Меҳнат бозорининг янги талаблари: Қозоғистонга қандай мутахассислар керак
ASTANA. Kazinform – Қозоғистон иқтисодиёти 2030 йилга келиб тахминан 900 минг мутахассисга муҳтож бўлади. Уларнинг 500 мингдан ортиғи муҳандислар, яна 185 минги ўқитувчилар бўлади. Бироқ, стоматология, ҳуқуқ, психология, халқаро муносабатлар ва IT соҳалари ёшлар орасида машҳур. Давлат талаби ва ёшлар танлови ўртасидаги бу тафовутнинг сабаби нимада? Сунъий интеллект меҳнат бозоридаги бу мувозанатни қандай ўзгартиради? Kazinform мухбири ушбу мавзуни ўрганиб чиқди.
Давлат қайси мутахассисларга устувор аҳамият беради?
ҚР Фан ва олий таълим вазирлигининг маълумотларига кўра, олий таълим муассасаларига ажратиладиган давлат грантлари миқдори Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги томонидан ишлаб чиқилган кадрларга бўлган эҳтиёж прогнозига асосланади. Ушбу прогнозни ишлаб чиқишда ҳудудларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш хусусиятлари, иқтисодиёт тармоқларида меҳнат ресурсларига бўлган талаб, давлат дастурлари кўрсаткичлари ва иш берувчиларнинг таклифлари ҳисобга олинади.
Вазирлик маълумотларига кўра, кейинги беш йил ичида мамлакат иқтисодиётига 883 295 нафар мутахассис керак бўлади. Улардан 529 977 нафари ёки умумий талабнинг 60 фоизи муҳандислик кадрларига тегишли. Педагогик соҳада мутахассисларга бўлган эҳтиёж тахминан 185 491 кишини ёки 21 фоизни ташкил этади. Қолган 19 фоизи хизмат кўрсатиш, гуманитар фанлар, бизнес ва санъат каби соҳаларга қаратилган.
Шу муносабат билан, давлат грантларининг асосий қисми муҳандислик ва қишлоқ хўжалиги соҳаларига ажратилган. Бундан ташқари, педагогик мутахассисликлар ҳам устувор йўналишлар қаторида қолмоқда.
“Грантлар ажратиш, шунингдек, кадрларни мунтазам равишда ўқитиш мамлакат иқтисодиёти эҳтиёжларига мувофиқ шакллантирилади”, — дейилади вазирлик жавобида.
Давлат сиёсатининг асосий мақсади - меҳнат бозорида етишмовчилик мавжуд бўлган соҳаларни кадрлар билан таъминлашдир.
Ёшларнинг танлови меҳнат бозори талабларига мос келадими
Бироқ, расмий прогнозлар ва ёшларнинг профессионал танловлари ҳар доим ҳам бир хил каналда бирлашмаслигини кўриш мумкин. Масалан, сўнгги йиллардаги танлов натижалари шуни кўрсатадики, стоматология, халқаро муносабатлар ва дипломатия, ҳуқуқ, психология, таржима, мода ва дизайн каби мутахассисликлар абитуриентлар орасида машҳур.
Шу билан бирга, педагогик мутахассисликларга қизиқиш юқори даражада қолмоқда. Мутахассислар буни ўқитувчиларнинг ижтимоий мавқеини оширишга қаратилган давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чоралари билан боғлайдилар. Масалан, сўнгги йилларда ўқитувчиларнинг маошлари ошди, талабалар стипендиялари ошди ва бандлик механизмлари мустаҳкамланди.
Буни Л.Н. Гумилёв номидаги Евроосиё миллий университетининг социология кафедраси доценти, PhD Нурлан Байғабилов ҳам тасдиқлайди.
“Меҳнат бозоридаги ҳозирги талаб тузилмаси хизмат кўрсатиш, саноат ва таълим соҳаларига қаратилган. Социологнинг сўзларига кўра, айниқса жамиятдаги ижтимоий-психологик муаммоларнинг мураккаблиги туфайли таълим психологларига ҳам талаб юқори”, — деди у.
Бундан ташқари, эксперт ёшлар орасида рақамли соҳаларга қизиқиш ортиб бораётганини таъкидлади.
“Мобилограф ва таргетолог каби янги ва "мода" мутахассисликларга катта қизиқиш мавжуд. IT ва халқаро бизнес соҳалари ёшлар орасида мартаба муваффақиятларига эришиш учун идеал деб ҳисобланади”, — дейди Нурлан Байғабилов.
Бироқ, бу тенденция меҳнат бозоридаги талабнинг умумий тузилмасини тўлиқ акс эттирмайди. Бир томондан, ёшлар тобора кўпроқ рақамли касбларга мурожаат қилмоқдалар, бошқа томондан, иқтисодиёт учун муҳим бўлган бир қатор техник соҳаларга қизиқиш пастлигича қолмоқда. Масалан, вазирлик маълумотларига кўра, балиқчилик, чорвачилик, механика ва металлга ишлов бериш, транспорт қурилиши, кийим-кечак ва пойабзал ишлаб чиқариш каби соҳалар ёшлар орасида машҳур эмас.
