир қисми бўлиши мумкин. Бу — Форс кўрфази мамлакатларининг ахборот маконида билдирилган фикр. Агар Эрон ҳали ҳам ҳужум қилиш имкониятига эга бўлса, Боб ал-Мандеб ва Ҳормуз бўғозларидаги юк ташиш йўлларининг бир вақтнинг ўзида ёпилиши яқин кунларда глобал иқтисодиётга оғир юк бўлиши мумкин. Теҳрон, шунингдек, АҚШ бунга тўсқинлик қила олмаслигини тахмин қилиб, суюлтирилган табиий газ ташийдиган кемалар Ҳормуз бўғозидан ўтаётган пайтда ҳам зарба бериши мумкин.

Бироқ, буларнинг барчаси ҳозирча тахминлар. Маълумки, АҚШ кемаларнинг Ҳормуз бўғозидан ўтишини таъминламоқда ва Эрон ҳали бунга тўсқинлик қилмаяпти. Бундан ташқари, АҚШ блокадаси кучайган сари Эрондаги вазият тобора қийинлашиб бормоқда. Сентябрь ойи охирида Вашингтон денгиз транспортига чекловлар қўйишдан ташқари, Эрон авиакомпанияларига қарши санкциялар жорий этди.

Нефть бозори АҚШ учун асосий муаммо бўлиб қолмоқда

Шунга қарамай, глобал бозор ҳали ҳам ёқилғи, айниқса дизель ёқилғиси таъминоти билан боғлиқ муаммога дуч келмоқда. Дональд Трамп бу ҳақда бир неча бор таъкидлаган. Яқинда у G7 мамлакатларидан бозордаги таъминотни ошириш учун ўз захираларидан 120 миллион баррель нефть чиқаришни талаб қилмоқда. 2 октябрь куни Франция президенти Эммануэль Макрон G7 мамлакатлари захиралардан 100 миллион баррелгача нефть ва нефть маҳсулотларини чиқаришга қарор қилганини эълон қилди.

Ушбу қарор нефть нархларининг пасайишига таъсир кўрсатди. Бироқ, агар минтақадаги вазият яна ёмонлашса, нархлар яна кўтарилиши мумкин. Шунинг учун келгуси ойда, яъни АҚШ оралиқ сайловларидан олдин ёқилғи нархларини пасайтириш учун Ҳормуз бўғози орқали Вашингтонга узлуксиз юк ташишни таъминлаш муҳимдир.

Шу билан бирга, Республикачилар партияси сайловларда ютқазиши ва ҳеч бўлмаганда Конгрессдаги устунлигини, ҳатто Сенатдаги мавқеини йўқотиши эҳтимоли юқори. Бундай вазият Трампнинг ички сиёсий имкониятларини чеклаши мумкин. Одатда, бундай сиёсий вазият Трампни "чўлоқ ўрдак" ҳолатига келтирган бўлар эди. ("Чўлоқ ўрдак" - бу таъсири, обрўси ёки сиёсий аҳамияти пасайган шахсни тавсифловчи барқарор ибора. Бу тушунча Америка сиёсатида илдиз отган ва инглизча «lame duck» иборасидан келиб чиққан).

АҚШда бу ном ваколат муддати тугашига яқинлашаётган ва қайта сайланишга номзод бўлмаган президентга нисбатан ишлатилади.

Бироқ, Трамп илгари кутилмаган сиёсий қарорлар қабул қилганини ҳисобга олсак, вазият бошқача тус олиши мумкин. Қандай бўлмасин, у Эрон билан уруш масаласини якунлашга ҳаракат қилмоқда.

Расмий жиҳатдан олганда, Трамп Конгресс розилигисиз 60 кун давомида Эронга қарши уруш олиб бориши мумкин. Агар Эрон минтақадаги Америка базаларига биринчи бўлиб зарба берса, Конгресс розилиги талаб қилинмайди. Агар АҚШ Эронга қарши ҳозирги блокадани сақлаб қолса, бу вазият узоқ вақт давом этиши мумкин.

