Нефтдан кейинги давр: Креатив саноат Қозоғистон иқтисодиётини қандай қутқаради

Креатив секторга нималар киради?

Сектор изоҳида креатив саноат ижодкорлик ва интеллектуал меҳнат сифатида таърифланади. Маданият ва ахборот вазирлигининг позицияси ҳам шунга ўхшаш: энди кино, мусиқа, дизайн, архитектура, анимация, мода, реклама, медиа, компьютер ўйинлари ва ҳатто ҳунармандчилик каби 50 га яқин саноат бу йўналишга киради. Шунинг учун креатив саноат маданият ва бизнес, инновация ва тадбиркорликни бирлаштирган, ижодий салоҳиятни тижорат қийматига айлантирадиган экотизимдир.

Бугунги кунда Қозоғистоннинг креатив иқтисодиётида қарийб 46,5 минг тадбиркор фаолият юритади. Уларда қарийб 160 минг киши ишлайди. Кино, анимация, ўйинларни ишлаб чиқиш, рақамли санъат, мода, дизайн ва халқ ҳунармандчилиги каби соҳалар соҳага катта ҳисса қўша бошлади.

Дунё мамлакатлари креатив саноатни ўзларининг иқтисодий ва маданий хусусиятларига кўра ривожлантирмоқда. Масалан, АҚШда кино ишлаб чиқариш, Силикон водийсининг технологик экотизими ва мусиқа саноати етакчи ўринни эгаллайди. Жанубий Корея жаҳон бозорида K-pop маданияти, кино ва ўйинларни ишлаб чиқиш орқали танилди. Хитой онлайн платформалар, анимация ва электрон тижорат йўналишида етакчи ўринни эгаллайди. Франция эса ўзининг мода саноати ва кинематографияси билан машҳур.

Юқоридаги барча соҳалар мустақил санъат, алоҳида тижорат йўналишлари сифатида тан олингани сир эмас. Бироқ, энди ақл ва санъатни талаб қиладиган бу соҳалар бутун бир блок сифатида қабул қилинмоқда. Ўз навбатида, бундай тасниф стратегик ва иқтисодий режаларни яратишга ёрдам берди.

Мутахассисларнинг фикрига кўра, глобал креатив саноат бозорининг ҳажми 104,2 миллиард долларни, креатив секторнинг умумий капиталлашуви эса тахминан 3 триллион долларни ташкил этади. Ҳозирги кунда креатив иқтисодиёт дунё ялпи ички маҳсулотининг тахминан 3 фоизини таъминлайди, Европада эса бу кўрсаткич 4,4 фоизга этади. Креатив соҳада 50 миллиондан ортиқ киши ишлайди. Шунинг учун креатив саноат глобал иқтисодиётнинг энг муҳим ҳаракатлантирувчи кучларидан бирига айланган деб айтишга барча асослар бор.

«FinikS» компанияси асосчиси Симбат Сағидоллаева креатив саноатнинг яна бир муҳим жиҳатини айтиб ўтди. Унинг сўзларига кўра, иқтисодиётдан ташқари, саноатдан "юмшоқ куч" (soft power) сифатида фойдаланиш мумкин, яъни у креатив глобал таъсир ва маданий экспортга йўл очади, деб ҳисоблайди.

— Креатив саноатнинг кўплаб йўналишлари бор. Улардан бири санъат соҳасидир. Масалан, Димаш Қудайбергенни олайлик. Ўтган йили мен Дубайда эдим. Ўша пайтда кўп одамлар бизнинг Қозоғистондан эканлигимизни билишарди, шунинг учун улар бизни Димаш билан боғлашди. Дунё мамлакатлари бир-бирини санъат, маданият, ғоялар орқали танийдилар, бу эса маданият ва санъат креатив саноатнинг муҳим қисми эканлигини англатади. Шунинг учун ижодий иқтисодиётдан нафақат даромад манбаи, балки таъсир воситаси сифатида ҳам фойдаланиш мумкин, — дейди эксперт.

