1,15 триллион тенгелик бозор: ҳаётни суғурта қилишда нималар ўзгарди
ASTANА. Кazinform – Қозоғистондаги ҳаётни суғурта қилиш бозори жорий йилнинг дастлабки тўққиз ойида 52,15 фоизга ўсиб, 1,15 триллион тенгега етди. Бу ҳақда Давлат аннуитет компаниясининг таҳлилий гуруҳи томонидан Миллий банк маълумотлари асосида тайёрланган бозор шарҳида айтилган. Ўсишнинг асосий қисми пенсия аннуитетларига боғлиқ — йиғилган мукофотлар бир йилда 130,5 фоизга ошди. 3 ноябрь куни Молия бозорини тартибга солиш ва ривожлантириш агентлиги аннуитет шартномаси ўзгарган тақдирда инвестиция даромадини ҳисоблаш тартиби ўзгаришини эълон қилди.
Бозордаги ўсишнинг асосий қисми аннуитетларга боғлиқ
2026 йил 1 октябрь ҳолатига кўра, Қозоғистонда ҳаётни суғурта қилиш билан шуғулланадиган ўнта компания 1 триллион 154,5 миллиард тенге миқдорида суғурта мукофотларини йиғди. Ўтган йилнинг тўққиз ойида бу кўрсаткич 758,8 миллиард тенгени ташкил этди. Бир йил ичида бозор ҳажми 395,7 миллиард тенгега ёки 52,15 фоизга ошди.
Бироқ, агар ўсиш қаердан келганига назар ташласак, асосий ҳаракатлантирувчи куч дарҳол сезилади. Пенсия аннуитетлари бўйича йиғилган мукофотлар 757,6 миллиард тенгега етди, бу бир йил ичида 130,5 фоизга ўсишдир. Бу бутун ҳаётни суғурта қилиш бозоридаги тушумларнинг 65,6 фоизини ташкил қилади.
Бир йил олдин аннуитетларнинг улуши тахминан 43,3 фоизни ташкил этган эди. Шундай қилиб, атиги ўн икки ой ичида ушбу маҳсулотнинг бозордаги улуши сезиларли даражада ошди.
2026 йилнинг дастлабки 9 ойида 79 763 та пенсия аннуитет шартномаси тузилди. Ўтган йили шу даврда 37 930 та шартнома тузилди. Шартномалар сони икки баравардан кўпроқ ошди. Ҳар бир шартнома учун ўртача миқдор ҳам 8,7 миллион тенгедан 9,5 миллион тенгегача ошди.
Аннуитет бозорининг ўсиши бутун суғурта бозорининг ўсишидан ошиб кетди. Бу даврда аннуитет мукофотлари 429 миллиард тенгега ошди. Ҳаётни суғурта қилиш бозорининг умумий ўсиши 395,7 миллиард тенгени ташкил этди, яъни аннуитет сегменти бошқа соҳалардаги пасайиш ва секин ўсишни тўлиқ қоплади ва умумий бозор кўрсаткичини оширди.
Нима учун аннуитет рекламаси ошди?
Пенсия аннуитетларига қизиқишнинг кескин ошиши 2026 йил июнь ойидаги ўзгаришларга тўғри келди. Ўша пайтда, уй-жойни яхшилаш ва даволаниш учун ЯЖБПФдан пул олиш учун пенсия ҳисобварағида қолдирилиши керак бўлган минимал етарлилик чегараси сезиларли даражада оширилди. Баъзи ёш тоифаларида у икки баравардан кўпроқ ошди.
Натижада, илгари жамғармаларининг бир қисмидан фойдаланишни режалаштирган фуқароларнинг катта қисми бу имкониятдан маҳрум бўлди. Ҳаётни суғурта қилиш компаниялари эса аннуитетларни альтернатива сифатида таклиф қила бошладилар.
Айгерим Илясова каби молиявий экспертлар оммавий ахборот воситалари орқали июнь-июль ойларида суғурта компаниялари мисли кўрилмаган мижозлар оқимини ва ижтимоий тармоқларда аннуитет рекламаларининг кўпайганини хабар қилишди.
