Соф фикр фалсафаси
Президент Телерадиокомплексининг республика кинолекторийси май ойида пойтахтда бошланди. Тўрт ой ичида лойиҳа Чимкентдан Кўкшетагагача, Ақтаудан Семейгача бўлган барча вилоят марказларини қамраб олди. Кинолекторийлар Қозоғистоннинг 20 шаҳрида бўлиб ўтди ва ҳудудларни ягона маданий маконга бирлаштирди.
Бу — нафақат географик тенденция, балки умумий тарихимиз, хотирамиз ва қадриятларимиз учун умумий масъулиятимизнинг рамзидир. Хулоса қилиб айтганда, ўтмиш хроникаларидан келажак фалсафасигача йўл.
Бугунги кунда бу фалсафа соддалик, тозалик, интизом, қонунга ҳурмат ва табиатга эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиш каби фундаментал қадриятларда акс эттирилган. Айнан шу тамойиллар жамият ва давлат цивилизациясининг мукаммаллигининг кўрсаткичларига айланади.
Президент Телерадиокомплексининг ҳужжатли фильмлари экологлар, волонтёрлар, олимлар ва ишчилар каби оддий қозоқларнинг ҳаёти ҳақида ҳикоя қилади. Бу ерда актёрлар йўқ, томошабинларнинг барча воқеалари ва ҳис-туйғулари ҳақиқийдир. Ҳужжатли фильмларнинг бу ҳақиқийлиги турли воқеаларни мамлакатнинг ягона хроникасига айлантиради, фуқаролик жамиятининг моҳиятини кўрсатади ва давлат ва фуқароларнинг юқори масъулият стандартлари ҳақида гапиради.
Давлатнинг ғамхўрлигини ҳис қилган ва Каспий денгизи тюленларини қутқарган волонтёрлар ҳақида қайғурган одамларнинг ҳикояларини тинглаб, томошабин келажак оддий қадриятлар асосида қурилишини тушунади. Атроф-муҳит масъулияти («Тамшы»), ватанпарварлик ва ижтимоий ғамхўрлик ("Серт"), туризмни ривожлантириш («Travel Kazakhstan»), табиий меросни сақлаш («Жолбарыс: тайгадан далаға») — буларнинг барчаси мавҳум мавзулар эмас, балки уларни амалий амалга оширишдир.
У масъулият, қонунга ҳурмат, қўшнига ишонч, умумий ташаббусларга тайёрлик мавжуд бўлган жойда шаклланади. Хаос ва бефарқлик ва ҳуқуқий ниҳилизмга олиб келади. Фуқаролик жамияти бу ҳаёт фалсафасини ҳужжатли фильмлар орқали тушуниши ва англаши мумкин.
Республика кинолекторийси якунларига кўра, Ҳужжатли кино маркази раҳбари Ақилбек Шалжанов Президент Телерадиокомплексининг сўнгги 30 йилдаги бой меросини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, архивда турли хил хроникалар ва муаллифлик фильмлари мавжуд. "Хроникадан келажакка" кинолекторийси бу меросни телевизион форматдан чиқариб, уни кинотеатрлар орқали жамоатчиликка тақдим этди.
— Ҳужжатли фильмларнинг катта экранга қайтиши лойиҳага янги маъно берди. Ҳар бир ҳудудда намойишлар нафақат маданий тадбир, балки фикр алмашиш имкониятига ҳам айланди. Томошабинлар ўз таассуротлари билан ўртоқлашдилар, муаллифларга саволлар беришди ва кўрганларини муҳокама қилишди. Бундай фикрлар орқали кинолекторий жамоатчилик мулоқотининг бир қисмига бўлган муҳокама майдончасига айланди, — деди Ақилбек Шалжанов.
Одамларни бирлаштирган воқеалар
Кинолекторий ҳар бир ҳудуд учун муҳим воқеага айланди. Намойишлар давомида томошабинлар фильмни муҳокама қилишди, таассуротлари билан ўртоқлашишди ва муаллифларга саволлар беришди. Айниқса, атроф-муҳит мавзусига қизиқиш юқори бўлди. Чунки бу масала кўпчилик учун мавҳум муаммо эмас, балки уларнинг ҳаёти билан бевосита боғлиқ нарсадир.
