Сербия Президенти билан суҳбат: Астана ва Белград яқинлашмоқда
ASTANА. Кazinform — Сербия Президенти Александр Вучич Silk Way телеканалига эксклюзив суҳбат берди. Болқон ярим оролидаги давлат раҳбари Қозоғистон билан ҳамкорликнинг устувор йўналишларини белгилаб берди ва савдо-иқтисодий алоқаларни кенгайтириш, логистика ва "Ўрта йўлак"ни ривожлантириш, агросаноат, рақамлаштириш ва сунъий интеллект соҳаларидаги қўшма лойиҳалар ҳақида гапирди.
— Жаноб Президент, суҳбатлашишга вақт ажратганингиз учун катта раҳмат. Сиз Қозоғистонни яхши биласиз, мамлакатимизга бир неча бор ташриф буюргансиз. 2024 йилда Қозоғистон Президентининг Сербияга биринчи расмий ташрифи бўлиб ўтди, бу икки томонлама муносабатларда янги саҳифа очди. Белградда эришилган икки томонлама келишувларнинг амалий натижалари қандай?
— Менимча, Президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Белградга ташрифи тарихий, муҳим ва мазмунли бўлди. Ўшандан бери биз турли лойиҳаларни амалга оширдик ва икки томонлама ҳамкорлигимизни ривожлантириш истиқболлари сезиларли даражада кенгайди.
Ташриф давомида Су-30 қирувчи самолётлари билан бирга самолётимни кутиб мен учун катта шараф бўлди. Бу Қозоғистоннинг менинг мамлакатимга ва шахсан менга бўлган юксак ҳурматининг яққол намойишидир. Қозоғистоннинг меҳмондўстлиги бутун дунёга маълум. Шу билан бирга, бу бизнинг сафаримизнинг бошланиши эканлигини таъкидламоқчиман.
Президент Қасим-Жомарт Тоқаев дунёдаги энг ҳурматли раҳбарлардан бири, катта тажрибага эга сиёсатчи ва ҳамма билан мулоқот қила оладиган инсон. Ҳозирги кўп векторли ташқи сиёсат муҳитида бу ноёб ва жуда қимматли фазилатдир. Сербияга ташрифи давомида биз ҳамкорликнинг бир қатор асосий йўналишларини аниқладик. Булар сунъий интеллект, рақамлаштириш, IТ сектори, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари савдоси, шунингдек, ҳарбий-техник ҳамкорлик ва технологиялар алмашинуви. Бугунги кунда давлатларимиз ўртасидаги савдо айланмаси тахминан 120 миллион долларни ташкил этади. Бизнинг мақсадимиз уни беш йил ичида 1 миллиард долларга етказишдир.
— Энди логистикага ўтайлик. Халқаро транспорт йўналишлари ҳақида гап кетганда, "Ўрта йўлак" номи билан ҳам танилган Транскаспий йўли хаёлга келади. Болқон ярим оролидаги транспорт маркази ҳисобланган Сербиянинг ушбу глобал таъминот занжиридаги ўрни қандай?
— Бу биз учун ҳар йили муҳим масалага айланиб бормоқда. Агар сиз мендан бу ҳақда 3-4 йил олдин сўраганингизда, мен ҳеч нарса дея олмаган бўлардим. Бугун эса мен Хитойнинг Нанкин ва Сиань шаҳридан бошлаб бошқа шаҳарларга, кейин эса Каспий денгизи орқали Қуриқ ва Ақтау портларига қайси нуқталар ва шаҳарларга бориш мумкинлигини аниқ биламан. Кейинги йўналиш Туркия, Озарбайжон ва Грузия, София ёки Қора денгиз, Констанца ва Бухарест орқали ўтади. Биз иккала йўналиш билан ҳам чамбарчас боғлиқмиз ва бизнинг устувор вазифамиз логистикани ривожлантиришдир.
Хитой ҳозирда Қозоғистоннинг асосий савдо шериги эканлигини ва 2-3 йилдан кейин Сербия учун ҳам шундай бўлишини ҳисобга олсак, бу логистика алоқалари жуда катта аҳамиятга эга ва биз улардан ҳар йили янада фаолроқ фойдаланамиз.
