Қозоғистон энергетика тизими қандай ўзгариши мумкин

Кўмирдан воз кечишга нима тўсқинлик қилмоқда?

Қозоғистон кўмир захиралари ва ишлаб чиқариш бўйича дунёнинг етакчи ўнта давлати қаторига киради. Қозоғистон Республикаси Энергетика вазирлигининг ички кўрсаткичларига кўра, мамлакатда тасдиқланган захиралар тахминан 33,6 миллиард тоннани ташкил этади.

Бу бизга мамлакатни ҳозирги истеъмол даражасида бир неча юз йил давомида ёқилғи билан таъминлаш имконини беради. Шунинг учун кўмир мамлакат учун нафақат табиий ресурс, балки энергия хавфсизлигининг муҳим кафолати ҳамдир.

Бироқ, унинг стратегик аҳамияти унинг мўл-кўл захиралари билан чекланиб қолмайди. Сўнгги йилларда электр энергиясига бўлган талабнинг барқарор ўсиши ресурснинг ролини ҳам кучайтирди. Бунга янги ишлаб чиқариш қувватларининг ишга туширилиши, рақамли инфратузилманинг ривожланиши, маълумотлар марказларининг ўсиши ва иқтисодиётнинг умумий ўсиши таъсир кўрсатмоқда.

Қозоғистон Республикаси Энергетика вазири маслаҳатчиси Асел Серикпаеванинг сўзларига кўра, ушбу ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда янги ишлаб чиқариш қувватларини олдиндан режалаштириш зарур.

— Ўзгаришлар аниқ. Агар илгари асосий юкни анъанавий саноат тармоқлари ташкил этган бўлса, энди уларга маълумотлар марказлари, рақамли инфратузилма ва катта ҳажмдаги маълумотлар билан ишлайдиган корхоналар қўшилмоқда. Бундай объектлар учун узлуксиз электр энергияси таъминоти жуда муҳимдир. Шунинг учун биз ҳозирдан ўн ёки ўн беш йилдан кейин нима бўлишини ўйлашимиз керак. Агар биз танқислик юзага келадиган пайтни кутсак, жуда кеч бўлади. Шунинг учун мавжуд қувватларни модернизация қилиш ва янги лойиҳаларни тайёрлаш бир вақтнинг ўзида амалга оширилмоқда, — дейди маърузачи.

Шу муносабат билан экспертларнинг таъкидлашича, Қозоғистон келгуси йилларда кўмирдан бутунлай воз кечиши мумкин эмас. Чунки кўмир об-ҳаводан мустақил равишда ишлайдиган ва электр тизимининг барқарорлигини таъминлайдиган асосий энергия манбаи бўлиб қолмоқда.

— Ёқилғи қуйиш шохобчаларининг ишга туширилиши, қайта тикланадиган энергия манбаларининг ривожланиши ва атом энергиясининг пайдо бўлиши натижасида кўмирнинг улуши аста-секин камайиб бормоқда. Аммо бу жараён иқтисодий жиҳатдан оқланиши ва энергия хавфсизлигига зарар етказмаслиги керак, — дейди Асел Серикпаева.

“Тоза кўмир”: экология ва энергия ўртасидаги мувозанат

Кўмир энергетикада муҳим ўрин тутса-да, унинг атроф-муҳитга таъсири ҳам долзарб масала. Шунинг учун бугунги кунда асосий вазифа кўмирдан дарҳол воз кечиш эмас, балки унинг экологик самарадорлигини оширишдир.

Экология ва табиий ресурслар вазири Ерлан Нисанбаев таъкидлаганидек, мамлакатдаги барча ифлослантирувчи моддалар чиқиндиларининг қарийб 39 фоизи энергетика секторига тегишли. Энг юқори кўрсаткич Павлодар вилоятида қайд этилган. Бу ердаги асосий ифлосланиш манбалари Экибастуз МАЭС-1, МАЭС-2 ҳисобланади. Бундан ташқари, Алматида ҳаво сифати долзарб муаммолардан бири бўлиб қолмоқда.

Шу муносабат билан, Ҳукумат кўмир ёқилғисида ишлайдиган электр энергиясини ишлаб чиқаришни модернизация қилишга устувор аҳамият бермоқда. Энергетика вазирлиги томонидан ишлаб чиқилаётган миллий лойиҳа доирасида тахминан 7,6 ГВт қувватга эга янги кўмир ёқилғисида ишлайдиган электр энергиясини ишлаб чиқаришни ишга тушириш режалаштирилган. Улар орасида Кўкшетау, Семей ва Ўскемен шаҳарларида янги иссиқлик электр станциялари, шунингдек, Курчатов ва Экибастузда янги электр станциялари қуриш режалаштирилган. Янги иншоотлар "тоза кўмир" технологиялари асосида қурилади ва замонавий тутун газларини тозалаш тизимлари, чанг фильтрлари ва карбонат ангидридни ушлаб туриш технологиялари билан жиҳозланади. Шу билан бирга, мавжуд станцияларни модернизация қилиш бўйича ишлар олиб борилмоқда.