Содда қилиб айтганда, аннуитетларни тарғиб қилишда уларнинг бутун умр давомида тўловларни амалга ошириш имконияти эмас, балки пенсия жамғармаларининг бир қисмини олиш механизми сифатидаги вазифаси биринчи ўринга чиқди.
Эксперт, ҳаётни суғурта қилиш агенти Медет Туранов буни аниқ мисол билан тушунтирди.
— Пенсия аннуитет механизми 20 йилдан ортиқ вақтдан бери фаолият юритиб келмоқда. Аммо сўнгги 2-3 йил ичида у қозоғистонликлар орасида жуда машҳур бўлиб кетди. Бу пенсия жамғармаси бадалчилари энди ўз жамғармаларининг бир қисмини тиббий даволаниш ва уй-жой харажатлари учун олиш имкониятига эга бўлмаганлиги билан боғлиқ бўлиши мумкин. Барчамизга маълумки, тахминан 2 йил олдин баъзи бадалчилар ўз жамғармаларининг бир қисмини стоматология ва кўз клиникалари орқали "фирибгар воситачилар" ёрдамида олиб қўйгани учун судга берилган эди.
Ҳатто «Отбасы банк» раиси ҳам унинг тизимида битта квартира 30 марта "сотилганини" айтди. Энди, бу йўл ёпилгандан сўнг, пенсия аннуитетлари сизнинг жамғармангизнинг камида 11 фоизини дивиденд сифатида олиш имконини берувчи ягона механизмдир. Афсуски, бу ҳақиқат эмас. Кўпчилик ҳозир келажак учун пулларини олишга шошилмоқда. Эртага эса пенсиялари қандай бўлиши ҳақида кам одам ўйлайди, — дейди эксперт.
Дарҳол айтиш керакки, пенсия аннуитетларининг ҳам етарлилик чегараси бор. Аммо бу бир марталик тўловдан анча паст. 45-53 ёшдаги бадалчилар учун бу 9,5 миллион тенгедан бошланади.
Бир марталик тўлов келажакдаги пенсия миқдорини камайтириши мумкин
Пенсия аннуитети тўғрисида қарор қабул қилишда фуқаро ўз жамғармасининг бир қисмини суғурта компаниясига ўтказади ва бунинг эвазига умрбод тўловларни олиш ҳуқуқини олади. Суғурталовчи, агар шахс жамғарма тугаши мумкин бўлган даврдан кейин ҳам яшаса, тўловларни амалга оширишда давом этади. Ушбу маҳсулотнинг асосий вазифаси келажакда барқарор даромадни таъминлашдир.
Бироқ, агар ижтимоий тармоқлардаги рекламаларда ушбу узоқ муддатли мажбуриятлар ўрнига дарҳол ишлатилиши мумкин бўлган пулларга устуворлик берилса, фуқаро қарорнинг бошқа томонини эътиборсиз қолдириши мумкин. Энг муҳими, аннуитетга ўтказилган пулни кейинчалик ЯЖБПФга қайтариб бўлмайди. Агар сизга суғурта компаниясининг иши ёқмаса, фақат бошқа суғурта компаниясига ўтишингиз мумкин. Молия бозорини тартибга солиш ва ривожлантириш агентлиги ушбу "кўчиш" пайтида бадалчига олдинги компаниянинг инвестиция даромади учун компенсация берадиган механизмни жорий қилади.
Миллий банк маълумотлари
2026 йилнинг дастлабки тўрт ойида пенсия жамғармаларидан суғурта компанияларига 213 миллиард тенге ўтказилди. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 72 фоизга кўп. Бу вақт ичида суғурта ташкилотларига тахминан 23 минг янги мижоз келди. Бу маълумотлар июн ойида етарлилик чегараси ўзгаришидан олдин ҳам аннуитет бозорида ўсиш кузатилганлигини кўрсатади.
