Кейинги олти йил ичида газлаштириш даражаси 51 фоиздан 64,2 фоизгача ошди. Бу вақт ичида мингдан ортиқ аҳоли пунктлари табиий газга уланди ва қарийб 20 минг километр газ қувурлари қурилди. Энди олти йил ичида эришилган даражадан ошиб кетишимиз керак — Президент томонидан белгиланган кўрсаткичга эришиш учун ҳали 15,8 фоиз бор. Бу 2020-2026 йилларда эришилган ўсишдан ҳам юқори. Бундан ташқари, янги лойиҳа илгари ҳеч қачон газга эга бўлмаган ва газлаштириш даражаси жуда паст бўлган ҳудудларга қаратилган бўлади.
Шимолга янги инфратузилма керак
2035 йилга бориб мамлакатни 80 фоиз газ билан таъминлаш учун нима керак ва мавжуд тизим юклашга тайёрми? Биз бу саволни аллақачон Энергетика вазирлигига юборганмиз. Вазирлик муаммони асосий ва газ тақсимлаш инфратузилмасини ривожлантириш лойиҳалари орқали ҳал қилишни режалаштирмоқда. Бюджетни сиқиб қўймаслик учун у ҳамма нарсани бирданига эмас, балки босқичма-босқич амалга оширишни режалаштирмоқда.
Ҳозирги асосий масала инфратузилма. Жанубдаги «Бейнеу-Бозой-Чимкент» газ қувурини олайлик. «QazaqGaz» миллий операторининг маълумотларига кўра, юқори талаб даврида ғарбий минтақадан келадиган газнинг бир қисми Ўзбекистон орқали муқобил йўл орқали ташилади ва кейин жанубий Қозоғистондаги газ тармоғига қайта узатилади. Ушбу механизм иситиш мавсумида қўлланилган. Буни ҳисобга олган ҳолда, Энергетика вазирлиги «Бейнеу-Бозой-Чимкент» газ қувурининг иккинчи линиясини ривожлантиришга қарор қилди. Бу ғарбий минтақадан жанубга ва марказга газ етказиб бериш имкониятини ошириши керак.
Кейинги босқичда, Ақтўбе вилоятидаги 14-компрессор станцияси Қостанайга уланади. Шундай қилиб, янги компрессор цехидан чиқадиган газ Қостанай вилояти орқали шимолга йўналтирилиши режалаштирилган.
302 километр узунликдаги Талдиқорған-Ушарал газ қувурига ҳам эътибор қаратиш керак. Ушбу йўналиш энди фойдаланишга топширилди. Лойиҳа Жетису вилоятидаги 84 та аҳоли пунктини тўлиқ қамраб олади.
Бироқ, газлаштирилмаган ҳудуднинг асосий қисми шимол ва шарқда қолмоқда. Вазирлик маълумотларига кўра, Шимолий Қозоғистон, Павлодар ва Абай вилоятлари ҳозирда тўлиқ газлаштирилмаган. Астанада газлаштириш даражаси 17,7 фоизни, Ақмола вилоятида 15,3 фоизни, Қарағанди вилоятида 5,8 фоизни, Улитау вилоятида 4,3 фоизни, Шарқий Қозоғистон вилоятида 3,3 фоизни ташкил этади.
Айнан шу ҳудудлар учун «Есил-Астана» газ қувурини қуриш режалаштирилган. Лойиҳанинг инвестиция ҳажми ва техник хусусиятлари ҳали номаълум, аммо бу шимолда кўрсаткични оширишга ёрдам бериши аниқ. Ахир, асосий талаб айнан шу ҳудудлардан келади.
Бу ерда биз «Сариарқа» газ қувурини унутмаслигимиз керак. Ҳукумат аллақачон қувур конфигурациясига ўзгартиришлар киритган. 2019 йилда лойиҳанинг биринчи босқичи — 1061,3 километрлик «Қизилўрда-Астана» қувури якунланди. Иккинчи ва учинчи босқичлар янги газ таъминоти схемасини ҳисобга олган ҳолда қайта кўриб чиқилиши керак. Тўртинчи босқич доирасида компрессор станцияларини қуриш учун харид қилиш тартиби амалга оширилмоқда. Расмий маълумотларга кўра, тўрт босқичнинг қиймати 630 миллиард тенгега етиши мумкин.
Ҳозирда «Қизилўрда-Астана» қувурининг қуввати талабнинг ортиши туфайли чекланган. 2030 йилдан бошлаб Россия газини ташиш масаласи ҳали ҳам номаълум. Шуни таъкидлаш керакки, Қозоғистон ҳали ҳам қиш мавсумида газ импортидан фойдаланишни чеклай олмаяпти. Вазирлик маълумотларига кўра, Россия гази қисман куз-қиш даврида ички бозорга етказиб берилади. «Газпром» билан узоқ муддатли импорт музокаралари олиб борилмоқда.
