Аваза: Президент Тоқаевнинг прагматик кун тартибининг моҳияти

Агар савдо транспорт инфратузилмасига, саноат ҳамкорлиги технологик шерикликка боғлиқ бўлса, Транскаспий йўналиши бўйлаб юк ташишнинг келажаги Каспий денгизининг ҳолатига боғлиқ. Қозоғистон қандай ташаббусларни таклиф қилди ва уларнинг барчасини қандай умумий мақсад бирлаштиради? Бу ҳақда Кazinformнинг таҳлилий материалида ўқинг.

Қўшничилик муносабатларидан умумий иқтисодий манфаатларгача

Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг саккизинчи Маслаҳат учрашуви 8 октябрь куни бўлиб ўтди. Президент Қасим-Жомарт Тоқаев минтақавий ҳамкорликдаги ютуқларни таъкидлаб, уни янада ривожлантириш зарурлигини айтди. Ўтган йили минтақа мамлакатлари ўртасидаги ўзаро савдо ҳажми тахминан 13 миллиард долларга етди. Бу давлатларимиз умумий савдо айланмасининг тахминан 8 фоизини ташкил этади.

Қозоғистон бу кўрсаткични 20 миллиард долларга етказишни таклиф қилди. Президент савдо ҳажмини ошириш учун чегара савдоси ва логистика комплекслари ҳамда саноат кооперацияси марказларини ривожлантириш муҳимлигини таъкидлади. Бу фақат алоҳида чегара лойиҳалари билан чекланиб қолмасдан, ўзаро боғлиқ иқтисодий тизимни шакллантиришга ўтишдир. Бунинг учун савдо тўсиқларини бартараф этиш, саноат кооперациясини кенгайтириш ва транспорт ва логистика марказлари ишини мувофиқлаштириш зарур.

Шунинг учун Қозоғистон Транскаспий халқаро транспорт йўналишини ривожлантиришга катта аҳамият беради. Сўнгги йиллардаги тенденциялар шуни кўрсатадики, бу йўналиш тобора муҳим аҳамият касб этмоқда. Россия билан ҳамкорлик доирасида Шимол-Жануб транспорт йўналишини ривожлантириш ва ТРИПП ташаббуси билан интеграция Қозоғистон учун ҳам долзарбдир.

Қозоғистон турли транспорт йўналишларини кенг кўламли ўзаро боғлиқ тизимнинг таркибий қисмлари сифатида кўриб чиқади. Мамлакат ичидаги инфратузилмани ривожлантириш минтақа учун фақат қўшни давлатларга қўшимча транспорт йўналишларидан фойдаланиш ва ташқи бозорларга чиқиш имконини берган тақдирдагина фойдали бўлади.

Маслаҳат учрашувида сув масаласи Марказий Осиёда барқарорликка асосий таҳдидлардан бири сифатида номланди. Давлат раҳбари трансчегаравий сув ресурсларини бошқаришнинг янги ёндашувларини ишлаб чиқишни таклиф қилди. Шу муносабат билан ўзаро ҳурмат, тенглик ва барча давлатлар манфаатларини ҳисобга олиш тамойилларига амал қилиш керак. Қасим-Жомарт Тоқаев Марказий Осиёда сувдан фойдаланиш бўйича Доиравий конвенцияни бунинг асоси деб атади. Шунингдек, БМТ доирасида Халқаро сув ташкилотини тузиш ташаббусини биргаликда илгари суриш таклиф қилинди. Ушбу ташкилот фаолиятида Марказий Осиёнинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олиш керак.

Шарқшунос Жанат Моминқуловнинг сўзларига кўра, минтақа мамлакатлари сув ресурсларини биргаликда ишлатишдан воз кечиб, сув ресурслари билан боғлиқ хавфларни биргаликда бошқариш ва улардан фойдаланишдан олинадиган фойдани мувофиқлаштиришга ўтмоқда.

— Бу гидрологик маълумотлар билан мунтазам алмашинувни, сув омборларининг ишлаш режимини мувофиқлаштиришни, харажатлар ва компенсацияларни шаффоф тақсимлашни, шунингдек, сув, энергетика ва қишлоқ хўжалиги сиёсатини мувофиқлаштиришни талаб қилади, — деди сиёсатшунос.

Қозоғистон томонидан таклиф қилинган ташаббуслар орасида технологик ривожланиш масалалари ҳам муҳим ўрин тутди. Маслаҳат учрашувида Президент Тоқаев Марказий Осиё мамлакатлари учун сунъий интеллект соҳасида ҳамкорлик дастурини ишлаб чиқишни таклиф қилди. Бу илмий марказлар, университетлар ва технология компанияларига тажриба ва ахборот алмашиш имконини беради.

