Дунёдаги илғор ОТМларга ўқишга кириш учун қозоғистонликлар нимани билиши керак

— Сунъий интеллект таълим соҳаси ва университетларга қабул жараёнини жадал ўзгартирмоқда. Crimson Education компаниясида катта ҳажмдаги маълумотларни таҳлил қилиш учун сунъий интеллектдан фойдаланасизлар ва унинг имкониятларини мутахассислар меҳнати билан уйғунлаштирасизлар. Қайси вазифаларни сунъий интеллектга ишониб топшириш мумкин, қайси жиҳатларда эса у инсоннинг ўрнини боса олмайди?

— Инсоннинг энг катта кучли томони – ёшларни илҳомлантириш, уларни олдинга интилишга ундайдиган иштиёқни уйғота олиш қобилиятидир. Илҳомлана олиш эса фақат инсонга хос ноёб хусусиятдир. Кўпинча илҳом манбаи – ўзингизга ўрнак қила оладиган ва катта ютуқларга эришган устозингиз ёки мураббийингиз бўлади. 

Менинг ҳолатимга Йель университетига ўқишга кирган Бен Корнфельд исмли талаба катта таъсир кўрсатган.
Мен ўқиган мактабдан чиққан абитуриент дунё даражасидаги университетга ўқишга кира олганини эшитганимда, мен ҳам шундай натижага эриша олишимга ишончим комил бўлди. Умуман олганда, сунъий интеллект ва технологиялар ҳозирча талабаларни ҳаракатга ундаш ёки илҳомлантириш борасида сезиларли натижа кўрсатаётгани йўқ. Ёшларни ажойиб натижаларга эришишга ундайдиган асосий куч – айнан шу илҳомдир.

Сунъий интеллект ўқув материалларини тақдим этиш ва ўқувчиларнинг дарс ҳамда имтиҳонларга тайёрланиш усулларининг кўплаб жиҳатларини ўзгартириш имкониятига эга. Масалан, у ҳар бир ўқувчининг билим даражаси ва тайёргарлик босқичига мослаштирилган машқларни ишлаб чиқиши мумкин. Бу ўқишга ажратилган ҳар бир соатдан максимал даражада самарали фойдаланиш имконини беради. Қизиғи шундаки, бугунги кунда технологияларнинг имкониятлари жуда кенг бўлишига қарамай, ҳозирги ўқувчиларнинг билим даражаси бундан йигирма йил аввалги тенгдошларининг даражасидан тахминан бир йилга ортда қолмоқда.
Асосий хавф шундаки, сунъий интеллект инсонларнинг ўқишга диққатини жамлашини янада қийинлаштириши мумкин. Ижтимоий тармоқлар, кўнгилочар контент ва интернетдаги турли тавсия алгоритмлари юқори натижаларга эришиш учун зарур бўлган муҳим меҳнатдан диққатни доимий равишда чалғитиб туради.

— Қозоғистонда дунёнинг етакчи университетларига ўқишга киришни мақсад қилган ўқувчилар авлоди ўсиб келяпти. Қозоғистон ва Марказий Осиёдан келган абитуриентлар хорижнинг энг яхши университетларига киришда қандай асосий қийинчиликларга дуч келяптилар?

— Қозоғистон ва Марказий Осиёдан келган номзодлар бир қатор қийинчиликларга дуч келяптилар. Улар, одатда, инглиз тилини билиш даражасини оширишлари, шунингдек, дебатлар ва БМТ модели каби йўналишларда тажриба тўплашлари керак. Хорижда таълим олиш кенг тарқалган Сингапур ва Жанубий Кореядаги тенгдошлари билан таққослаганда, улар ўз портфолиосини мустаҳкамлайдиган халқаро олимпиадалар, ёзги дастурлар ва бошқа дарсдан ташқари тадбирлар ҳақида камроқ маълумотга эга бўладилар.

Бундан ташқари, уларда кўпинча етакчи университетларга киришнинг ўзига хос хусусиятлари, яъни ўқишга кириш бўйича индивидуал стратегияни ишлаб чиқишда ҳисобга олиниши керак бўлган маълумотлар етишмайди.

Шунга қарамай, бу абитуриентларнинг академик тайёргарлиги кучли ва улар қабул жараёнида мутахассислар ёрдамига таяниб, юқорида қайд этилган барча қийинчиликларни енгиб ўтишлари мумкин.

— Агар сунъий интеллект барча абитуриентлар учун очиқ бўлса, унда етакчи университетларга киришда қандай омиллар устунлик беради? Кучли номзод бошқалардан қандай ажралиб туриши мумкин ва сунъий интеллект бу хусусиятларни аниқлай оладими?

— Бугунги кунда сунъий интеллект амалда ҳар бир абитуриент учун мавжуд бўлса-да, кўпчилик учун университетга кириш жараёнини тубдан ўзгартиргани йўқ. Аслида, барибир ҳамма нарса инсоннинг шахсий саъй-ҳаракатлари ва билимига боғлиқ. SAT имтиҳонига тайёрланиш кераклигини ҳамма билади, бироқ энг юқори натижага эришиш учун 150 соат вақт сарфлашга кимнинг сабри етади? Илмий тадқиқотлар билан шуғулланиш фойдали эканини ҳамма тушунади, бироқ мактабдаги узоқ кундан кейин яна бир неча соатни бунга сарфлашга кимнинг иштиёқи бор?