Эрон келишув ва кескинлашув ўртасида танлов қилишга мажбур

Эрон ўзи учун ноқулай вазиятдан чиқиш йўлини излашга мажбур. Агар Теҳрон АҚШни июнь ойидаги меморандумда тузилган келишувларга қайтишга кўндира оламан деб ўйласа, ҳозирча ҳеч нарса бўлмади. Бундан ташқари, блокада мамлакат иқтисодиётига катта таъсир кўрсатмоқда. Шунинг учун Эрон расмийлари қандайдир қарор қабул қилиши керак.

Теҳроннинг бошқа чораси йўқ. У ёки АҚШ билан келишувга эришиши ёки вазиятни янада кескинлаштириши керак. Учинчи вариант ҳам бор: ҳеч нарсани ўзгартирмасдан, аввал бир томоннинг сабр-тоқати ва молиявий имкониятлари тугашини кутиш.

Бу вариантни ҳам истисно қилиб бўлмайди. Бироқ, блокаданинг оғир оқибатларини ҳисобга олган ҳолда, Эрон учун узоқ вақт кутиш осон эмас. Теҳрон АҚШ томонидан таклиф қилинган шартларга рози бўлишга тайёр эмас. Вазиятни кескинлаштиришнинг чегараси бор. Масалан, 30 сентябрь куни АҚШ қўшинлари Ироқдан олиб чиқилгандан сўнг, Эрон чегараси яқинида Америка кучлари қолмаган.

Бундан ташқари, АҚШ қўшинларининг Ироқдан олиб чиқилиши Эронни қўллаб-қувватловчи қуролли гуруҳлар эмас, балки Ироқ ҳукуматининг мавқеини мустаҳкамлайди. Мамлакатдаги келишувларга кўра, Эронни қўллаб-қувватловчи қуролли гуруҳлар 2027 йилга қадар қуролларини топширишлари керак. Ироқдаги шиалар ҳукумати ҳам Эронга қарам бўлишни истамайди ва Теҳрон АҚШ билан тўқнашувни қўллаб-қувватлаши эҳтимолдан йироқ. Бундан ташқари, Ироқнинг даромади Ҳормуз бўғози орқали узлуксиз юк оқимига боғлиқ.

Албатта, Эрон Ямандаги хусийлардан Саудия Арабистонига қарши ҳаракат қилиш ёки Боб ал-Мандеб бўғозида юк ташишни чеклаш учун фойдаланишга уриниши мумкин. Аммо бундай ҳаракат Эроннинг асосий савдо шериклари — Хитой ва Ҳиндистоннинг норозилигига сабаб бўлиши мумкин. Агар Боб ал-Мандебда муаммо юзага келса, Сувайш каналининг ишлашига боғлиқ бўлган Миср ҳам бунга қизиқмайди. Бундан ташқари, хусийлар билан алоҳида келишувга эришиш мумкин.

Айни пайтда, Ливандаги “Ҳизбуллоҳ” Исроил ҳужумларидан кейин сезиларли даражада заифлашди. Бундан ташқари, сентябрь ойи охирида Сурия Ливан билан чегарада қўшинларини тўплади. Буни “Ҳизбуллоҳ”га босим ўтказишга уриниш сифатида ҳам кўриш мумкин.

Агар Эрон вазиятни кескинлаштиришга қарор қилса, унинг ихтиёридаги асосий қуроллар ракеталар ва дронлардир. Уларнинг салоҳиятини кам баҳоламаслик керак. Бироқ, Эрон учун асосий таҳдид АҚШнинг бундай зарбаларга қандай жавоб беришидир. Вашингтон Эроннинг нефть ва энергетика иншоотларига зарба бериш орқали қасос олиши мумкин. Эрон учун оқибатлар ҳалокатли бўлиши мумкин.

Ҳар ҳолда, июнь ойидаги меморандумдан бери АҚШ турли сценарийларга яхшироқ тайёрланди. Вашингтоннинг позицияси энди ҳар қачонгидан ҳам кучлироқ. Энди танлов Эронда: АҚШ билан келишувга эришиш ёки вазиятни янада кескинлаштириш. Иккала йўл ҳам Теҳрон учун фойдали эмас. Бироқ, тинч ечим анча яхшироқдир.