Президентнинг Қозоғистон халқига Мурожаатномасида Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаев қишлоқ хўжалигини барқарор ривожлантириш учун сув ресурсларини тежаш ва замонавий суғориш технологияларини кенг жорий этиш вазифаларини белгилаган эди. Ҳукумат сув ресурсларига тушаётган юклама ортиб бораётгани муносабати билан аграр секторда сувдан фойдаланиш усулларини босқичма-босқич модернизация қилиш, сув исрофининг олдини олиш ва суғориш самарадорлигини оширишга устувор аҳамият бермоқда. Шу мақсадда қишлоқ хўжалиги товар ишлаб чиқарувчиларини қўллаб-қувватлаш чоралари кенгайтирилиб, суғориш инфратузилмаси модернизация қилинмоқда, шунингдек, суғориш тизимлари учун зарур ускуналарни маҳаллий ишлаб чиқариш ривожлантирилмоқда. Экинларнинг сувга талаби юқори ва трансчегаравий сув манбаларига қарам бўлган ҳудудларга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Амалга оширилаётган чора-тадбирлар фермерларга сувдан самарали фойдаланиш имконини берувчи замонавий суғориш технологияларига ўтиш имконини беради.
Уч йилда 237 минг гектардан 700 минг гектардан ортиқ майдонга
Давлат раҳбарининг суғориладиган ерларда ҳар йили 150 минг гектар майдонга сув тежовчи технологияларни жорий этиш бўйича топшириғини амалга ошириш доирасида Сув ресурслари ва ирригация вазирлиги фермерларни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чораларини кенгайтирди.
Шу муносабат билан 2023 йилда замонавий суғориш тизимлари қарийб 30 минг гектар майдонга жорий этилган бўлса, 2024 йилда бу кўрсаткич 152,8 минг гектарни, 2025 йилда 153,6 минг гектарни, 2026 йил бошидан буён эса 158,8 минг гектарни ташкил этди.
Натижада уч йил ичида суғориладиган ерларда сув тежовчи технологиялардан фойдаланиш ҳажми қарийб уч баравар ошди.
Жумладан, 2023 йилда замонавий суғориш тизимлари 237,1 минг гектар майдонда қўлланилган бўлса, 2024 йилда бу кўрсаткич 389,9 минг гектарга, 2025 йилда 543,5 минг гектарга етди. 2026 йил 1 сентябрь ҳолатига кўра, сув тежовчи технологиялар қўлланилаётган майдон ҳажми 702,3 минг гектарни ташкил этди.
Бугунги кунда ушбу технологиялар мамлакатдаги умумий майдони 1,9 миллион гектар бўлган суғориладиган ерларнинг 36 фоизида қўлланилмоқда.
Томчилатиб суғориш технологиясидан фойдаланиш кўлами ҳам сезиларли даражада кенгайди. Унинг ҳажми 2023 йилдаги 42,5 минг гектардан жорий йилда 254,3 минг гектаргача ошиб, қарийб олти баравар кўпайди.
Шу даврда ёмғир усулида суғориш майдони 188,3 минг гектардан 379 минг гектаргача, яъни икки бараварга ошди. Фақат 2026 йил бошидан буён томчилатиб суғориш тизимлари 86,5 минг гектарга, ёмғир усулида суғориш тизимлари эса 65,9 минг гектарга жорий этилди.
2027 йилда сув тежовчи технологиялар билан қамраб олинган майдонни 912,2 минг гектарга етказиш режалаштириляпти. Бу тахминан 1,428 миллиард куб метр сувни тежаш имконини беради. 2028 йилда бундай майдонлар ҳажми 1,1 миллион гектаргача оширилади, тежаладиган сув миқдори 1,721 миллиард куб метрга етиши кутилмоқда. 2029 йилда эса тегишлича 1,2 миллион гектар ва 1,975 миллиард куб метрни ташкил этади.
2030 йилга келиб сув тежовчи технологиялар билан 1,3 миллион гектар суғориладиган ерни қамраб олиш режалаштирилган. Ушбу кўрсаткичга эришилса, ҳар йили 2,2 миллиард куб метр сув тежалади.
Сувни тежаш аниқ натижа бера бошлади
Замонавий суғориш тизимларига ўтиш қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларига сув бериш ҳажми ва режимини аниқроқ тартибга солиш, унумсиз сарфларни камайтириш, вегетация даврида экинларни намлик билан барқарор таъминлаш имконини беради. Муайян хўжалик миқёсида бу сув, электр энергияси ва суғориш харажатларини камайтиради. Бир маромда ва ўз вақтида суғориш, шунингдек, ҳосилдорликни ошириш учун шароит яратади. Шунга қарамай, аниқ иқтисодий самара технология, экин тури, ҳудуд, инфратузилма ҳолати ва ресурслар қийматига қараб турлича бўлади.
Сув тежовчи технологиялардан фойдаланиш сув сарфини ўртача 20-30 фоизга қисқартириш имконини беради. Аниқ самара эса етиштирилаётган экин тури, иқлим шароити, тупроқ тури ва ҳолати, рельеф, шунингдек, хўжалик ичидаги суғориш тизимига боғлиқ. 2025 йил якунларига кўра, замонавий суғориш тизимлари 543,5 минг гектарга жорий этилган ва 874 миллион куб метр сув тежалмоқда.
