Суперкомпьютердан Рақамли кодексгача: 2025 йил Қозоғистон учун технологик бурилиш нуқтасига айландими
ASTANA. Кazinform – 2025 йил Қозоғистонда рақамлаштириш ва сунъий интеллектни ривожлантиришга қаратилган аниқ институционал қарорлар даври бўлди. Ҳукумат янги талаблар ва механизмларга мамлакатни технологик пойгада ортда қолдирмайдиган муҳим имконият сифатида қарамоқда.
Инфратузилма: сунъий йўлдош интернети, таълим ва Astana Hub
Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлигининг маълумотларига кўра, ҳозирда мамлакатда IТ соҳасида 200 мингдан ортиқ киши ишлайди. Улардан 20 минги — сунъий интеллект мутахассислари. Вазирлик, дунёда сунъий интеллектнинг ривожланиш суръатини ҳисобга олган ҳолда, кейинги беш йил ичида 1 миллион фуқарони замонавий кўникмаларга ўргатишни мақсад қилган.
Бу йил Amazon Kuiper компанияси билан сунъий йўлдош интернети лойиҳасини ишга тушириш бўйича шартнома имзоланди ва Starlink ва OneWeb тармоқлари Қозоғистон бозорига кирди. Generation Nation ташаббуси ўн минглаб мактаб ўқувчилари ва талабаларни сунъий интеллект, робототехника ва дастурлаш соҳаларига жалб қилди.
Astana Hub резидентлари сони 7 йил ичида 1875 тага етди, умумий даромади 4,3 миллиард долларни ташкил этди. Фақат шу йилнинг ўзида IТ хизматлари экспорти 1,5 миллиард доллардан ошди. Сўнгги етти йил ичида Astana Hub стартаплари жами 840 миллион доллардан ортиқ инвестицияларни жалб қилишди.
8 миллиард кишининг 4 кунлик ишини 1 сонияда бажара оладиган суперкомпьютер
Бу йил мамлакатда Alem.Cloud миллий суперкомпьютер кластери яратилди. Унинг лойиҳаси Бирлашган Aраб Aмирликларидаги G42 гуруҳи таркибига кирувчи халқаро технология компанияси Presight билан ҳамкорликда ишлаб чиқилган.
Қозоғистон NVIDIA ва Freedom Holding Corp. билан мустақил AI Hub яратиш бўйича шартнома имзолади.
9 июль куни Президент Қасим-Жомарт Тоқаев миллий суперкомпьютернинг ишга туширилиш маросимида иштирок этди.
Нейрон тармоқларини ўқитадиган стартаплар, фундаментал ва амалий тадқиқотлар олиб борувчи университетлар, тадқиқот марказлари ва сунъий интеллектни бизнес жараёнларига жорий этаётган компаниялар суперкомпьютерга қўшилишлари мумкин.
Қозоғистон мамлакатга суперкомпьютерларни импорт қилиш доирасида биринчи марта юқори технологияли ускуналарни божхона тўловлари ва қўшилган қиймат солиғидан озод қилиш механизмини яратди. Бу мамлакатни халқаро IТ компаниялари ва операторлари учун янада жозибадор қилди.
18 ноябрь куни «Alem.Cloud» дунёдаги энг кучли ҳисоблаш тизимларининг халқаро рейтингида 86-ўринни эгаллаганлиги эълон қилинди.
26 ноябрь куни Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги миллий суперкомпьютер кластери ресурсларидан фойдаланиш бўйича аризалар учун Alem.Cloud платформасини тақдим этди.
Aризалар қабул қилинаётганда қуйидаги соҳаларга устувор аҳамият берилади: давлат бошқаруви, таълим, соғлиқни сақлаш, қишлоқ хўжалиги ва сув ресурслари, нефть ва газ саноати, кончилик ва металлургия комплекси, энергетика, геология ва қидирув ишлари, транспорт ва логистика, саноат ва қурилиш, робототехника ва дронлар, киберхавфсизлик ва молиявий технологиялар.
Суперкомпьютернинг қанчалик кучли эканлигини тушуниш учун вазир Жаслан Мадиевнинг Jibek Joly телеканалида жонли эфирда қилган баёнотига мурожаат қилиш мумкин.
— Aгар ҳар сонияда 8 миллиард одам математик ҳисоб-китобларни амалга оширса, суперкомпьютер 1 сонияда эришган натижага эришиш учун уларга 4 кун керак бўлади, — деди вазир.
AI тўғрисидаги қонун
17 ноябрь куни Президент "Сунъий интеллект тўғрисида"ги қонунни имзолади.