Ер остида 3,8 триллион куб метр газ бор
Инфратузилмани яхшилаш — бу курашнинг ярми. Қувурлар орқали етарли миқдорда газ ташилиши муҳим. Энергетика вазирлигининг маълумотларига кўра, мамлакатнинг тасдиқланган газ захиралари тахминан 3,8 триллион куб метрни ташкил этади. Улардан тахминан 2,2 триллион куб метри қўшма газ ва 1,6 триллион куб метри табиий газдир. Захиранинг асосий қисми Ғарбий Қозоғистон вилоятида жойлашган.
Бир қарашда, газ ресурслари ҳақида хавотирланишга ҳеч қандай сабаб йўқдек туюлади. Бироқ, газ захиралари, ишлаб чиқарилган газ ва тижорат гази ҳажми ўртасида сезиларли тафовут мавжуд. Энергетика вазирлиги томонидан тақдим этилган маълумотлар буни тасдиқлайди. Масалан, 2021–2025 йилларда газ қазиб олиш ҳажми 53,8 миллиард куб метрдан 68,2 миллиард куб метргача ошди. Бироқ, бу даврда тижорат гази қазиб олиш ўсмади, балки 29,4 миллиард куб метрдан 27,5 миллиард куб метргача камайди. Тижорат гази импорти 2,3 миллиард куб метрдан 4,7 миллиард кубометргача ошди.
Яна бир маълумот ерга қайта қуйиладиган газ билан боғлиқ. Йирик нефть ва газ конларини ўзлаштириш жараёнида газнинг бир қисми ер остига қайтарилади. Бундай технология кўплаб конларда қўлланилади, уларсиз қазиб олишнинг иложи йўқ. Шу тарзда сўнгги беш йил ичида ер остига 33,5 миллиард куб метр юборилган. Ўтган йили ерга қайта қуйиладиган газ ҳажми ҳам тижорат газидан ошиб кетди.
«QazaqGaz» АЖ Нарх сиёсати ва мониторинги департаменти директори Береке Изимберген яна бир масалага эътибор қаратиш керак, деб ҳисоблайди. Унинг сўзларига кўра, Қозоғистондаги газнинг катта қисми нефть қазиб олиш билан боғлиқ ва уни тижорат газига айлантириш учун қайта ишлаш керак. Шунинг учун келгуси йилларда газни қайта ишлаш саноатини ривожлантириш муҳим аҳамиятга эга.
Газни қаердан оламиз?
Энергетика вазирлиги тижорат гази ҳажмини оширишнинг бир нечта усулларини таклиф қилди.
Биринчидан, Қашаған шаҳрида йилига 1 миллиард куб метр газ ишлаб чиқариш қувватига эга завод қурилмоқда. Уни йил охирида ишга тушириш режалаштирилган. 2030 йилда эса иккинчи босқич йилига 2,5 миллиард куб метр газни қайта ишлаш даражасига етиши керак.
Иккинчидан, Жанаўзен шаҳрида йиллик қуввати 0,9 миллиард кубометр бўлган янги завод қурилмоқда ва биз унинг очилиш маросимини келаси йили кўрамиз.
Учинчидан, Қарашиғанақда йирик газни қайта ишлаш заводи қурилиши кенг тарқалган. Вазирлик заводни 2032 йилга қадар ишга туширишга ваъда берган эди.
Бугун Қарашиғанақ газни қайта ишлаш заводини биргаликда қуриш бўйича ҳамкор эълон қилинди. Президентнинг Корея Республикасига давлат ташрифи доирасида «QazaqGaz» ва «Hyundai Engineering» компаниялари лойиҳани амалга ошириш бўйича келишув имзоладилар. Корея компанияси «SICIM Kazakhstan» институти билан қўшма консорциумга раҳбарлик қилади ва ускуналарни лойиҳалаш ва сотиб олиш учун жавобгар бўлади. Компаниялар қурилиш, ишга тушириш ва созлаш ишларини биргаликда амалга оширадилар. Бўлажак корхонанинг қуввати йилига 5 миллиард куб метр хом газни ташкил этади.
Умуман олганда, агар ушбу лойиҳалар якунланса, умумий ишлаб чиқариш қуввати йилига тахминан 9,4 миллиард куб метрни ташкил этади. Энергетика вазирлигининг маълумотларига кўра, заводлар биринчи навбатда ички бозор талабини қондириш имкониятини яратади.