— Ишлар бир неча йўналишда олиб борилмоқда. Биринчидан, ускуналарни модернизация қилиш ва замонавий чиқиндиларни тозалаш тизимларини жорий этиш амалга оширилмоқда. Бироқ, кўплаб иссиқлик электр станциялари ўнлаб йиллар олдин қурилганлиги сабабли, баъзи ҳолларда уларни модернизация қилиш янги станция қуриш каби қийин. Бундан ташқари, баъзи иншоотлар зич жойлашган ҳудудларда жойлашган. Шунинг учун бундай лойиҳалар вақт ва кенг кўламли инвестицияларни талаб қилади, — дейди Асел Серикпаева.

Вазирлик, шунингдек, кўмир билан ишлайдиган электр станцияларидан чиқадиган кул чиқиндиларини қайта ишлаш улушини оширишни режалаштирмоқда. Жаҳон амалиётида бундай чиқиндилар қурилиш материаллари ишлаб чиқаришда, йўл қурилишида ва бошқа саноат тармоқларида кенг қўлланилади.

Қозоғистон учун қайси тажриба самаралироқ?

Кўмир ишлаб чиқаришни модернизация қилишда жаҳон тажрибаси ҳам муҳимдир. Бироқ, экспертларнинг таъкидлашича, Қозоғистон энергетика тизимини бошқа мамлакатлар тажрибаси билан тўғридан-тўғри таққослаб бўлмайди.

"Атамекен" миллий тадбиркорлар палатаси бошқарувчи директори, мамлакатнинг фахрий энергетика ходими Жақип Хайрушевнинг сўзларига кўра, Қозоғистон учун энергия хавфсизлиги масаласи биринчи ўринда туради.

— Бизда иқтисодиётнинг бошқа тузилиши ва энергия талаб қиладиган саноат тармоқларининг юқори улуши мавжуд. Газ барча ҳудудларга етиб бормаган, қайта тикланадиган энергия манбалари захира қувватларни талаб қилади ва ядро энергетикаси узоқ инвестиция сикли билан тавсифланади. Шунинг учун, Қозоғистон учун энг тўғри йўл энергия балансини босқичма-босқич ўзгартиришдир, — дейди у.

Унинг сўзларига кўра, кўплаб мамлакатлар кўмирдан бирданига эмас, балки босқичма-босқич воз кечмоқда.

Масалан, Хитой қайта тикланадиган энергия манбалари ва атом энергиясини ривожлантириш билан бирга, кўмирни энергетика тизимининг ишончли элементи сифатида сақлаб қолмоқда. Польша кўмир минтақаларини ижтимоий қўллаб-қувватлашга устувор аҳамият берса-да, Германия тажрибаси шуни кўрсатдики, иқтисодий ҳисоб-китобларсиз энергетика ислоҳотларини ўтказиш тарифларнинг ошишига олиб келиши мумкин.

— Шунинг учун Қозоғистон учун энг самарали йўл кўмирдан бутунлай воз кечиш эмас, балки самарали заводларни модернизация қилиш, эски қувватларни босқичма-босқич ишдан чиқариш ва уларни газ, атом энергияси ва қайта тикланадиган энергия манбалари билан алмаштиришдир. Фақатгина бундай мувозанатли ёндашув энергия хавфсизлигини сақлаб қолиш билан бирга чиқиндиларни камайтириш имконини беради, — деб ҳисоблайди Жақип Хайрушев.

Энергетика соҳасидаги янги устуворликлар

Экспертларнинг фикрига кўра, кейинги ўн йилликда Қозоғистон энергетика тизими аста-секин диверсификация қилинади. Газ ишлаб чиқариш улуши ошади, қайта тикланадиган энергия манбалари ва ядро энергияси ривожланади. Бундан ташқари, Олмаотадаги 2-ИЭС ва 3-ИЭСни газга айлантириш каби лойиҳалар йирик шаҳарларда ҳаво сифатини яхшилашга ҳисса қўшади.

Шунга қарамай, кўмир кейинги 10-15 йил ичида асосий юклама ишлаб чиқаришнинг муҳим қисми бўлиб қолади. Унинг улуши фақат янги қувватлар тўлиқ ишга туширилгандан кейингина аста-секин камаяди.

— Агар биз кўмир ишлаб чиқаришни ўрнини босадиган қувватни тайёр бўлмасдан олдин камайтирсак, электр энергияси нархи ошади, импортга қарамлик ошади ва саноатнинг рақобатбардошлиги пасаяди. Шунинг учун, энергия ўтиши биринчи навбатда хавфсиз ва режалаштирилган бўлиши керак, — дейди Жақип Хайрушев.

Шундай қилиб, экспертлар Қозоғистон учун энг самарали ечим аралаш энергия модели деган хулосага келишди. Бу кўмирдан дарҳол воз кечишни эмас, балки газ, ядро энергияси ва қайта тикланадиган энергия манбаларини босқичма-босқич қўшишни англатади. Бу ёндашув энергия хавфсизлигини сақлаб қолиш билан бирга чиқиндиларни босқичма-босқич камайтириш имконини беради ва мамлакат энергетика тизимининг узоқ муддатли барқарор ривожланиши учун замин яратади.