Президент Тоқаев жуда оқилона ва вазмин ҳаракат қилмоқда: у йўналишларни оптималлаштирмоқда, йўналишни қисқартирмоқда, янги йўллар қурмоқда ва режалаштирилган йўналишни тахминан 900 километрга қисқартирмоқда. Бу Хитой, Марказий Осиё, Қозоғистон ва умуман минтақа билан ҳамкорлик ўрнатган барча томонлар учун жуда муҳимдир. Ишончим комилки, Қозоғистон ва Президент Токаев тўғри йўналишда ҳаракатланмоқда. Биз уларнинг ўрнагига эргашамиз ва барча йўналишларга яқинроқ бўлиш учун логистикамизни ривожлантирамиз.
— Яқин келажакда Астана ва Белград ўртасида бу соҳада қандай қўшма саноат лойиҳалари пайдо бўлиши мумкин?
— Мен бугун Президент Тоқаев билан бу ҳақда муҳокама қиламан ва кўплаб ғоялар билан келдим.
— Сербия ўзини Қозоғистон юклари ва ресурсларини Жануби-Шарқий Европага етказиб беришнинг асосий "дарвозаси" деб биладими?
— Умид қиламанки, шундай бўлади. Сизнинг давлат ёки хусусий авиакомпанияларингиз миллий авиакомпаниямиз ва "бешинчи эркинлик" ҳуқуқлари туфайли нафақат Белградга, балки бошқа йўналишларга ҳам уча оладими деган саволлар бор эди. Агар буни тўғри амалга ошира оладиган битта мамлакат бўлса, бу шубҳасиз Қозоғистондир. Энди ҳафтада икки марта тўғридан-тўғри рейс йўлга қўйилди, бу ҳам савдони жонлантиришга ёрдам беради.
— Озиқ-овқат хавфсизлиги мавзусига келсак, бу ҳатто миллий хавфсизлик масаласига ҳам айланди. Қозоғистон ресурсларга бой, Сербия эса қишлоқ хўжалиги соҳасидаги технологияларга бой.
— Ҳа, сизда жуда кўп ресурслар бор, сиз биздан махсус уруғлар сотиб олишингиз мумкин. Энди эса сиз биздан аввалгидан кўра кўпроқ маҳсулот сотиб олишингиз мумкин ва биз сиздан анча кўп маҳсулот сотишни хоҳлаймиз. Биз бу йўналишда биргаликда ишлашимиз керак. Бу соҳадаги ҳамкорликни яхшилаш учун сизнинг савдо мутахассисларингизни Сербияга таклиф қилишимиз керак.
Шунингдек, биз қишлоқ хўжалигида, айниқса қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлашда сунъий йўлдошлар, биотехнология ва сунъий интеллектдан фойдаланиш ҳақида гаплашмоқдамиз. Ишончим комилки, биз ушбу соҳаларнинг барчасида яқин ҳамкорликни ўрнатишимиз мумкин.
— Ҳозир агротехнология кластерини яратиш учун тўғри вақтми? Ушбу улкан мақсадни амалга ошириш учун қандай қадамлар қўйиш керак?
— Ҳа, менимча, бу яхши вақт. Мен расмий процедураларга унчалик қизиқмайман, чунки биз уларни бошқа мамлакатларга қараганда анча осонроқ ҳал қила олишимизга аминман. Агар одамлар келишувга эришмоқчи бўлсалар, буни амалга ошириш осон бўлади.
Мен Президент Тоқаевнинг Қозоғистон халқига кейинги Мурожаатномасини диққат билан ўқиб чиқдим. У сув ресурсларининг аҳамиятини таъкидлади, бу, менимча, озиқ-овқат нафақат савдо масаласи, балки суверенитет масаласи ҳам эканлигини кўрсатади. Сув озиқ-овқат каби муҳим. Бу Президент Тоқаев халқ олдидаги масъулиятини аниқ тушунганлигини ва келгуси ўн йилликда сув ва озиқ-овқат масаласи устувор бўлишини кўрсатади.
Биз мудофаа саноати билан бир қаторда ушбу соҳаларга ҳам алоҳида эътибор қаратамиз. Айнан шу соҳалар келажакдаги ҳамкорликнинг асоси бўлади.
— Савдога келсак, сиз савдо айланмаси ҳали шериклик салоҳиятини тўлиқ очиб бермаганини айтдингиз.
— Келгуси йилда силжиш бўлишини кутаман, аммо бунинг учун кенг кўламли тайёргарлик ишларини олиб бориш керак.