Талаб ортиб бормоқда
Ўтган йили мамлакат 21,6 миллиард куб метр тижорат газини истеъмол қилган. Вазирликнинг фикрича, бу йил газ истеъмоли 22,6 миллиард кубометрга етади. Яъни, бир йил ичида яна 1 миллиард куб метрга ошиши мумкин.
Энг кўп газ истеъмол қиладиган соҳага эътибор қаратайлик. Расмий маълумотларга кўра, аҳоли истеъмол қиладиган газ ҳажми катта эмас ва мутахассислар корхоналар зангор ёқилғини кўпроқ истеъмол қилишини таъкидламоқда. «QazaqGaz Aimaq» АЖ ишлаб чиқариш ва техник департаменти директори Абликем Юсуповнинг сўзларига кўра, 2025 йилда компания бозорга 18,7 миллиард куб метр газ етказиб берган. Беш йил олдин бу кўрсаткич тахминан 14 миллиард куб метрни ташкил этган эди. Асосий қисмини йирик компаниялар эгаллайди.
– Бунга мисол сифатида «Qarmet» металлургия заводини келтириш мумкин. Корхона 2025 йил кузида газга уланган эди. Ўша йилнинг қолган ойларида 120 миллион куб метрдан ортиқ газ истеъмол қилинган. 2026 йил учун режалаштирилган ҳажм 400 миллион куб метрдан ортиқ. Корхона тўлиқ қувватга етганда, йиллик истеъмол 1 миллиард куб метрдан ошиши мумкин, — деди Абликем Юсупов.
Мутахассиснинг сўзларига кўра, келажакда энергетика соҳаси талабнинг ошишига ҳисса қўшади. Масалан, «QazaqGaz Aimaq» аллақачон Алматидаги 2 ва 3-сонли иссиқлик электр станциялари учун инфратузилмани ишлаб чиққан. Абликем Юсуповнинг сўзларига кўра, газга ўтгандан сўнг, 2-ИЭС йилига 1 миллиард куб метрдан ортиқ, 3-ИЭС эса тахминан 600–700 миллион куб метр газ олади.
Қизилўрдадаги «Aksa Energy» буғ-газ электр станцияси, Алмати вилоятидаги «PepsiCo» заводи, Астана ва Қозоғистоннинг жанубий ва ғарбий ҳудудларидаги йирик иссиқхоналар ҳам бундан кам истеъмол қилмайди. Бунга махсус иқтисодий зонадаги корхоналар ва янги иситиш иншоотларини қўшсак, ҳажмни ҳисоблаш қийин эмас. Шундай қилиб, ҳукумат йилига миллионлаб кубометр газ истеъмол қиладиган улкан корхоналарнинг хоҳиш-истакларини оддий аҳолини газ билан таъминлаш вазифаси билан мувозанатлаштиришга мажбур.
Харажат ошадими?
Иқтисодий тадқиқотлар институтининг катта мутахассиси Жанерке Раҳмоннинг сўзларига кўра, газлаштириш даражасини фақат газ билан қамраб олинган аҳолининг улуши бўйича баҳолаш ноўрин. Бу ҳолда мавжуд тармоқларнинг ҳолатини, уларнинг эскириш даражасини ва янги иншоотлар қуриш масаласини ҳисобга олиш керак. Ахир, Қозоғистонда 6,1 минг километр газ қувурларини алмаштириш керак, 19,2 минг километр янги қувур керак.
Мутахассиснинг фикрича, буларнинг барчаси газ тармоғига уланиш нархини ўзгартириши мумкин.
– Газлаштирилмаган аҳоли пунктларида аҳоли одатда кичик, мавжуд инфратузилма эса чекка ҳудудда жойлашган. Шунинг учун янги лойиҳанинг иқтисодий самарадорлиги фақат қанча аҳолига газ етказиб берилиши билан белгиланмайди. Келажакда газ тармоқларига талаб қанча бўлиши ҳам муҳимдир, — дейди маърузачи.
Ростини айтсам, мавжуд инфратузилмани сақлаб қолиш аллақачон қийин. «QazaqGaz Aimaq» маълумотларига кўра, муассаса балансидаги газ тақсимлаш тармоғининг ўртача эскириши 35 фоизни ташкил этади. Беш йиллик инвестиция дастури минг километрдан ортиқ тармоқни реконструкция қилишни кўзда тутади. Келгуси йилларда бир вақтнинг ўзида минглаб километр янги газ қувурларини қуриш ва бундай ҳажмдаги тармоқларни таъмирлаш осон бўлмайди.
Ҳаво сифати яхшиланди
Агар табиий газ иссиқлик энергетикаси ва хусусий секторда кўмир ўрнини босса, экология сезиларли даражада яхшиланиши мумкин. Буни қандай сезамиз?