Талаб ва даромад

Бу тушунча узоқ вақтдан бери қўлланилган бўлса-да, у яқинда Қозоғистонда иқтисодий йўналиш сифатида кўриб чиқила бошланди. Бу йил қонунчилик нуқтаи назаридан биринчи қадам Президент Қасим-Жомарт Тоқаев креатив саноатни қўллаб-қувватлашга қаратилган қонунни имзолаганида қўйилди. Энди ушбу қонунларнинг таъсири аниқ сезилмоқда:

· вазирликлар ва маҳаллий ҳокимликлар креатив саноатни ривожлантириш дастурларини ишлаб чиқмоқдалар;

· Креатив саноатни ривожлантириш жамғармаси ташкил этилди;

· 20 та ҳудудда креатив хаблар фаолият юритади;

· Креатив саноат билан боғлиқ 43 турдаги иқтисодий фаолият махсус онлайн платформага киритилган.

Энг муҳими, Ҳукумат 2029 йилга бориб креатив саноатнинг ЯИМдаги улушини 2 фоизга, банд бўлганлар сонини эса 180 минг кишига етказишни режалаштирмоқда.

Ушбу мақсадга эришиш қанчалик мумкин, ички бозордаги талаб ҳажмини олдиндан баҳолаш мумкинми? Бу савол экспертларнинг фикрларини иккига бўлиб ташлади.

Маданият ва ахборот вазирлиги маълумотларига кўра, креатив сектор юқори рақобатбардошликка эга ва соҳага сармоя киритишни истаган инвесторлар сони ортиб бормоқда. Масалан, 2025 йилда креатив, санъат ва кўнгилочар соҳаларга инвестициялар 30% га ошди. Бу йил йирик лойиҳалар ҳам ишга туширилди ва хорижий инвесторлар соҳага қизиқиш билдирмоқдалар.

Иккинчи сабаб — давлат томонидан қўллаб-қувватлаш. Ҳозирда расмий реестрга 40 дан ортиқ креатив фаолият турлари киритилган. Давлат ушбу соҳада ушбу рўйхатдаги фаолият билан шуғулланадиган тадбиркорлар учун махсус солиқ режимини ўрнатди. Энди ушбу соҳадаги тадбиркорлик субъектлари корпоратив даромад солиғи, шахсий даромад солиғи ва қўшилган қиймат солиғидан тўлиқ озод қилинган ва бунинг ўрнига соддалаштирилган ягона солиқ тўлайдилар: якка тартибдаги тадбиркорлар учун — 2-4%, масъулияти чекланган жамиятлар учун — 8%. Бу соф даромадни оширади ва креаторларга соя иқтисодиётидан чиқиш йўлини очади.

Ғоялар экспорти

Креатив саноат маҳсулоти хомашёга ўхшайди: талаб ва ишлаб чиқариш ўртасида мувозанат бўлиши керак. Чунки биз қанча ижодий саноат вакилларини кўпайтирсак ҳам, агар мамлакатнинг харид қобилияти ошмаса, қилинган барча машаққатли меҳнат беҳуда кетади. Содда қилиб айтганда, одамлар мунтазам концертларга бориш ва замонавий кийимлар сотиб олиш учун пулга эга бўлишлари керак.

Иқтисодчи Қажикелди Шамбилнинг сўзларига кўра, креатив саноат макроиқтисодиёт ва аҳолининг ижтимоий ривожланиши билан бирга бориши керак.

— Креатив саноат сектори юқори тўлов қобилиятига эга бозорда энг яхши ривожланади. Масалан, Америкада иқтисодиётнинг бошқа тармоқларининг ривожланиши натижасида ўрта синф яхши шаклланди, бу эса креатив саноатда кенг имкониятлар очди... Ҳозирда бу саноат Люксембург, Бельгия, Дания, Норвегия, Швеция ва Швейцарияда ўз қанотларини ёймоқда. Уларнинг аҳолиси кичик ва бозори кичик бўлса-да, аҳолининг ижтимоий мавқеи жуда юқори, — дейди иқтисодчи.

«Жайдарман» ёшлар ҳаракати ижрочи директори Жанасил Болатбекнинг сўзларига кўра, Қозоғистонда креатив саноатни сақлаб қолишнинг ягона йўли — бу жаҳон бозори.