Каспий ва Орол денгизи муаммолари нафақат Қозоғистон, балки бутун дунё учун ҳам кенг тарқалган муаммодир. Агар Каспий денгизи 1980-1990 йиллардаги Орол денгизининг тақдирини такрорласа, бу глобал экологик инқирозга айланиши мумкин. Шунинг учун «Тамшы» ва «ARAL» фильмлари ҳар бир намойишда томошабинларда ёрқин ҳис-туйғуларни уйғотди.
Бу, айниқса, Атирау, Ақтау ва Орал каби ғарбий ҳудудларда яққол кўриниб турарди. Бу ерда денгиз ва сув масаласи одамларнинг кундалик ҳаёти билан бевосита боғлиқ. Балиқчилар, экологлар, талабалар ва қирғоқбўйи шаҳарларининг аҳолиси экрандаги воқеаларни ўз тақдирларининг бир қисми сифатида қабул қилишди.
“Серт” фильмининг ўзига хослиги — унинг реалистик ҳикоя услубида. Фильмда сухандон изоҳи йўқ, воқеа қаҳрамонларнинг ҳикоялари ва интервьюлари орқали ривожланади. Одамларнинг ўзлари тикланган ҳудудлар, кўрсатилган ёрдам ва давлатнинг эътибори ҳақида гапиришади. Уларнинг овози Президентнинг нутқи қозоғистонликлар ҳаётида яққол акс этганини кўрсатди.
Фильм сув тошқинини бошдан кечирган Ақмола, Шимолий Қозоғистон, Қостанай, Павлодар ва Ақтўбе вилоятларида алоҳида таассурот қолдирди. Томошабинлар ўз кўчаларини, қўшниларини ва экрандан ҳикояларини таниб олишди. Томошабинлар фильмга чуқур шўнғишди, қаҳрамонлар ҳақида хавотирда бўлишди, хотиралари билан ўртоқлашишди ва муаммоларига кўрсатилган эътибор учун миннатдорчилик билдиришди.
Тарих ва маданий меросга бой Семей аҳолиси «Travel Kazakhstan» ҳужжатли фильмини илиқ кутиб олишди. Абай вилояти маънавий, тарихий ва маърифий туризмнинг муҳим марказларидан бири ҳисобланади. Бу ерда қозоқ адабиёти ва маънавиятининг таниқли вакилларига оид тарихий ва маданий объектлар жойлашган.
Томошабинларнинг фикрича, бундай ҳужжатли фильмлар ҳудуднинг туристик салоҳиятини очиб бериш ва янги йўналишларни оммалаштириш имконини беради. Давлат туризмни иқтисодиёт ва маданий сиёсатнинг стратегик йўналишларидан бири деб билади ва уни ривожлантиришга катта аҳамият беради. Давлат раҳбарининг ушбу соҳага шахсий эътибори Қозоғистоннинг тарихий мероси ва табиий диққатга сазовор жойларини фуқаролар ва хорижий меҳмонлар учун қулай ва жозибадор қилиш имконини беради.
«Travel Kazakhstan» ҳужжатли фильми мамлакатнинг туризм салоҳияти ва имкониятлари ҳақида ҳикоя қилади, «Жолбарыс: тайгадан далаға» фильми эса Турон йўлбарсининг Қозоғистонга қайта олиб келиниши ҳақида ҳикоя қилади.
Турон йўлбарси бир вақтлар Марказий Осиёда яшаган, аммо кейинчалик йўқ бўлиб кетган. Бугунги кунда уни тиклаш дастури экотизимнинг йўқолган қисмини тиклашга қаратилган. Фильмда йўлбарсни қайта тиклаш унинг табиий муҳитда мустақил яшаши учун шароит яратишни талаб қилиши кўрсатилган.
Томошабинлар ушбу ташаббуснинг стратегик моҳиятини таъкидладилар. Бу нафақат экологик масала, балки табиий меросни сақлаш ва миллий ўзига хосликни мустаҳкамлашга қаратилган узоқ муддатли сиёсатдир. Амур йўлбарслари дашт кучининг рамзига айланди, жамиятнинг табиий мероси учун масъулиятини намойиш этади.
