Давлат таълим грантлари Қозоғистондаги кадрлар масаласини ҳал қила оладими

Нима учун давлат грантлар ажратади?

Меҳнат бозори мамлакат иқтисодиёти учун зарур бўлган ҳажм ва йўналишда мутахассислар захирасини шакллантира олмайди. Бу - Германиядан Австралиягача бўлган барча мамлакатлар дуч келадиган бозор иқтисодиёти қонунидир. Чунки, абитуриент ўз қизиқишлари, ота-онасининг маслаҳатлари, танлаган мутахассислигининг ҳолати ва истиқболлари асосида танлов қилади. Бироқ, у иқтисодиётнинг узоқ муддатли эҳтиёжларига асосланади ва ўн йил ичида қайси мутахассисликлар муҳимроқ бўлиб қолиши ҳақида ўйламайди.

Натижада, ёшларнинг истаклари ва давлатнинг стратегик эҳтиёжлари бир-бирига мос келмайди ва тизимда бўшлиқ пайдо бўлади. Бу, ўз навбатида, талаб юқори бўлган соҳаларда мутахассисларнинг етишмаслигига олиб келади. Давлат таълим буюртмаси бу бўшлиқни бартараф этишга қаратилган. Фаолият принципи оддий: давлат фақат давлат томонидан кам деб ҳисобланган соҳаларда бепул таълим беради.

Жаҳон тажрибасида мазкур масалани ҳал этишнинг бир нечта самарали усуллари мавжуд. Германияда дуал таълим тизими йўлга қўйилган бўлиб, унда талабаларни тайёрлаш жараёнида иш берувчилар бевосита иштирок этади. Айни пайтда 1,22 миллион киши шартнома асосида бир вақтнинг ўзида ҳам таҳсил олади, ҳам корхоналарда меҳнат қилади.

Сингапурда SkillsFuture миллий тизими жорий этилган бўлиб, у реал вақт режимида қайси кўникмаларга талаб юқори эканини кузатиб боради ва ҳар бир фуқаро учун шахсий ривожланиш йўналишларини тавсия қилади.

Финляндияда эса меҳнат бозори эҳтиёжларини прогноз қилиш тизими давлатнинг таълимни режалаштириш сиёсатига интеграция қилинган. Бу тажрибалар шуни кўрсатадики, давлат нафақат таълим соҳасини молиялаштиради, балки уни иқтисодиёт эҳтиёжлари билан ҳам уйғунлаштиради.

Қозоғистон танлаган модель марказлаштирилган таълим тартибидир. Ушбу тизим бозорни прогнозлаш, иш берувчиларнинг талабини ўрганиш ва битирувчилар томонидан грантни мажбурий равишда қайтариш асосида ишлайди. Унинг қандай ишлашини тадқиқот ва таҳлил жараёнида кўриш мумкин.

Саккиз йил: рақамлар қандай ўзгарди?

2018 йилда давлат 50 616 та давлат таълим грантларини ажратди. 2024 йилга келиб бу кўрсаткич 78 219 тагача, яъни олти йил аввалгига нисбатан 55% га ошади. Кейин бироз пасайиш кузатилмоқда: 2025 йилда — 77 084 та грант, 2026 йилда эса — 72 671 та грант режалаштирилган. Бунинг сабаби бор. 2022-2023 йилларда буюртма доирасининг кескин кенгайиши (73 061 та грант) туфайли давлат уни қайта ташкил этишга ўтди. Масала нафақат бюджет чекловлари билан боғлиқ, балки таркибий ўзгаришлар рақамлардан муҳимроқдир.

Агар ўрганиш соҳаларига назар ташласак, вазият янада аниқроқ бўлади. 2019 йилдан бери "Табиий фанлар, математика ва статистика" йўналишига ажратилган грантлар сони 125 фоизга ошди. "Ахборот ва коммуникация технологиялари"да - 98 фоизга, "Педагогика фанлари"да - 40 фоизга, "Муҳандислик, ишлаб чиқариш ва қурилиш" соҳаларида - 27 фоизга, «Ветеринария» йўналишида эса 53 фоизни ташкил этган. Гуманитар соҳаларга турғунлик хос бўлиб, сўнгги ўн йил ичида тиббий грантлар сони 7 фоизга камайди (соғлиқни сақлаш соҳаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги орқали молиялаштирилади).

Грантлар сонининг энг юқори чўққиси 2024 йилга тўғри келади, шундан сўнг биз кўрсаткичнинг кескин пасайишини кузатамиз. Давлатнинг буни амалга ошириш учун молиявий имкониятлари бўлмаган ёки давлат грантлар сифати ва самарадорлигини оширмасдан уларнинг сонини кўпайтириш натижа бермаслигини англаган бўлиши мумкин.

Муҳандислар учун устуворлик: грантларни тақсимлашнинг янги тамойили

Бугунги кунда барча давлат грантларининг 60 фоизи муҳандислик, қишлоқ хўжалиги ва аралаш техник соҳаларга ажратилган. Ва уларнинг 21 фоизи педагогикага, 19 фоизи хизмат кўрсатиш, бизнес, гуманитар ва табиий фанларга ажратилган.

“Давлат таълим буюртмасини шакллантиришда йирик инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш, сунъий интеллектни ривожлантириш, иқтисодий соҳаларни рақамлаштириш, шунингдек, энергетика, логистика ва саноатни модернизация қилиш ҳисобга олинади”, — деб таъкидлади Қўмита.

