Қозоғистонда 85 йилдан бери бўлмаган илиқлик қайд этилди

Миллий ҳисоботда шунингдек, Қозоғистон ҳудуди бошқа мамлакатларга қараганда тезроқ исиб бораётгани таъкидланган. «Қазгидромет» маълумотларига кўра, 1976-2025 йилларда мамлакатда ҳаво ҳарорати ҳар ўн йилда ўртача 0,4°С га ошди. 2025 йилда эса ўртача йиллик ҳарорат иқлим нормасидан 2,96°С юқори бўлган. Ҳисоботда бу йил 1941 йилдан бери энг иссиқ йил бўлгани айтилган.

Бу ердаги муаммо нафақат бир йил ичида иссиқликнинг ошиши билан боғлиқ. Ҳарорат ўнлаб йиллар давомида аста-секин ошиб бормоқда. 2025 йил бу узоқ муддатли ўзгаришнинг энг аниқ даври бўлди. Йилнинг айрим даврларида исиш янада кучлироқ сезилди. Масалан, 2025 йил баҳорида Қозоғистонда ҳарорат иқлим нормасидан 4,12°С юқори бўлган. Ақмола вилоятида баҳорги оғиш — 5,03°С, Қостанай вилоятида — 5°С ва Қизилўрда вилоятида 5,26°С га етди. Бундай ўзгариш фақат баҳорнинг эрта келиши билан чекланиб қолмайди. Иссиқликнинг ошиши тупроқда намликнинг тезроқ йўқолишига, ўсимликларнинг муддатидан олдин сўлишига ва ёнғин хавфининг ошишига олиб келди.

2025 йилда ҳудудлар ўртасидаги ёғингарчилик кўрсаткичларидаги фарқ жуда катта бўлди. Республикада йиллик ёғингарчилик миқдори 296 мм га етди, бу норманинг 93% ни ташкил қилади. Улардан Жамбил вилоятида ёғингарчилик норманинг атиги 45% дан, Туркистон вилоятида 55% дан ва Улитауда 71% дан ошди. Аксинча, Шимолий Қозоғистонда норма 125% га, Павлодарда 131% га ва Шарқий Қозоғистонда 118% га бажарилди. Кейин, бир ҳудудда намлик ортиқча бўлса, бошқасида жиддий танқислик кузатилди.

Экологлар 2025 йилда 40 та метеостанцияда намлик ҳолати энг қурғоқчил йиллар қаторида бўлганини ва 10 та станцияда энг паст ёғингарчилик даражаси қайд этилганини таъкидладилар. Шимол ва шарқда эса, аксинча, баъзи станцияларда ёғингарчилик сўнгги йиллардаги энг нам ёғингарчиликлар қаторида бўлган.

2025 йилда Қозоғистон ўрмон ресурсларида 618 та ёнғин қайд этилган. Бу 2024 йилдаги 294 та ёнғиндан 2,1 баравар кўп. Ёнғинлар натижасида ёниб кетган майдон ҳам ошди: 2024 йилдаги 44 990 гектардан 2025 йилда 63 346 гектаргача, яъни 41% га ошди. Етказилган зарар эса 534,2 миллион тенгени ташкил этди, яъни бир йилда 5,2 баравар кўп. Ҳисоботда 25 гектардан ортиқ майдонда 81 та йирик ёнғин қайд этилгани кўрсатилган. Улардан 33 таси Жамбил вилоятида, 9 таси Ақтўбе вилоятида, 5 таси Атирау вилоятида ва 4 таси Қизилўрда вилоятида содир бўлган. Ёнғинлар миллий боғлар ва алоҳида муҳофаза қилинадиган ҳудудларни ҳам қамраб олган.

Қор ва дўл аномалиялари ошиб бормоқда

2025 йилда Қозоғистон ҳудудида 135 та салбий гидрометеорологик ҳодиса қайд этилган. Бу 2024 йилга нисбатан 55 та ҳолатга кам. Энг кўп кузатиладиган ҳодисалар қаторига кучли шамол, кучли жала, кучли бўронлар, қалин қор, туман ва дўл киради.

Йил давомида ҳодисаларнинг тақсимланиши ҳам нотекис бўлган. 2025 йилда уларнинг энг кўп сони январь ойида қайд этилган — 17 та ҳолат, энг ози эса сентябрь ва октябрь ойларида — 4 та ҳолат.

Узоқ муддатли динамикада, аксинча, баъзи хавфли ҳодисаларнинг частотасининг ортиши кузатилмоқда. 2009-2025 йилларда, 1992-2007 йилларга нисбатан, қалин қор ва кучли шамол ҳодисалари сони 1,5 бараварга, дўл 1,4 бараварга ва кучли ёмғир 22 фоизга ошди. Шу билан бирга, кучли туман ҳолатлари 2 фоизга, кучли бўронлар эса 27 фоизга камайди.