Қозоғистон "Сунъий интеллект тўғрисида"ги биринчи қонунни қабул қилиш орқали рақамли технологияларни хавфсиз ва масъулиятли ривожлантириш йўлида муҳим қадам ташлади.
Янги қонун инсоннинг заиф томонларини манипуляция қиладиган, улардан фойдаланадиган, ижтимоий рейтингларни ўтказадиган, розиликсиз ҳис-туйғуларни аниқлайдиган ёки ноқонуний равишда маълумотларни тўплайдиган сунъий интеллект тизимларини ишлаб чиқиш ва улардан фойдаланишни тўғридан-тўғри тақиқлайди. Шундай қилиб, давлат хавфли технологик тажрибаларнинг олдини олади ва рақамли муҳитда ишончни мустаҳкамлайди.
Рақамли кодекс
Рақамли қонунчиликни модернизация қилиш, парчаланиб кетган нормаларни бирлаштириш, янги ҳуқуқий тоифаларни жорий этиш ва фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган Рақамли кодекс ҳам қабул қилиниш арафасида.
Мажилис томонидан қабул қилинган ва тасдиқлаш учун Сенатга юборилган ушбу кодекс маълумотлар, электрон ҳужжатлар, хизматлар ва платформалар каби асосий рақамли объектларнинг мақомини ва улардан давлат ва хусусий секторларда фойдаланиш қоидаларини белгилайди. Шунингдек, у давлат хизматлари ва бизнес жараёнларида қоғозсиз технологиялардан кенг фойдаланиш учун йўл очади.
Фуқароларнинг шахсий маълумотларининг махфийлигини ҳимоя қилиш кафолатланади. "Унутиш ҳуқуқи" жорий этилди, бу фойдаланувчига сўралганда рақамли маконда шахсий маълумотларни чеклаш ёки ўчириш имконини беради.
Ҳужжатнинг алоҳида нормалари ақлли шартномалар, тақсимланган тизимлар ва рақамли платформалар каби янги технологик ечимларни қонуний равишда тартибга солади.
Агар кодекс лойиҳаси ушбу шаклда қабул қилинса, eGov каби давлат рақамли тизимига ва Қозоғистонда аҳолига электрон хизматлар кўрсатувчи платформаларга "миллий объектлар" мақоми берилиши мумкин. Бу ушбу рақамли активларни хусусий мулкка сотишдан, бошқа мамлакатга ўтказишдан ёки бошқа мамлакатга ўтказишдан ҳимоя қилади.
Кодекс лойиҳасида шунингдек, мавжуд электрон ҳужжатларни юридик тилда уч гуруҳга бўлиш кўзда тутилган. Биринчиси - электрон ҳужжатлар. У фақат ЭРИга эга ҳужжатларни ўз ичига олади ва қоғоз версиясига тенглаштирилади. Иккинчиси - рақамли ҳужжатлар. Бу давлат маълумотлар базаларидан автоматик равишда юклаб олиниши мумкин бўлган ва нашр этилган пайтда асл деб ҳисобланадиган турли сертификатларнинг қонуний номи. Учинчиси - рақамли маълумотлар. ИИВ маълумотлар базасидан ШИР орқали олинган фуқаро ҳақидаги маълумотлар ёки кўчмас мулк реестридаги ёзувлар ушбу рақамли маълумотларга тегишли бўлади. Бошқача қилиб айтганда, расмий манбалардан олинган ҳуқуқий аҳамиятга эга маълумотлар ушбу тоифага киритилади.
Рақамли кодекс лойиҳаси, шунингдек, суд мажлисларида рақамли далиллардан фойдаланишни осонлаштиришга қаратилган.
Қонунчиликка "рақамли воситачи" тушунчаси ҳам киритилиши мумкин. Ушбу тушунчаларни қонунчиликка киритиш орқали Yandex Go, Glovo, Chocofood каби меҳнат платформалари, Kaspi, Wildberries, OZON каби маркетплейслар, booking, krisha.kz каби хизмат агрегаторлари ва давлат рақамли хизматларининг мажбуриятлари ва иш тартибларини аниқ белгилаш мумкин бўлади.
23 октябрь куни Қозоғистонда биринчи марта сунъий интеллект соҳасидаги миллий стандартлар тасдиқланди. Шундай қилиб, бизнесдан тортиб давлат тузилмаларигача сунъий интеллект технологиялари билан ишлайдиганлар учун умумий тамойилларни белгиловчи еттита стандарт ишлаб чиқилди.
Сунъий интеллект вазирлиги ва жонсиз ёрдамчи
18 сентябрь куни Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги ташкил этилди.