Масалан, Астана шаҳар атроф-муҳитни муҳофаза қилиш департаменти маълумотларига кўра, шаҳардаги 16 та иссиқлик электр станцияси қозонхонаси газга ўтказилди. Улардан 10 таси 1-ИЭСда, олтитаси 2-ИЭСда. 3-ИЭС эса фақат табиий газ билан ишлайди. Натижада, сўнгги уч йил ичида 1 ва 2-ИЭСлардан чиқиндилар 30,5 фоизга камайганлиги ҳақида далиллар мавжуд.
Бироқ, корхонадан чиқиндиларнинг камайиши ва шаҳар ҳавосининг сифати икки хил кўрсаткичдир. Шунинг учун Кazinform «Қазгидромет» нинг сўнгги бир неча йилдаги маълумотларини алоҳида таҳлил қилишга қарор қилди.
Масалан, январ ойида PM2.5 майда заррачали моддаларнинг рухсат этилган максимал концентрацияси (РМК) пасайди. Агар 2024 йилда рухсат этилган максимал концентрация (РМК) 5,1 бўлган бўлса, 2025 йилда у 3,5 га, 2026 йилда эса 2,4 га тушди. 2025 йил феврал ойида PM2.5 учун чегаравий қиймат 135 мартадан ошди, бу йил эса атиги 19 та ҳолат аниқланди.
Энди кўмир ёқиш пайтида чиқадиган олтингугурт диоксидига қарайлик. 2024 йил январь ойида унинг концентрацияси 4 РМКга етди ва чегаравий қийматдан 1886 марта ошди. 2025-2026 йил январь ойларида СО₂ учун чегаравий қийматдан ошмади.
Шу билан бирга, ҳаво сифатининг яхшиланишини фақат газлаштиришга боғлаш нотўғри бўлар эди. Шуни унутмаслик керакки, статистикага об-ҳаво шароити ва транспорт тутунлари ҳам таъсир қилади.
Тариф таваккали
Давлат ички бозорда нархларни фаол равишда тартибга солмоқда. Бугунги кунда Қозоғистонда газ тарифлари нисбатан паст. Жорий йилнинг апрель ойида аҳоли 1 кВт табиий газ учун 0,007 доллар тўладилар. EnergyProm мониторинг агентлигининг тадқиқотига кўра, бу жаҳон ўртача кўрсаткичидан 12 баравар арзон.
«QazaqGaz» нарх сиёсати ва мониторинг департаменти директори Береке Изимбергеннинг сўзларига кўра, агар биз ички бозорда нарх сиёсатини ўзгартирмасак, ресурс базаси ва инфратузилмани молиялаштириш қийин бўлиб қолаверади.
Жанерке Раҳмоннинг фикрича, табиий газ нархини пулни беҳуда сарфлаш деб ҳисоблаш керак эмас. Чунки ҳудудларни газлаштириш саноат салоҳиятини оширади ва иқтисодиётни ривожлантиради.
Бунга мисол сифатида Қостанай вилоятини келтириш мумкин. Бу ерга 14-компрессор станциясидан янги газ қувури тортилиши керак. Жанерке Раҳмоннинг сўзларига кўра, ҳудуднинг газ транспорти инфратузилмасини ривожлантириш ғаллани чуқур қайта ишлаш, темир ва алюминий ишлаб чиқариш, кимё ва газ лойиҳаларини тезлаштиришга ёрдам беради. Унинг фикрича, барқарор энергия манбаи инвестицияларни қўллаб-қувватлайди ва ишлаб чиқаришни кенгайтиради. Шунинг учун эксперт бундай лойиҳалардан иқтисодий даромадни ҳар томонлама баҳолашга чақирди.
— Давлат ҳар томонлама таҳлил ўтказиши керак. Газлаштириш даражасини ошириш бошқа соҳаларга қандай таъсир қилишини билишимиз керак: инвестициялар, янги иш ўринлари, солиқ тушумлари, муқобил ёқилғи харажатларини тежаш ҳисобга олиниши даркор. Бундан ташқари, атроф-муҳитга таъсирни ҳам ёдда тутиш лозим, — дейди у.
Президентнинг топшириғини бажариш учун Ҳукумат 15,8 фоизлик мақсадга эришиши керак. Асосийси, шимол ва шарқдаги чекка ҳудудларга газ етказиб бериш. Бунинг учун янги магистрал йўллар, конлар, газни қайта ишлаш заводлари керак. Талаб даражаси, импортга боғлиқлик ва қувурларни янгилаш масаласини ҳисобга олсак, ҳатто 15 фоизлик диапазоннинг ўртасига етиб бориш ҳам миқёсни янада кучлироқ қилиши аниқ.