— Креатив иқтисодиётнинг мақсади даромад олишдир. Уни иккига бўлиш мумкин: ички бозор ва ташқи бозор. Ички бозордаги даромад ҳажми кичик ва фақат ташқи бозорга киришда катта миқёсдаги даромадга эришиш йўли очилади. Агар эътибор берган бўлсангиз, интернет платформаларига жойлаштирилган мусиқий маҳсулот ташқи аудитория томонидан кўрилса, тўланадиган тўлов юқори бўлади. Шунинг учун, қозоқ тилидаги бозорда талаб саноатни тарғиб қилиш ва уни ҳаётга татбиқ этиш учун етарли эмас. Давлат креатив саноат вакилларининг жаҳон майдонига киришига устувор аҳамият бериши керак, — дейди у.

Симбат Сағидоллаева ҳам креатив маҳсулотларни экспорт қилиш тўғри деб ҳисоблайди. Бунинг сабаби, Марказий Осиё бозори кичик ва дунёда ижодкорларга талаб юқори. Катта бозор учун лойиҳаларга ҳам инвестициялар киритилади. Бироқ, ижодий маҳсулотга эмас, балки ғояга устувор аҳамият бериш фойдалидир.

— Креатив саноат бир неча босқичлардан ўтади: ғоя - истеъмол - маҳсулот - тижорат. Улар орасида ғоя муҳим аҳамиятга эга. Креатив ғоя нафақат битта соҳага, балки бир нечта соҳаларга ҳам таъсир қилиши керак. Масалан, мода саноатини олайлик. У ерда мода агентлиги, саноат ва реклама кесишади. Агар битта ғоя пайдо бўлса, у барча йўналишларга таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун давлат бир марталик даромад келтирадиган ғояларга эмас, балки саноатга таъсир қилувчи мультипликатив ғояларга устувор аҳамият бериши керак. Глобал бозорга кириш учун эса экотизим ва инфратузилма керак, — дейди маърузачи.

Глобал тажриба ва билим

Ғоялар экспорти қозоғистонлик креаторлар учун бегона эмас. Хусусан, ғоялар экспорти рақамли хизматлар, анимация, мусиқа саноати, кино ишлаб чиқариш, компьютер ўйинларини ишлаб чиқиш ва IТ соҳаларида узоқ вақтдан бери мавжуд. Бунга мисол сифатида маҳаллий Higgsfield AI стартапини келтириш мумкин. Лойиҳанинг бозор қиймати ҳозирда 1 миллиард долларни ташкил этади. Меtа каби дунёдаги энг йирик технология компаниялари қизиқиш билдиришди ва лойиҳани сотиб олишни кўриб чиқишди.

Қозоғистонда 2026–2030 йилларга мўлжалланган креатив саноатни ривожлантиришнинг янги концепцияси ишлаб чиқилди. Ҳужжатни тайёрлаш жараёнида 18 мамлакат тажрибаси ҳар томонлама ўрганилди. Масалан, 1998 йилда Буюк Британия биринчи бўлиб креатив соҳага кирадиган соҳаларни аниқлади. 2000 йилда Хитой "Креатив саноат" концепциясини қабул қилди ва 2013 йилда Жанубий Корея "Креатив иқтисодиёт шаҳри" деб номланган онлайн платформани ишга туширди. Сўнгги йилларда Туркия телесериаллар экспорти бўйича дунёда етакчи давлатга айланди, Польшада эса интеллектуал мулк эгалари учун солиқ имтиёзлари мавжуд.

Креатив саноат Қозоғистон иқтисодиётининг 5-10 фоизигача ҳисса қўшиш имкониятига эга. Бироқ, бунинг учун ижодкорлик ва тадбиркорлик кўникмаларини бирлаштирган таълим тизимини ривожлантириш муҳимдир. Мутахассисларнинг фикрига кўра, мактабдан бошлаб дизайн асослари, медиа саводхонлиги, рақамли технологиялар ва креатив фикрлашни ўқитиш жуда катта ёрдам беради. Ахир, креатив иқтисодиёт инсоннинг билими, ғоялари ва интеллектуал салоҳиятига боғлиқ.