Охир-оқибат, университетга кириш жараёни инсоннинг иродаси ва мустақиллик даражасини, шунингдек, ўз олдига мураккаброқ мақсадларни қўйиш ва уларга эришиш қобилиятини намоён қилади. Кучли номзодлар юқори академик кўрсаткичлари, танловлардаги ютуқлари, етакчилик ташаббуслари ва тенгдошларининг эътирофи билан ажралиб туради. Шунингдек, улар янги, мазмунли ва ҳақиқий инсонга хос хусусиятларни акс эттирувчи эсселари орқали ҳам ўзларини намоён қиладилар.

Алгоритмлар энг кучли номзодларни аниқлашга ёрдам бериши мумкинлиги тушунарли. Масалан, сунъий интеллект номзод томонидан тақдим этилган ҳужжатларни баҳолай олади. Бироқ университетлар ҳали узоқ вақт давомида аризаларни инсонлар кўриб чиқадиган анъанавий саралаш тизимига амал қилиши мумкин.

— Сўнгги уч ярим йил ичида Қозоғистонда етакчи хорижий университетларнинг 40 та филиали очилди, шунингдек, бир қатор олий таълим муассасалари ўз кампусларини қуришга қарор қилди. Улар орасида Coventry University, Cardiff University, Queen’s University Belfast, City University of Hong Kong, Université de Lorraine ва Woosong University бор. Бундай даражадаги университетларнинг Қозоғистонга кириб келиши хорижий талабалар, тадқиқотчилар ва тадбиркорларни кўпроқ жалб этишга ёрдам бера оладими?

— Ҳа, Қозоғистонда хорижий университетларнинг очилиши мамлакатнинг иқтисодий салоҳияти ва келгуси ривожланиш истиқболларига берилган юқори баҳодан далолат беради. Яқин Шарқдаги New York University Abu Dhabi каби лойиҳалар хорижий талабаларни янги таълим марказларига ҳақиқатан ҳам жалб эта олди.

Таълим инсон ҳаётида муҳим ўрин тутади ва кўпинча мустаҳкам ижтимоий алоқалар шаклланишига ёрдам беради. Масалан, тўйимга келган дўстларимнинг аксарияти билан Гарвардда талаба бўлган пайтимда танишганман. Бундай ижтимоий алоқалар хорижий талабаларнинг Қозоғистонда яшашни давом эттириши ёки мамлакат билан яқин муносабатларни сақлаб, бу ерга тез-тез қайтиб келиш эҳтимолини оширади. Шунингдек, илмий ва тадбиркорлик ҳамжамиятлари ҳам маҳаллий ижтимоий алоқаларга асосланади ва улар кўпинча кучли университетлар атрофида шаклланади.

— Сиз Crimson Education компаниясини ёшлигингизда ташкил этиб, уни глобал даражадаги компанияга айлантирдингиз. Истикболли ғояни бир мамлакат чегарасидан ташқарига олиб чиқиб, уни кенг кўламли бизнесга айлантириш учун нима керак? Шунингдек, халқаро бозорга чиқишни мақсад қилган қозоғистонлик ёш тадбиркорларга қандай маслаҳат берган бўлардингиз?

— Сунъий интеллект даврида ғояларнинг ўзи ҳеч қандай қийматга эга эмас, чунки бугун кўплаб салоҳиятли бизнес концепцияларини ўйлаб топиш жуда осон. Аслида, ҳамма нарсани уни амалга ошириш жараёни ҳал қилади. Шунинг учун асосий эътиборни ғояларни амалга ошириш тезлигига қаратиш керак.
Дастлабки уч йил ичида биз Crimson хизматларини 15 дан ортиқ бозорга олиб чиқдик. Янги Зеландиялик тадбиркорлар сифатида ўз минтақамиз учун ўзига хос бўлган Таиланд ва Россия каби бозорларга кирдик. Халқаро миқёсда кенгайиш муҳим бўлса-да, айрим йирик компаниялар фақат бир нечта асосий бозорга эътибор қаратиб, айнан шу ерларда етакчи мавқега эришиш орқали муваффақият қозонишини ҳам ҳисобга олиш керак. Бунга Сингапурнинг Grab компанияси яққол мисол бўла олади. У Uber билан рақобатга бардош бериб, маҳаллий йўловчи ташиш бозоридаги етакчи мавқеини сақлаб қолди.

Қозоғистонлик тадбиркорлар учун бир афзаллик шундаки, кўплаб Америка компаниялари МДҲ бозорига киришга унчалик фаол қизиқиш билдирмаяпти. Натижада ушбу минтақада мустаҳкам ўрин эгаллашга қодир бўлган кучли маҳаллий компанияларни ташкил этиш учун катта имкониятлар сақланиб қолган.