Бундан хулоса қилишимиз мумкинки, ёшларнинг касбий танлови кўпинча меҳнат бозорининг узоқ муддатли эҳтиёжларига эмас, балки касбнинг обрўси, машҳурлиги ёки муваффақияти ҳақидаги жамоатчилик фикрига асосланади.
Сунъий интеллект меҳнат бозорини қандай ўзгартирмоқда
Сўнгги икки-уч йил ичида меҳнат бозори билан боғлиқ энг кўп муҳокама қилинган мавзулардан бири сунъий интеллект бўлиб келган. Аввалроқ Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги сунъий интеллектнинг оммавий равишда жорий этилиши Қозоғистонда 300-400 минг иш ўрнини йўқотишига олиб келиши мумкинлиги ҳақида хабар берган эди, бу эса меҳнат бозорининг келажаги ҳақидаги хавотирларни кучайтирди.
Бироқ, мутахассислар бундай башоратларда эҳтиёт бўлишга чақирадилар. Масалан, PhD
Нурлан Байғабиловнинг сўзларига кўра, сунъий интеллект меҳнат бозори тузилмасини тубдан ўзгартирмаяпти.
“Сунъий интеллект бу тузилмани тубдан ўзгартирмаган бўлса-да, касбларнинг мазмунини трансформация қилмоқда. Масалан, «Йўл топ» ижтимоий лойиҳаси доирасида ёшларнинг мобилограф, таргетолог каби янги рақамли касбларга тез мослашаётгани кузатилмоқда. Энди сунъий интеллект инсоннинг ўрнини босувчи эмас, балки унинг «ҳамкори»га айланиб, ижодий ва таҳлилий ишлар самарадорлигини оширмоқда”, — дейди социолог.
Меҳнат бозоридаги асосий ўзгариш маълум бир касбнинг йўқ бўлиб кетиши эмас, балки ушбу касбни бажариш усулларининг ўзгаришидир.
Университетлар янги вазиятга мослашаяптими?
Меҳнат бозоридаги ҳозирги ўзгаришлар олий таълим тизимига ҳам таъсир кўрсатмоқда. 2025 йил март ойида олий таълимнинг давлат умумий мажбурий стандартига ўзгартиришлар киритилди, бу барча таълим дастурларига сунъий интеллект бўйича курсларни киритишни назарда тутди.
Ҳозирда олий таълим муассасалари ўзларининг таълим дастурларини қайта кўриб чиқмоқдалар ва сунъий интеллект мавзуларини алоҳида фанлар сифатида ёки асосий фанларнинг бир қисми сифатида киритмоқдалар.
Вазирлик маълумотларига кўра, бугунги кунда мамлакатдаги 30 дан ортиқ олий таълим муассасалари сунъий интеллект йўналиши бўйича 42 та таълим дастурини ишлаб чиқдилар.
“Уларнинг қаторида «Сунъий интеллект ва маълумотларни таҳлил қилиш», «Тиббиётда сунъий интеллект», «Қўлланма сунъий интеллект», «Инжиниринг ва сунъий интеллект», «Рақамли бизнес ва сунъий интеллект технологиялари», «Транспорт машинасозлигида ақлли технологиялар ва сунъий интеллект», «Тоғ-кон ва металлургия саноатида сунъий интеллект» каби дастурлар мавжуд. Бу йўналишларни тамомлаган битирувчилар сунъий интеллект соҳасида кенг кўламли кўникмаларга эга бўладилар. Жумладан: Pythonда дастурлаш, машинали ўрганиш учун кутубхоналар ва фреймворклардан фойдаланиш, маълумотларни таҳлил қилиш ва визуализация қилиш, катта маълумотлар ва маълумотлар базалари билан ишлаш, сунъий интеллектка асосланган ечимларни бизнес жараёнларига интеграция қилиш, нейрон тармоқларни ишлаб чиқиш ва жорий этиш, сунъий интеллектдан фойдаланиб жараёнларни автоматлаштириш”, — дейилади вазирлик жавобида.
Шу ерда Нурлан Байғабилов шунингдек, олий таълим муассасалари меҳнат бозоридаги ўзгаришларга жавоб беришга ҳаракат қилаётганини таъкидлади.
“Қозоғистондаги олий таълим муассасалари таълим дастурларини янгилашда “Рақамли Қозоғистон” давлат дастури ва 2023-2029 йилларга мўлжалланган фан ва олий таълимни ривожлантириш концепциясига амал қилади. Профессор-ўқитувчилар таркиби бозор талабларига мувофиқ таълим жараёнига санъат терапияси амалиёти каби танлов курслари ва инновацион технологияларни (шу жумладан, сунъий интеллектни) интеграция қилмоқда”, — деди ўқитувчи.