2025 йилда Қозоғистонда шамол тезлиги секундига 30 метр ва ундан юқори бўлган 78 та кучли шамол қайд этилди. Уларнинг ярмидан кўпи Жетису вилоятига тегишли эди — 50 та ҳолат қайд этилди. Кейин Алмати вилоятида — 10 та, Жамбил вилоятида — 7 та ва Шимолий Қозоғистон вилоятида 6 та ҳолат қайд этилди. Бундай ҳолатлар Шарқий Қозоғистон, Қарағанди, Қизилўрда ва Абай вилоятларида 1-2 марта содир бўлган.

Шимолий Қозоғистон вилоятидаги Чкалов метеостанциясида энг узоқ давом этган кучли шамол 20 соат 56 дақиқа давом этди. Энг юқори шамол тезлиги Жетису вилоятидаги Дўстлик автоматик метеостанциясида 40,1 м/с тезликда қайд этилди.

2025 йилда Қозоғистонда қайд этилган 135 та хавфли гидрометеорологик ҳодисадан 78 таси ёки тахминан 58% кучли шамоллар эди. Кучли ёмғир 20 та ҳолат (14,8%) билан иккинчи ўринда, ундан кейин 14 та ҳолат (10,4%) билан кучли туман ва 12 та ҳолат (8,9%) билан кучли қор бўронлари қайд этилди. Фақат шу тўртта ҳодиса йил давомида қайд этилган барча ҳодисаларнинг 92% ни ташкил этди. Қолган 8% дўл, қалин қор, яхвонлик ва бошқа ҳодисалар эди.

Бу йил Астанада бўлиб ўтган минтақавий экологик саммитда 2007 йилги Нобель мукофоти совриндори Рэ Квон Чун иқлим муаммоси иқтисодиётнинг янги ҳаракатлантирувчи кучига айланишини айтди.

— Узоқ муддатда экология ва иқлим сектори иқтисодий ўсишнинг янги ҳаракатлантирувчи кучига айланиши мумкин. Бунинг яққол мисоли Хитойдир: давлат кўмаги туфайли у иқлим технологиялари соҳасида жаҳон етакчисига айланди. Марказий Осиё мамлакатлари учун қўшма ҳаракатлар жуда муҳимдир. Якка ҳаракатлар етарли эмас, минтақавий ҳамкорлик зарур. Шунингдек, фақат давлат сиёсати етарли эмас. Бизнес ва жамият яшил иқтисодиётни ривожлантиришда фаол иштирок этиши керак. Асосий ролни истеъмолчилар ўйнайди: агар улар экологик тоза маҳсулотларни танласалар, бозор уларга мослашади. Бу борада "ҳаммаси ўзингдан бошланади" тамойили муҳим. Ҳар бир инсон масъулиятни баҳам кўриши керак, ташқи кузатувчи бўлмаслиги лозим. Экологик тоза маҳсулотлар қимматроқ бўлса ҳам, уларни онгли равишда танлашга тайёр бўлишингиз керак, — деди олим.

Ноёб ҳайвонлар сони кўпайди

2025 йилда Қозоғистонда сайғоқлар сони ўсишда давом этди. Экология ва табиий ресурслар вазирлиги маълумотларига кўра, йил охирида мамлакатда сайғоқлар сони 3,908 миллион бошга етди. Улар орасида Орал популяцияси — 2,3 миллион, Бетпақдала популяцияси — 1,6 миллион ва Устюрт популяцияси 78 минг бошни ташкил этди. Бошқа ноёб ҳайвонлар популяциясида сезиларли кўрсаткичлар шаклланди. Бошқа ноёб ҳайвонлар популяцияси ҳам сезиларли даражада ўсган. 2025 йилги рўйхатга олиш маълумотларига кўра, кулонлар сони — 4702 та, қорақуйруқлар сони — 16122 та, ўрмон буғулари сони — 1240 та, тоғ архарлари сони — 21586 та ва қор қоплонлари сони 189 тани ташкил этган.

2025 йилда Қозоғистонда 53,5 миллион гектар қишлоқ хўжалиги ерлари ўрганилди. Улардан 2,754 миллион гектари жиддий деградацияга учраган. Бу ўрганилган майдоннинг тахминан 5,1% ни ташкил қилади. Жиддий деградацияга учраган ерларнинг асосий қисми шамол таъсирида эрозияга учраган. Шамол таъсирида унумдор қатламидан маҳрум бўлган тупроқ майдони 1,827 миллион гектарни ташкил этди, бу ушбу тоифадаги ерларнинг 66% ни ташкил қилади. Шўрланган ерлар майдони 857,5 минг гектарни (31%), сув эрозиясига учраган майдон эса 69,7 минг гектарни (2,5%) ташкил этади.