51 млрд долларлик олтин: Миллий банк захиралари 15 йил давомида қандай ўзгарди
ASTANA. Kazinform — Илгари Қозоғистон олтинни энг кўп харид қилувчи мамлакатлар қаторида эди. Энди эса давлат олтин захирасининг бир қисмини қайта сотишни режалаштиряпти. Kazinform агентлиги мухбири 15 йил давомида Миллий банкнинг олтинга нисбатан стратегияси қандай ўзгаргани ва бугунги қарор ортида қандай омиллар турганини ўрганди.
Сентябрь ойи якунларига кўра, Қозоғистоннинг халқаро захиралари 66,4 миллиард долларни ташкил этди. Унинг 51,4 миллиард доллари (тахминан 77 фоизи) монетар олтинга, қолган 15 миллиард доллари эса хорижий валютадаги активларга тўғри келади.
Жорий йил август ойида олтиннинг захиралардаги улуши тарихий максимумга етиб, 79 фоиздан ошди. Демак, захираларнинг асосий қисми битта активга жамланган. Бу иқтисодиёт учун хавфли даража ҳисобланади, чунки олтин нархи ўзгарувчан. Шу сабабли Миллий банк йил охирига қадар захираларнинг бир қисмини сотиб, олтин улушини 75 фоизгача камайтиришни режалаштиряпти.
Нега ҳозир олтин сотиш фойдали?
Қозоғистон Миллий банкининг халқаро захиралари асосан монетар олтин ва хорижий валютадаги активлардан иборат. Хорижий валютадаги активларга чет эл давлатларининг қимматли қоғозлари, хорижий банклардаги депозитлар, шунингдек, Халқаро валюта жамғармасининг махсус қарз олиш ҳуқуқлари (SDR) киради.
Сўнгги бир неча йил давомида Миллий банк дунёдаги олтинни энг кўп харид қилувчилар қаторида бўлди. Бунинг натижасида захираларда қимматбаҳо металлнинг рекорд даражадаги миқдори тўпланди. Миллий банк раисининг ўринбосари Алия Молдабекованинг айтишича, 2026 йилда захирадаги қимматбаҳо металл миқдори 386 тоннага етди. Бу ҳисоб-китобга кўра, умумий захиралар таркибида олтиннинг улуши тахминан 78 фоизни ташкил этади.
Алия Молдабекованинг ўзи ҳам бу кўрсаткич ҳаддан ташқари юқори эканини тан олган. Мутахассиснинг фикрича, олтиндан ташқари активлардан фойдаланиш орқали захираларни диверсификация қилиш зарур. Шу сабабли Миллий банк олтин сотишни бошлади.
“Олтиннинг бундай юқори улуши захираларимизни фақат битта активдан иборат портфелга ўхшатиб қўяди”, — деди у.
Олтин сотилади, бироқ Миллий банк ундан тушган маблағни қаерга йўналтиради? Эҳтимол, қимматбаҳо металлни сотишдан тушган маблағлар хорижий давлат облигацияларига йўналтирилади. Чунки Миллий банк АҚШ Ғазначилик облигацияларига катта қизиқиш билдиряпти.
Алия Молдабекованинг баҳолашича, яқинда АҚШ облигацияларининг даромадлилиги сўнгги 24 йилдаги энг юқори даражага етган. Мутахассисларнинг таъкидлашича, давлат облигациялари ликвидлиги юқорироқ: улар бўйича фоизли даромад олиш мумкин ва зарурат туғилганда уларни осонгина пулга айлантириш мумкин.
Нега захираларда олтин кўп?
2012 йилда қимматбаҳо металлар шаклидаги активларни тўлдириш мақсадида тозаланган олтинни харид қилишда давлатнинг устувор ҳуқуқини амалга ошириш тартиби тасдиқланган эди. Шундан сўнг Миллий банк маҳаллий аффинаж заводларидан олтин харид қилишни жадаллаштиргани кузатилди.
Halyk Finance маълумотларига кўра, 2022 йилга келиб Қозоғистоннинг олтин-валюта захираларида олтиннинг улуши қарийб 70 фоизга етган эди. 2022 йилдан бошлаб эса Миллий банк захираларни диверсификация қилиш мақсадида олтин ўрнига валюта активларини харид қила бошлади. Бундан ташқари, 2023 йилда ташқи бозорга 57,4 тонна олтин сотди.
Бу қанчалик катта ҳажм эканини тушуниш учун бир маълумотни келтириш мумкин: 2023 йилда Қозоғистон олтин сотиш бўйича дунё марказий банклари орасида биринчи ўринни эгаллади.
Бу қадам халқаро захираларда олтиннинг улушини 54,2 фоизгача камайтириш имконини берди. Бироқ кейинчалик вазият яна ўзгарди. Ўтган йилнинг февралида Миллий банк олтин сотишни секинлаштириб, аксинча, уни харид қилишга ўтди.
2025 йил якунларига кўра, Қозоғистон марказий банклар орасида олтин харид қилиш ҳажми бўйича дунёда иккинчи ўринга чиқиб, бир йилда захираларига 57 тонна олтин қўшди. Шу тариқа, захиралардаги олтин миқдори 386 тоннадан ошди.
Жаҳон олтин кенгаши (World Gold Council) маълумотларига кўра, Қозоғистон 2026 йил август ойида олтин захиралари ҳажми бўйича дунёда 18-ўринни эгаллаган. Бу кўрсаткич Саудия Арабистони, Буюк Британия ва Испанияникидан ҳам юқори.
Олтин захираларининг қиймати қандай ошди?
Уч йил ичида Қозоғистон олтин захираларининг қиймати қарийб уч бараварга ошди. 2023 йил сентябрида 18,6 миллиард доллар бўлган захира қиймати жорий йилнинг сентябрида 51,4 миллиард долларга етди.
Мутахассисларнинг фикрича, бунга жаҳон бозорида олтин нархининг ошиши сезиларли таъсир кўрсатган. Масалан, 2023 йил кузидан бошлаб олтиннинг бир трой унцияси тахминан 1 870 доллар турган. Жорий йилнинг январь ойида нарх кескин кўтарилиб, 5 247 долларга етди. 16 октябрь ҳолатига кўра, олтиннинг бир трой унцияси 4 205,25 долларни ташкил этган.
Нархнинг кўтарилишига геосиёсий вазият ва марказий банклар томонидан олтинга бўлган талабнинг ортиши таъсир кўрсатган бўлиши мумкин.
Юқоридаги инфографикага эътибор қаратсак, 2021-2026 йиллар давомида олтин нархининг динамикаси сезиларли даражада ўсганини кўриш мумкин. Бозор талабига мувофиқ, Қозоғистон халқаро захираларида олтиннинг улуши ҳам тахминан 58 фоиздан 77 фоизгача ошди.
Олтин қийматининг ошиши захираларнинг умумий қийматига ҳам таъсир кўрсатди. Жорий йилнинг август ойида Қозоғистон халқаро захираларининг қиймати тарихий даражага кўтарилиб, 70,6 миллиард долларга баҳоланди. Уларнинг таркибида олтиннинг улуши эса илк бор 79 фоиздан ошди.