Хавфсизлик масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Нейрон тармоқларидан фойдаланиш билан боғлиқ таҳдидлар халқаро миқёсда муҳокама қилинмоқда. Шу муносабат билан Марказий Осиё мамлакатлари ва Озарбайжоннинг сунъий интеллектдан масъулиятли фойдаланиш бўйича декларациясини ишлаб чиқиш таклиф қилинди.

Шундай қилиб, технологик ҳамкорлик икки соҳани қамраб олади: янги имкониятларни ривожлантириш ва хавфсизлик масалалари бўйича умумий позицияни шакллантириш.

Дунёдаги беқарорлик шароитида гуманитар соҳадаги ташаббуслар ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда. Хусусан, Қозоғистон Президентининг Телерадиокомплекси таркибига кирувчи халқаро Silk Way телеканали асосида минтақавий телеканал яратиш таклиф қилинди. Шунингдек, ёш кўнгиллилар форумини ўтказиш ташаббуси ҳам илгари сурилди.

Иқтисодий тадқиқотлар институти Жаҳон иқтисодий тадқиқотлар маркази директорининг ўринбосари Алишер Базарбаевнинг сўзларига кўра, давлатлар биринчи марта минтақавий ҳамкорликнинг барча соҳаларини қамраб олувчи узоқ муддатли йўналишни белгилаб олдилар.

— Қозоғистоннинг минтақа мамлакатлари бирлигини мустаҳкамлашдаги роли катта аҳамиятга эга. Қозоғистон нафақат минтақавий мулоқотни ривожлантиришни қўллаб-қувватлайди, балки шерикликка аниқ механизмлар ва узоқ муддатли ёндашувларни таклиф қилади. Шу билан бирга, Қозоғистоннинг ташаббуслари Марказий Осиё давлатларининг биргаликдаги фаолияти доирасида қўллаб-қувватланади ва янада ривожлантирилади. Бу минтақанинг халқаро муносабатларда мустақил субъект сифатидаги мавқеини мустаҳкамлаш учун шароит яратади, — деди у.

МДҲ: тарихий умумийликдан келажак лойиҳаларигача

9 октябрь куни МДҲга аъзо давлатлар раҳбарларининг учрашувида Қозоғистон тарихий алоқалар ва иқтисодий ҳамкорлик масалаларига устувор аҳамият берди. Ҳамдўстлик ташкил этилганининг 35 йиллиги муносабати билан Президент Тоқаев 1991 йилги Алмати декларациясининг ролини таъкидлади ва халқаро муносабатлар ўзгариб бораётган бир пайтда давлатлар ўртасида ишончга асосланган тўғридан-тўғри мулоқот зарурлигини таъкидлади.

Президент 2027–2030 йилларга мўлжалланган МДҲнинг асосий саноат ва технологик лойиҳалари тўпламини шакллантиришни таклиф қилди. Ушбу лойиҳалар юқори қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга устувор аҳамият бериши керак.

Ушбу ташаббус Марказий Осиё мамлакатлари раҳбарларининг учрашувида ифодаланган иқтисодий позициянинг давоми эди. Қозоғистон қўшма ишлаб чиқаришни ривожлантириш орқали ҳамкорликни мустаҳкамлашни таклиф қилмоқда. Бироқ, лойиҳаларнинг кўлами ва амалга ошириш механизмлари бошқача: қўшни давлатлар билан муносабатларда чегара марказлари ва минтақавий ишлаб чиқариш занжирларига устуворлик берилса, МДҲ доирасида йирик саноат ва технологик лойиҳалар тўпламини шакллантириш мўлжалланган.

Сунъий интеллект соҳасида Президент Тоқаев тадқиқот марказлари, университетлар, компаниялар ва стартаплар иштирокида стратегиялар, қонунчилик ва давлат томонидан қўллаб-қувватлаш бўйича тажриба алмашишни таклиф қилди.

Яна бир ташаббус — "МДҲ Плюс" форматида биринчи саммитни ўтказиш. Учрашув якунида МДҲ фаолияти ва давлатлар ўртасидаги келажакдаги ҳамкорликка оид ҳужжатлар имзоланди. Хусусан, 2028 йил Ижтимоий ривожланиш ва ҳаёт сифати йили, 2029 йил эса МДҲда транспорт коммуникациялари йили деб эълон қилинди.

Шарқшунос Жанат Моминқуловнинг сўзларига кўра, МДҲ ҳали ҳам савдо, меҳнат миграцияси, техник стандартлар ва хавфсизликда муҳим рол ўйнайди.

— Минтақа ўзаро маслаҳатлашув механизмларини ишлаб чиқмоқда, Озарбайжон билан алоқаларни мустаҳкамламоқда ва Транскаспий халқаро транспорт йўналишини илгари сурмоқда. Шу билан бирга, у Хитой, Европа Иттифоқи, АҚШ, Россия, Япония, Корея ва Форс кўрфази мамлакатлари билан мулоқотлар олиб бормоқда. Ташқи ҳамкорларни минтақавий кун тартибига жалб қилиш Марказий Осиёнинг халқаро муносабатлардаги мустақиллигини мустаҳкамлайди, — деди эксперт.