Сув тежовчи технологиялар қўлланилаётган қишлоқ хўжалиги экинлари тури кенг. Энг катта улуш чорва учун етиштириладиган озуқа экинларига тўғри келади — қарийб 30 фоиз. Донли экинлар — 20 фоиз, сабзавотлар — 19,5 фоизни ташкил этади. Сувни кўп талаб қиладиган шоли ва пахта бўйича бу кўрсаткич 20,3 фоизга тенг.
2030 йилга келиб сув тежовчи технологиялар қўлланиладиган майдонни 1,3 миллион гектарга етказиш режалаштирилган. Бу ҳар йили 2,2 миллиард куб метр сувни ёки суғориш учун фойдаланиладиган сув ҳажмининг 30 фоизигача қисмини тежаш имконини бериши кутилмоқда.
Сув тежовчи технологиялар суғорма деҳқончилик ривожланган ҳудудларда жадал жорий этиляпти. Жорий йилда замонавий суғориш тизимлари билан қўшимча қамраб олинган 158,8 минг гектарнинг қарийб 50 минг гектари Туркистон вилояти ҳиссасига тўғри келяпти. Алмати вилоятида бу кўрсаткич 25,5 минг гектар, Қизилўрда вилоятида 19,2 минг гектар, Жетису вилоятида 11,8 минг гектар, Жамбил вилоятида 10,2 минг гектарни ташкил этди.
Ушбу ҳудудларда томчилатиб ва ёмғир усулида суғоришни кенгайтириш суғориш тармоқларини реконструкция қилиш ҳамда сувни ҳисобга олиш ва тақсимлашнинг рақамли тизимларини жорий этиш билан бирга амалга ошириляпти.
Фермерларни қўллаб-қувватлаш бир неча баравар ошди
Сув тежовчи технологияларни жорий этишни жадаллаштиришнинг асосий механизмларидан бири — қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларини давлат томонидан қўллаб-қувватлашни кенгайтиришдир. Бундай тизимларни сотиб олиш ва ўрнатиш харажатларини қоплаш улуши 60 фоиздан 80 фоизгача, улардан фойдаланишда суғориш суви қийматини субсидиялаш ҳажми эса 50 фоиздан 85 фоизгача оширилди.
2026-2028 йилларда сув тежовчи технологияларни инвестиция субсидиялаш учун 214,6 миллиард тенге ажратиш кўзда тутилган. Бу аввалги уч йиллик даврга нисбатан қарийб тўрт баравар кўп. Ўша даврда бу мақсадлар учун 54,6 миллиард тенге йўналтирилган эди. 2026 йилда молиялаштириш ҳажми 58,5 миллиард тенге, 2027 йилда 74,6 миллиард тенге, 2028 йилда эса 81,5 миллиард тенгени ташкил этади. Бундан ташқари, ушбу даврда сув етказиб бериш хизматлари қийматини субсидиялаш учун 13,5 миллиард тенге ажратилиши кўзда тутилган.
Молиялаштиришни тақсимлашда Жамбил, Қизилўрда ва Туркистон вилоятларига устуворлик берилди. Ушбу уч ҳудудда қарийб 905 минг гектар суғориладиган ер мавжуд. Шу билан бирга, мазкур вилоятларда суғориш суви танқислиги кузатилади ва улар трансчегаравий сув ресурсларига сезиларли даражада боғлиқ.
Шунингдек, қўллаб-қувватлаш чоралари рўйхати кенгайтирилди. Унга экин майдонларини лазер ёрдамида текислаш, ер ости сувларини кўтариш учун сарфланадиган электр энергияси харажатларини қоплаш, намлатиб суғориш ва шўрланган тупроқларни ювиш ишлари учун чора-тадбирлар киритилди.
Маҳаллий заводлар сони тўрттадан еттитагача кўпайди
Сув тежовчи суғориш технологияларининг кенгайиши замонавий суғориш ускуналарига барқарор талабни шакллантирибгина қолмай, уларни мамлакат ичида ишлаб чиқаришга ҳам туртки бермоқда. Икки йил ичида ушбу сегментдаги маҳаллий корхоналар сони тўрттадан еттитагача кўпайди: учта завод Туркистон вилоятида, иккитаси Астанада, биттадан Алмати шаҳри ва Атирау вилоятида жойлашган.
Уларнинг умумий ишлаб чиқариш қуввати йилига 3 390 та ёмғир усулида суғориш машинасини ташкил этади. Бу тахминан 205 минг гектар ерни суғориш учун етарли. Мамлакатнинг йиллик ички эҳтиёжи 1 000-1 200 та машина бўлган шароитда, ҳозирги ишлаб чиқариш ҳажми фермерларнинг талабини умуман олганда тўлиқ таъминлаш имконини беради. Фақат 2026 йил бошидан буён қишлоқ хўжалиги товар ишлаб чиқарувчилари тахминан 65,6 минг гектар ерни суғориш учун 1 010 га яқин ёмғирлатиб суғориш машинасини сотиб олди.