— Сизнингча, қайси соҳалар 2026 йилда ўсиш "локомотиви"га айланиши мумкин?
— Барча соҳалар муҳим. Юқорида айтиб ўтганимдек, биз барча соҳаларда олдинга силжишимиз керак: ҳарбий-техник ҳамкорлик, технологиялар трансфери, қишлоқ хўжалиги, энергетика, биз барча соҳаларда биргаликда ишлашимиз мумкин. Президент Тоқаев билан мен Форс кўрфази мамлакатларида, айниқса Бирлашган Араб Амирликларида яхши алоқаларга эгамиз. Биз у ердаги мустақил фондларимиз орқали турли муаммоларни биргаликда ҳал қилишимиз мумкин.
Бугун мен ўз ғояларимни Президент Тоқаевга ҳам, БАА Президентига ҳам тақдим этаман. Бир томондан, мен Президент Тоқаев ҳақида бироз қизиқаман, чунки у ҳеч қачон ўз ютуқларига таянмайди. Шу билан бирга, мен Қозоғистон ёшларни чет элда ўқитишда, хорижий университетларни жалб қилишда биздан олдинда эканлигини кўрмоқдаман. Биз ҳам бу жараённинг бир қисми бўлишни хоҳлаймиз.
— Сиз Сербиянинг рақамлаштириш ва сунъий интеллект соҳасидаги ютуқларини тилга олдингиз. Масалан, сизда Жаҳон иқтисодий форуми кўмагида фаолият юритадиган Тўртинчи саноат инқилоби маркази бор.
— Ҳа, сизга бир мисол келтирай. 10-12 йил олдин қишлоқ хўжалиги ЯИМнинг тахминан 10-11 фоизини ташкил этган бўлса, ҳозир у атиги 4 фоизни ташкил этади. Илгари биз аграр мамлакат сифатида танилган эдик. IТ сектори 3,5 фоиз даражасида эди, аммо бугунги кунда у ЯИМнинг 13 фоизига етди. Бу жуда катта ўсишдир.
Биз Тўртинчи саноат инқилобига ўз вақтида қўшилишга муваффақ бўлдик. Энди янги инқилоблар аввалгидан ҳам тезроқ ва катта таъсир билан содир бўлмоқда. Сунъий интеллект дунёни ўзгартириш салоҳиятига эга. Менимча, ҳеч ким бунга тўлиқ тайёр эмас, ҳатто АҚШ ва Хитой ҳам.
— Энди эса сунъий интеллектда рақобат мавжуд.
— Ҳа, Хитой ва АҚШ бир хил даражада. Қолганларнинг ҳаммаси ортда қолмоқда. Асосийси, биз инновацияларга қанчалик мослаша оламиз. Қозоғистон бу соҳада яхши натижаларга эришмоқда ва биз ҳам ҳаракат қиляпмиз. Бироқ, мен бундан ҳам яхшироқ натижаларни кўришни истардим. Бу ерда биз ҳамкорлик учун кучларни бирлаштира оламиз.
— Масалан, биз барқарор инфратузилмани яратишда бир-биримизни тўлдира оламизми?
— Айнан шундай. Биз маълумотлар марказлари ва суперкомпьютерлар ҳақида гапиряпмиз. Президент Тоқаев электр таъминоти масалалари ҳақида гапирди, аммо бу осон иш эмас.
Ҳа, сизда газ, нефть ва бошқа ресурслар бор. Аммо сунъий интеллект ва электромобиллар даврида бутун тизимни таъминлаш қийин вазифа. Электр тармоғи улкан юкларга бардош бериши керак, бу биз дуч келган бошқа ҳар қандай қийинчиликдан ҳам қийинроқ.
— Биз сизнинг Астанадаги Халқаро АI марказига боришингизни биламиз.
— Ҳа, мен уни интиқлик билан кутяпман.
— Келинг, халқаро сиёсатга ўтайлик. Сербия даромади ўртачадан юқори мамлакат ва Қозоғистон ҳозирда масъулиятли ўрта держава ҳисобланади. Унинг минтақадаги ва дунёдаги ролини қандай таърифлайсиз?