Каспий: экологиянинг иқтисодий аҳамияти

Давлат раҳбарининг амалий ташрифи доирасидаги учинчи платформа Каспий экологик саммитидир. Қозоғистон учун денгиз ҳолатини муҳокама қилиш аввал кўтарилган атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ташаббусларининг давоми бўлди.

2026 йил апрель ойида Астанада бўлиб ўтган Минтақавий иқтисодий саммитда Президент Қозоғистон Каспий денгизининг янада камайиб кетишининг олдини олишга қаратилган ҳукуматлараро дастурни ишлаб чиқиш ташаббуси билан чиққанини эълон қилди. Минтақада илмий ҳамкорликни ривожлантириш учун Каспий денгизи тадқиқот институти ҳам ташкил этилди.

Каспий денгизининг табиий мувозанатини сақлаш Марказий Осиёни Кавказ, Яқин Шарқ ва Европа билан боғлайдиган транспорт йўлагининг самарали ишлаши учун ҳам муҳимдир. Шунинг учун экологик муаммолар бугунги кунда минтақавий сиёсатнинг стратегик йўналишига айланиб бормоқда.

— Денгизнинг ҳолати энди нафақат экологик муаммо. Сув сатҳининг пасайиши биологик хилма-хиллик, балиқчилик, қирғоқ инфратузилмаси, портлар ва транспорт йўналишларига таъсир қилади. Бу Транскаспий транспорт йўлагининг ривожланишига ҳам таъсир қилади, — деб тушунтирди Иқтисодий тадқиқотлар институти Жаҳон иқтисодиёти тадқиқотлари маркази директорининг ўринбосари Алишер Базарбаев.

Қозоғистоннинг Каспий денгизини сақлаб қолиш бўйича ташаббуслари илмий тадқиқотлар, замонавий технологиялар ва халқаро мувофиқлаштиришни бирлаштирган кенг қамровли дастур сифатида тақдим этилди. Қасим-Жомарт Тоқаев Каспий денгизини сақлаб қолиш бўйича халқаро саъй-ҳаракатларни бирлаштириш учун умумий истиқболли лойиҳалар тўпламини шакллантиришга чақирди.

Президент Қасим-Жомарт Тоқаев томонидан Авазада таклиф қилинган ташаббуслар Қозоғистоннинг минтақавий сиёсатидаги умумий позицияни белгилайди. Марказий Осиё мамлакатлари раҳбарларининг учрашувида Қозоғистон минтақа ичидаги иқтисодий алоқаларни мустаҳкамлашни таклиф қилди. Унда МДҲ доирасида йирик кўламли қўшма саноат лойиҳаларига ўтиш масаласи кўтарилди. Каспий денгизи билан боғлиқ кун тартибида атроф-муҳит ҳолатига ҳам, транспорт коммуникацияларининг келажагига ҳам таъсир қилувчи табиий шароитлар мавжуд.

Астана иқтисодиёт, транспорт, сув ресурслари, технология ва гуманитар алоқаларни ҳамкорликнинг бир-бирини тўлдирувчи соҳалари сифатида кўриб чиқишни таклиф қилди. Эндиги вазифа ушбу ташаббусларни келишилган режалар, амалга ошириладиган аниқ лойиҳалар ва мажбуриятларга айлантиришдир.

Ушбу позиция Марказий Осиёнинг барқарор ривожланиши давлатларнинг мувофиқлаштирилган ҳаракатларисиз имконсиз эканлигини кўрсатади. Президент Тоқаевнинг "Муваффақиятли Марказий Осиё — муваффақиятли Қозоғистон" тамойили миллий манфаатларга прагматик ёндашувни ҳам англатади. Ахир, мамлакат хавфсизлиги ва фаровонлиги қўшниларининг барқарорлиги ва фаровонлиги билан бевосита боғлиқ.

Иқтисодчи Алишер Базарбаевнинг сўзларига кўра, Марказий Осиё раҳбарларининг Туркманистондаги Маслаҳат учрашуви, МДҲ саммити ва Каспий экологик форуми минтақавий ишонч, кенг Евроосиё шериклиги ва умумий экотизимни ягона прагматик йўналишда ҳимоя қилиш масаласининг яқинлашишини намойиш этди.

— Бу учта платформанинг ҳар бири ўз вазифасини ҳал қилади. Бироқ, учаласининг ҳам асосий мақсади умумий маконимизнинг барқарорлиги ва иқтисодий алоқаларини мустаҳкамлашдир, — деди А. Базарбаев.

Музокаралар натижалари шуни кўрсатадики, Марказий Осиё ўз мавқеини аста-секин мустаҳкамлаб бормоқда ва халқаро сиёсатда уюшган, нуфузли ва мустақил марказ сифатида ривожланишнинг янги босқичига қадам қўймоқда.