Бироқ, июнь-июль ойларида мижозлар оқимининг кўпайиши ва реклама бозордаги ўзгаришларнинг моҳиятини тушунишга ёрдам беради. Бир томондан, фуқаролар умрбод пенсия тўловларини таъминлайдиган маҳсулотларга қизиқиш билдирдилар. Бошқа томондан, реклама жамғармаларнинг бир қисмини "олиб қўйиш" имкониятини таъкидлади.
Агентлик қарори
3 ноябрь куни Молия бозорини тартибга солиш ва ривожлантириш агентлиги пенсия аннуитет шартномалари бўйича сотиб олиш миқдорини ҳисоблаш тартибини ўзгартиришини эълон қилди. Илгари, суғурта компаниясини ўзгартирганда, инвестиция даромади сотиб олиш миқдорига киритилмаган. Натижада, баъзи компаниялар мижозни жалб қилиш мақсадида шартнома тузилган пайтда ушбу даромаднинг бир қисмини бир йўла тўланадиган сумма сифатида ўтказиб беришди. Бу — Медет Туранов гапираётган 11 фоизлик тўлов.
Агентлик бундай амалиётнинг салбий оқибатларини тушунтирди. Эксперт инвестиция даромадининг бир қисмини олдиндан ўтказиб, кейин бошқа суғурта компаниясига ўтганда, янги шартномага ўтказиладиган сумма камаяди. Натижада, умрбод тўлов миқдори ҳам камайиши мумкин.
Энди сотиб олиш миқдорини ҳисоблашда шартнома бўйича олинган инвестиция даромади ҳам ҳисобга олинади. У янги суғурталовчига ўтказилган маблағларда қолиши керак, яъни мижозни бошқа компанияга жалб қилиш учун инвестиция даромадини алоҳида тўлаш амалиёти тўхтатилади. Агентлик бу ўзгаришни келажакдаги пенсия тўловлари миқдорини сақлаб қолишга қаратилган чора сифатида тушунтиради.
Бундан ташқари, 30 октябрда қабул қилинган 156-сонли қарор суғурта агентларининг комиссия тўловини полисда тенгеда ва суғурта мукофотининг фоизи сифатида кўрсатиш талабини жорий этди. Бу мижозга маҳсулотни қайта ишлаш билан боғлиқ харажатларни олдиндан билиш имконини беради. Қарор биринчи расмий нашр этилган кундан ўн кун ўтгач кучга киради.
Умуман олганда, 2026 йил 1 октябрь ҳолатига кўра, ҳаётни суғурта қилиш бозоридаги ўнта компаниянинг умумий активлари 3 триллион 52,3 миллиард тенгега етди. Бу йил бошига нисбатан 36 фоизга ва ўтган йилнинг октябрига нисбатан 45 фоизга кўп. Суғурта захиралари ҳам йил бошидан бери икки бараварга ошди ва 2 триллион 513,1 миллиард тенгени ташкил этди. Ушбу маблағлар келажакда компаниялар мижозлар олдидаги мажбуриятларини бажариши учун ажратилади.
Бироқ, активлар ва суғурта мукофотларининг ўсиши компанияларнинг соф фойдасининг ошишига олиб келмади. Аксинча, 2026 йилнинг дастлабки тўққиз ойида ҳаётни суғурта қилиш компанияларининг умумий соф фойдаси 6,3 миллиард тенгени ташкил этди. Ўтган йили, шу даврда улар 90,8 миллиард тенге даромад олишган.
Ихтиёрий ҳаётни суғурта қилиш сегментида тескари тенденция кузатилмоқда. Дастлабки тўққиз ойда ушбу маҳсулот бўйича йиғилган мукофотлар 18,3 фоизга камайиб, 183,3 миллиард тенгени ташкил этди. Аксинча, ишчиларни бахтсиз ҳодисалардан мажбурий суғурта қилишдан тушган даромадлар 52,1 фоизга ўсиб, 168,6 миллиард тенгени ташкил этди.
