Дропперлик: осон пул топишнинг хавфлари нимада
ASTANА. Кazinform – Банк ҳисобларини нотаниш одамларга берганлар ўзлари жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин. Фирибгарлар дропперларни қандай жалб қилишади ва бундай ҳаракатларнинг оқибатлари қандай? Kazinform мухбири буни экспертлар билан таҳлил қилади.
Дропперлик иқтисодий жиноятлар статистикасига қандай таъсир қилди?
Содда қилиб айтганда, дроппер - бу банк картасига кириш имконини берувчи ёки ўз номига карта ёки ҳисоб очадиган ва жиноий йўл билан олинган пулларни ўтказадиган шахс. Шу тарзда фирибгарлар ўз шахсини яширишга ва оддий фуқаролардан молиявий воситачилар сифатида фойдаланишга ҳаракат қилишади ва шу билан жавобгарликдан қочишади.
Фирибгарлик, ноқонуний қимор ўйинлари, гиёҳванд моддалар савдоси ва бошқа жиноятлардан тушган маблағлар "дроп карталари" орқали ўтказилади. Дропперларнинг аксарияти жиноий схемаларнинг ташкилотчилари эмас, балки осон пулга жалб қилинган ҳолда фирибгарларнинг васвасасига тушган фуқаролардир.
Бундай ҳаракатларнинг олдини олиш учун 2025 йил 16 сентябрдан бошлаб банк ҳисобварақлари ва тўлов воситаларидан ноқонуний фойдаланиш учун жиноий жавобгарлик жорий этилди. Янги норма дроппер ҳаракатларини шахсий жиноят сифатида рўйхатга олишга имкон берди. Бу иқтисодий жиноятлар статистикасида ҳам акс этди.
Finprom.kz маълумотларига кўра, 2026 йил январь-сентябрь ойларида мамлакатда иқтисодий фаолият соҳасида 1,4 мингга яқин жиноят қайд этилган. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 2,6 баравар кўп. Улардан 1,1 мингга яқини Жиноят кодексининг 232-1-моддаси бўйича рўйхатга олинган. 2025 йилнинг шу даврида тўртта шундай ҳолат қайд этилган. Натижада, дропперлик билан боғлиқ ҳолатлар иқтисодий жиноятлар умумий сонининг 75,6 фоизини ташкил қилади.
Дропперлардан қандай қочиш керак?
IТ эксперт, М. Тинишбаев номидаги ALT университетининг компьютер фанлари кафедраси катта ўқитувчиси Мўлдир Аманбайнинг сўзларига кўра, улар кўпинча дропперларни ижтимоий тармоқлар, интернет форумлари ва танишлар орқали қидирадилар. Асосий нишонлар талабалар, ўсмирлар ва қўшимча даромад излаётган одамлардир.
Эксперт фирибгарлар кўпинча фойдаланадиган учта усулни таъкидлади.
Биринчиси — юқори даромад ваъдаси. "Тажриба талаб қилинмайди", "фақат банк картаси талаб қилинади", "бир неча соат ичида пул ишлаш" каби рекламалар Telegram, Instagram ва TikTokда жойлаштирилади. Шахсга ҳисоб рақамига ўтказилган маблағларнинг бир қисмини ўзи учун сақлаб қўйиш, қолганини эса бошқа ҳисобга ўтказиш таклиф этилади.
Иккинчиси — "нотўғри ўтказиш" схемаси. Фирибгар пулни шахснинг картасига юборади ва кейин уни бошқа ҳисобга ўтказишни сўрайди. Баъзан улар бу ёрдам учун мукофот ҳам таклиф қилишади.
Учинчиси — банкоматдан пул ечиб олиш. Фирибгар ҳисоб эгасидан маблағ ўтказишни ва уни нақд пулда ечиб олишни сўрайди. Улар ўз илтимосларини шошилинч вазият билан изоҳлашлари ва хизматлари учун ҳақ таклиф қилишлари мумкин.
Бундай схемаларнинг зарари фақат фуқаролар билан чекланиб қолмайди. Агар компаниянинг ҳисоб рақами ёки ходимлари ноқонуний молиявий операциялар учун ишлатилса, корхона молиявий йўқотишларга дуч келиши, терговга тортилиши ва шерикларнинг ишончини йўқотиши мумкин.