Вазирликни бошқараётган вазир Жаслан Мадиевга бир вақтнинг ўзида Бош вазир ўринбосари лавозими берилгани, бу соҳа мамлакат тараққиётида қандай рол ўйнашини кўрсатади.
17 октябрь куни Бош вазир Олжас Бектенов сунъий интеллект иштирокида «Самруқ-Қазна» жамғармаси директорлар кенгашининг йиғилишини ўтказди. Аниқроғи, йиғилишда биринчи марта овоз бериш ҳуқуқига эга сунъий интеллект асосида ишлайдиган Директорлар кенгашининг мустақил рақамли аъзоси SKAI (Samruk-Kazyna Artificial Intelligence) иштирок этди. Қозоғистоннинг Alem LLM тил модели асосида яратилган ушбу нейрон тармоқ аввалроқ Давлат раҳбарига Digital Bridge 2025 халқаро форуми доирасида тақдим этилган эди.
Директорлар кенгашининг рақамли аъзоси SKAI 2025 йилнинг дастлабки 9 ойида маҳаллий товар ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-қувватлаш ҳажми 2024 йилнинг шу даврига нисбатан 75% га ошганини маълум қилди.
Павел Дуровнинг AI лабораторияси
Digital Bridge 2025 форумида юз миллионлаб фойдаланувчиларга эга Telegram мессенжерини яратган технолог Павел Дуров иштирок этди. Ушбу ташриф давомида у Қозоғистонда ўзининг AI лабораториясининг очилишини эълон қилди.
— Бир йил олдин биз Қозоғистонда биринчи минтақавий офисимизни очган эдик ва эришган натижаларимиздан жуда мамнунмиз. Бугун мен Alem.ai биносида сунъий интеллект соҳасида махсус лаборатория очаётганимизни эълон қилишдан мамнунман. Aввало, биз Telegram ва Қозоғистон суперкомпьютер кластери ўртасида қўшма лойиҳани амалга оширмоқдамиз. Ушбу технология бир миллиарддан ортиқ одамга сунъий интеллект функцияларидан махфий, очиқ ва самарали фойдаланиш имконини беради. Умид қиламизки, Қозоғистон суперкомпьютер кластери ушбу тармоқ учун ҳисоблаш қувватининг биринчи йирик етказиб берувчисига айланади, — деди Дуров.
Telegram мессенжери эгасини Президент Қасим-Жомарт Тоқаев қабул қилди, у ерда таълим, сунъий интеллект ва киберхавфсизлик соҳаларидаги ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинди.
Alatau Марказий Осиёнинг Шэньчжэнига айланиши мумкинми?
Aлмати яқинида замонавий шаҳар қад ростлаши ҳақида узоқ вақтдан бери айтилмоқда. Президентнинг 2025 йилги халққа йўллаган Мурожаатномасида шаҳарга махсус мақом бериш вазифаси ҳам бор эди.
— Alatau Cityга махсус мақом бериш тўғрисидаги фармон ўн кун ичида ишлаб чиқилиши ва уни тўғридан-тўғри ҳукуматга бўйсундирилиши керак. Кейин, олти ойдан кечиктирмай, алоҳида қонун қабул қилиниши керак. Ҳужжатда шаҳарнинг бошқарув режими, молиявий модели ва бошқа муҳим масалалар кўрсатилиши керак, — деди Давлат раҳбари.
Давлат режасига кўра, Alatau минтақадаги биринчи тўлиқ рақамлаштирилган шаҳарга айланиши керак, у Smart City технологияларидан фойдаланади ва товарлар ва хизматлар учун криптовалюта билан тўлайди.
98 минг гектардан ортиқ майдонни эгаллаган ушбу шаҳар бутунлай хусусий инвестициялар ҳисобига қурилиши режалаштирилган. Шу мақсадда Ҳукумат аъзолари Жанубий Кореяда форум ўтказдилар.
Alatauнинг сўнгги янгиланган чегаралари Қонаев ва Aлатау шаҳарларини, Алмати вилоятининг Талғар ва Или туманларини ўз ичига олади.
Қозоғистон Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги, Aмериканинг Joby Aero, Inc. компанияси, Alatau Advance Air Group Ltd. ва тадбиркор Вячеслав Ким ўзаро англашув меморандумини имзоладилар. Alatau шаҳрида ҳаво таксиси тизимини яратиш учун тахминан 300 миллион долларга электр eVTOL самолётларини сотиб олиш режалаштирилган.
Лойиҳа сертификатлаш ва намойиш парвозлари учун синов майдончасини яратишни, шунингдек, ҳаво таксиларини Aлатау ва Алмати шаҳарларининг транспорт тармоғига интеграция қилишни ўз ичига олади.