Муҳандислик ва саноат. Қозоғистон йўллар, кўприклар қуриш ва ишлаб чиқаришни кенгайтириш каби кенг кўламли инфратузилма лойиҳаларини амалга оширмоқда. Ишлаб чиқариш саноатининг кенгайиши нафақат ишчи кучини, балки юқори сифатли техник мутахассисларни ҳам талаб қилади. Бундан ташқари, атом электр станцияси қурилиши тугагандан сўнг, ядро муҳандислари ва ядро хавфсизлиги бўйича мутахассислар керак бўлади.

Сунъий интеллект ва рақамлаштириш. Бу - жаҳон тенденцияси. Агентлик келгуси йилларда сунъий интеллект, маълумотлар таҳлили, киберхавфсизлик, рақамли молия, DevOps, саноат автоматлаштириш ва рақамли эгизаклар устувор йўналишлар бўлишини таъкидламоқда.

Жаҳон иқтисодий форуми маълумотларига кўра, 2030 йилга келиб, глобал ишчи кучининг қарийб 60 фоизи қайта ўқитилиши керак бўлади. Аввало, рақамли саводхонлик устувор бўлади. Қозоғистон бу ўзгаришларга мослашиб бормоқда, жумладан, ахборот ва коммуникация технологиялари учун грантлар сони икки баравар кўпайган.

Авиация ва логистика. Қозоғистоннинг Евроосиё транспорт йўлагининг марказида жойлашган географик жойлашуви логистика соҳасининг стратегик жозибадорлигини оширади. Агентлик талаб ортиб бораётган аниқ соҳаларни санаб ўтиб, авиация нафақат учувчилар, балки минглаб мутахассислардан иборат катта тизим эканлигини таъкидлади. Улар орасида авиация хавфсизлигини таъминлайдиган, самолётларга техник хизмат кўрсатадиган муҳандислар, шунингдек, ҳаво ҳаракатини бошқарувчилар ва операторлар бор. Дрон саноати ва авиациянинг жадал ривожланиши беш йил олдин маҳаллий университетларда умуман йўқ бўлган янги мутахассисликларга талабнинг ошишига олиб келди.

Сув ресурслари ва иқлим технологиялари. Муҳокамалар давомида эътибордан четда қолаётган йўналишлардан бири айнан шу бўлиши мумкин. Марказий Осиё сув танқислиги тобора кучайиб бораётган ҳудудлар қаторига киради. Башоратларга кўра, 2050 йилга бориб ҳаёт манбаи бўлган сувга бўлган эҳтиёж кескин ортади.

Педагогика. Грантлар сонининг 40% га ошиши йилдан-йилга ўқитувчилар етишмаслиги давом этаётганидан далолат беради. Бу масала дунёнинг аксарият мамлакатларига таниш.

Жаҳон тажрибаси: бошқа давлатлар ўз таълимини бозорга қандай мослаштирмоқда?

Германия дуал таълим тизимига устувор аҳамият берди: тахминан 1,22 миллион талаба бир вақтнинг ўзида касб-ҳунар мактабларида ўқийди ва корхоналарда шартномалар асосида ишлайди. Германия касб-ҳунар таълими тизимида бандлик даражаси тахминан 92,2% ни ташкил этади. Европа бўйича ўртача кўрсаткич 80% ни ташкил этади, бу ундан ҳам юқори. Бироқ, немис моделининг ҳам камчиликлари бор: дуал таълим тизимида иштирокчилар сони кўп бўлишига қарамай, малакали кадрлар етишмайди. Рақамли иқтисодиётга ўтгандан сўнг, тизим фақат анъанавий соҳаларга таяниб, тизимнинг заиф томонларига дуч келди.

Сингапур бошқа йўлни танлади. SkillsFuture дастури кўникмаларга бўлган талабни уч тоифага ажратади: шошилинч, қисқа муддатли ва ўрта муддатли эҳтиёжлар. Тизим доимий равишда янгиланиб туради. У нафақат ёш мутахассисларни, балки ишлайдиган катталарни ҳам қамраб олади. Бу унинг бозордаги ўзгаришларга тайёрлигини кўрсатади. 2030 йилга келиб, дунё ишчи кучининг тахминан 60% қайта ўқитилиши керак бўлади. Сингапур тизими ушбу қийинчиликка жавоб бериш учун яратилган.

Жанубий Корея давлат томонидан тартибга солишни университетлар ўртасидаги шиддатли рақобат билан моҳирона уйғунлаштиришга муваффақ бўлди. Битирувчиларнинг иш билан таъминланиши ҳақидаги маълумотлар ҳар бир университет ва мутахассислик бўйича эълон қилинади. Бу битирувчилари иш топишга қийналаётган университетларга маълумотларни аниқ тўплаш имконини беради.

Австралия давлат томонидан қўллаб-қувватлашдан, яъни ваучерлар ва субсидиялар тизимидан фақат энг зарур мутахассисликлар учун фойдаланади. Энг муҳими, бу рўйхат доимий равишда бозор шароитларига мувофиқ махсус тизим орқали янгиланади ва ўзгартирилади.

Муваффақиятли моделларнинг умумий жиҳати нафақат эҳтиёжни башорат қилиш, балки бозор, университет ва давлат ўртасидаги доимий алоқадир. Бундан ташқари, ўзгаришларга мослашиш катта аҳамиятга эга.