— Қисқача. Мен Қозоғистон имзолаган ҳар қандай ҳужжатни қўллаб-қувватлай оламан. Бизни умумий манфаатлар бирлаштиради: БМТ Низоми ва Хавфсизлик Кенгаши резолюцияларига риоя қилиш. Биз Қозоғистоннинг ҳудудий яхлитлиги ва суверенитетини қўллаб-қувватладик ва Қозоғистон ҳар доим Сербиянинг ҳудудий яхлитлиги ва суверенитетини қўллаб-қувватлаб келган. Бу позиция давом этади.
Бу ажойиб ҳамкорлик. Биз бир-биримизга ишонамиз ва халқаро ҳуқуқ кўпинча эътибордан четда қоладиган ва глобал вазият тобора беқарор ва тартибсиз бўлиб бораётган бугунги дунёда бизнинг позицияларимиз ўхшашлигига ишонамиз.
— Ушбу мураккаб геосиёсий вазиятда Сербиянинг Қозоғистон билан ўзаро муносабатларини стратегик жиҳатдан қандай таърифлайсиз?
— Иккала мамлакат ҳам кўп векторли сиёсат юритмоқда. Сизнинг президентларингиз узоқни кўра билишади, ўз мамлакатининг манфаатларини ҳамма нарсадан устун қўйишади. У Хитой билан ҳамкорликни ривожлантирмоқда, Европа Иттифоқи билан савдо-иқтисодий ва сиёсий алоқаларни мустаҳкамламоқда ва Қўшма Штатлар билан муносабатларни янги босқичга кўтармоқда ва яқинда бу йўналишда дадил ва муҳим қадамлар қўйилди. Шу билан бирга, Россия билан анъанавий алоқалар ва дўстона муносабатлар сақланиб қолди. Биз ҳам ушбу сиёсатга содиқмиз. Мен сизнинг президентингиз ва юқори сиёсий раҳбарларингизни чин дилдан ҳайратда қолдираман, чунки улар нафақат кўп векторли сиёсатни эълон қилишади, балки уни изчил амалга оширадилар.
— Ниҳоят, шуни айтмоқчиманки, Астанада машҳур Никола Тесла номи билан аталган кўча бор. Шунингдек, Белградда қозоқ-серб дўстлиги хиёбони борлигини ҳам биламиз. Келажакда икки мамлакат ўртасидаги маданий яқинлашувнинг яна қандай рамзлари пайдо бўлиши мумкин?
— Менимча, биз Қозоғистон тарихини чуқурроқ ўрганишимиз керак. Шунинг учун Президент Тоқаев Белградда Қозоғистон Миллий маданий марказини қуришни таклиф қилди. Биз ушбу лойиҳани амалга ошириш учун барча керакли лицензиялар, ер участкалари ва бошқа рухсатномаларни тақдим этамиз. Бу жуда муҳим.
Бундан ташқари, яна бир нарсани таъкидламоқчиман. Маълумки, Қизил Армия бизнинг партизан отрядларимиз билан биргаликда Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Сербияни озод қилди. Бироқ, биз яқинда Қозоғистонда Қизил Армия таркибида тузилган бўлинмалар Белградни озод қилишда муҳим рол ўйнаганини билдик. Биз тарихга янгича нуқтаи назар билан қарадик, муҳим воқеаларда яна кимлар иштирок этганини аниқладик ва сизнинг тарихингиз ва маданиятингизни чуқурроқ ўрганишни бошладик.
Менимча, бугунги яқинлигимизнинг сири ҳам шунда: масофага қарамай, бизнинг умумий тарихимиз ва тақдир бизни бирлаштирган лаҳзаларимиз бор. Алоқаларимизни мустаҳкамлаш ва ҳамкорлик даражасини ошириш бизга катта ютуқларга эришиш имконини беради. Мен Президент Тоқаевни иложи борича тезроқ Сербияга таклиф қилиш учун қўлимдан келганини қиламан. Келажагимиз порлоқ.
— Ҳурматли Президент, саволларимга жавоб бериш учун вақт ажратганингиз учун ташаккур.
— Таклиф учун ташаккур.
Шуни таъкидлаш керакки, музокаралар натижасида Президент Қасим-Жомарт Тоқаев ва Президент Александр Вучич Қўшма баёнот қабул қилишди ва стратегик соҳалар бўйича бир қатор меморандумларни имзоладилар.
Бундан ташқари, Сербия Президенти Александр Вучич Қозоғистоннинг энг олий мукофоти бўлган «Алтын қыран» ордени билан тақдирланди.