– Шунинг учун шубҳали операцияларни ўз вақтида аниқлаш, ички назоратни кучайтириш ва ходимларга молиявий хавфсизлик қоидаларини тушунтириш муҳимдир, – деди Мўлдир Аманбай.
Қандай жазо назарда тутилган?
Қозоғистонда бундай ҳаракатлар Жиноят кодексининг 232-1-моддаси бўйича озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
– Учинчи шахсларга ўз банк ҳисобларига ноқонуний киришга рухсат берганлар уч йилгача озодликдан маҳрум қилиниши мумкин. Учинчи шахсларнинг илтимосига биноан ўзлари пул ўтказмалари ёки тўловларни амалга оширганлар эса беш йилгача озодликдан маҳрум қилинади. Турли одамларнинг банк карталарига кирган ва улардан фирибгарлик схемаларида фойдаланганлар етти йилгача озодликдан маҳрум қилиниши мумкин, – деб тушунтирди адвокат Нурболат Ибраев.
Шу билан бирга, қонун биринчи марта жиноят содир этганларни жавобгарликдан озод қилиш имкониятини кўзда тутади. Бунинг учун шахс жиноят ҳақида ихтиёрий равишда хабар бериши ва уни очишда ёки олдини олишда фаол ёрдам бериши керак. Бироқ, бу норма фақат унинг ҳаракатларида бошқа жиноий ҳуқуқбузарлик бўлмаган тақдирдагина қўлланилади.
Дропперлардан фойдаланган ҳолда фирибгарлик схемаларини ташкил этувчиларни аниқлаш янада қийинроқ. Ички ишлар вазирлиги маълумотларига кўра, интернет фирибгарларидан қўнғироқларнинг қарийб 90 фоизи ижтимоий тармоқлар ва WhatsApp, Telegram каби мессенжерлар орқали амалга оширилади.
– Интернет фирибгарларидан қўнғироқларнинг қарийб 90 фоизи мессенжерлар ёки ижтимоий тармоқлар орқали амалга оширилади. Бироқ, Қозоғистондаги ушбу платформаларнинг фаолияти қонун билан тартибга солинмаган. Шу муносабат билан уларнинг фаолиятини тартибга солиш бўйича тузатишлар ва таклифларни ишлаб чиқиш ташаббуси кўтарилди. Ушбу масала Ички ишлар вазирлиги ваколатига кирмагани учун тегишли тузатишлар таклиф қилинди. Рақамли ривожланиш вазирлиги ҳозирда бу йўналишда иш олиб бормоқда. Бу масала жорий йилнинг апрель ойида бўлиб ўтган Мувофиқлаштирувчи кенгашда кўтарилган, — деб хабар беради Ички ишлар вазирлиги матбуот хизмати.
Дропперга айланмаслик учун нимани эътиборга олиш керак?
Фирибгарлар тузоғига тушмаслик учун, аввало, шубҳали таклифлардан эҳтиёт бўлиш керак. IТ эксперт Мўлдир Аманбай фуқароларга банк ҳисоб рақами ва картани нотаниш одамларга бермасликни, шунингдек, номаълум шахсларнинг илтимосига биноан пул ўтказмасликни маслаҳат беради.
– Осон даромад ваъдаларига ишонманг. Айниқса, нотаниш одамларнинг онлайн таклифларини диққат билан текширинг. Агар ҳисобингизга номаълум пул келиб тушса, дарҳол банкка мурожаат қилинг. Кимдир қўнғироқ қилиб, пулни қайтариб беришни сўраса ҳам, уни ўзингиз бошқа картага ўтказманг. Агар шубҳали ҳаракатларни сезсангиз, 102 рақамига қўнғироқ қилишингиз ёки Cyberpolice.kz веб-сайти орқали шикоят қилишингиз мумкин, — деди эксперт.
Шунингдек, банк картангизни, PIN-код, CVV-код, SMS орқали олинган тасдиқлаш кодларини ва мобил иловага кириш ҳуқуқини нотаниш одамларга бериш мумкин эмас.