Апорт
Республика миқёсидаги кенг кўламли кинолекторийсининг сўнгги бекати Алмати шаҳри бўлди. Бу ердаги асосий фильм "Апорт" эди.
Алмати-2 станциясига тезюрар поезд етиб келди. Замонавий қизил кўйлак, баланд пошнали туфли ва ғилдиракли сариқ чамадон кийган қиз платформага чиқади. Бу журналист Эльмира Ишмухамбетова. У томошабинларга XIX асрнинг иккинчи ярмида бошланган воқеани айтиб беради.
— Қўлида чамадон кўтарган бир киши Верний шаҳрига, замонавий Алматига, тинч ва гавжум шаҳарга келди. Бу қалин мўйловли одамнинг исми Егор Васильевич Редко эди. У ўзи билан бир нечта олма олиб келди. Ҳаваскор боғбон туғилган Воронеж вилоятида апорт шунчаки олма эди. Бироқ, Верний тоғларида ўзгача бир нарса юз берди. Бир куни Егор Васильевичнинг қўшнилари кузда дарахт шохларида номаълум авангард рассомнинг расмидан олингандек қон-қизил олмаларни осиб қўйганини кўришди. Егор Васильевич олма дарахтининг шохларини барчага мамнуният билан тарқатиб, уларга кўчатларини чатиштиришга имкон берди, — дейди у.
Шундай қилиб, нафақат Алмати, балки бутун Қозоғистон меросига айланган Алмати апортининг тарихи бошланди.
Гуллаган ва қийин даврларни бошдан кечирган ноёб олма нави ҳозирда қайта тикланиш даврини бошдан кечирмоқда. Бунинг ортида боғбонлар, олимлар ва ўз ишига фидойи бошқа кўплаб мутахассисларнинг меҳнати ётибди. Президент Телерадиокомплекси томонидан суратга олинган ва Алматидаги кинолекторийда намойиш этилган фильм боғбонларнинг Алмати апортини қайта тиклашдаги тинимсиз меҳнати ва уларнинг касбига содиқлиги ҳақида ҳикоя қилади.
— Алмати аҳолиси сифатида, шаҳримизнинг фахри бўлган олма дарахтининг қайта тикланиши мавзуси менга жуда яқин. Ота-онам илгари Алматининг барча ҳудудларидан улкан ўлчамдаги ажойиб олма сотиб олишларини айтишарди. Афсуски, тенгдошларим уларни татиб кўриш имконига эга бўлишмади. Энди бизда оддий олмалар кўп. Фильмдан Алматида 110 гектарлик олма боғи экилишини, у ерда ҳақиқий олма дарахтлари ўсишини билганимда жуда хурсанд бўлдим, — деди томошабинлардан бири Алибек Ахметов.
Намойишдан сўнг, Алмати шаҳар маданият бошқармаси бошлиғи Данияр Алиев олма шаҳарнинг рамзи сифатида тан олинганини ва Алматида бу масалага алоҳида эътибор қаратилаётганини айтди.
— Алматида Шаҳар кунини нишонлаш пайтида 200 минг тонна олма сотилди. Мамлакатда ёки чет элда ўтказиладиган ҳар қандай тадбирда олма шаҳримизнинг бренди ва фахри сифатида тақдим этилади, — деди Данияр Алиев.
Республика кинолекторийси намойиши ҳужжатли фильмлар ҳудудлар ва одамларни оддий, аммо муҳим қадриятлар атрофида бирлаштира олишини намойиш этди. Табиатга ғамхўрлик қилиш, жамият олдидаги масъулият ёки маданий меросни сақлаш бўладими, томошабин ҳар бир ҳикояда ўз ҳаётини кўрди.
Ҳақиқий Қозоғистон фалсафаси ҳам кундалик ҳаётдаги оддий ҳаракатлардан шаклланади: ўз ишига садоқат, меҳнатга ҳурмат ва интизомга интилиш. Соф фикр жамиятдаги ишонч ва ички кучнинг асосидир. Экран бу қадриятларни намойиш этиш, мамлакатнинг бугунини кўрсатиш ва унинг келажаги ҳақида ўйлаш учун муҳим платформага айланади.