"Қонун ва интизом" иқтисодий модернизациянинг пойдевори бўлиши мумкин - эксперт фикри

ASTANА. Кazinform — Сиёсатшунос Ғазиз Абишев бу йил ўтказиладиган конституциявий ислоҳот кўламини баҳолади, унинг ҳокимият мувозанатига қандай таъсир қилишини прогноз қилди ва Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаевнинг «Turkistan» газетасига берган суҳбатининг бошқа жиҳатлари бўйича ўз фикрини билдирди.

— Президент янги Конституция қабул қилиниши билан параллел равишда конституциявий ислоҳот бўйича референдум тайёрланаётганини эълон қилди. Келгуси йилларда Қозоғистон сиёсий тизимини қандай ўзгаришлар шакллантириши мумкин?

— Бундай кенг кўламли сиёсий ислоҳотлар ҳақида гапирар экан, Президент Парламентни трансформация қилиш, яъни икки палатали тизимдан бир палатали тизимга ўтиш ҳақида гапирмоқда. Депутатлар хизматига қўйиладиган талаблар ва Парламентнинг ваколатлари қайта кўриб чиқилади, чунки у Конституциявий кенгаш аъзолари ва Олий судни аниқлашда ва бир қатор республика лавозимларини тайинлашда иштирок этади. Экспертларнинг фикрига кўра, Конституциянинг 98 моддасидан тахминан 40 таси ўзгартирилиши мумкин, бу эса ислоҳотни янги Конституция қабул қилиниши билан тенглаштиради.

— Бир палатали Парламентга ўтиш ҳокимият мувозанатига қандай таъсир қилиши мумкин?

— Албатта, бу Парламент ролининг ошишига олиб келади, чунки икки палатали тизим 1995 йилда 1994 йилги конституциявий инқироздан кейин ички мувозанатни сақлаш механизми сифатида жорий этилган ва Парламентнинг президентлик ҳокимияти билан рақобатини минималлаштирган.

Бир палатали модел палаталар ўртасидаги ички рақобатни йўқ қилади ва Парламентни институт сифатида мустаҳкамлайди. "Кучли Президент - нуфузли Парламент" формуласига кўра, бу қонун чиқарувчи ҳокимиятнинг сиёсий оғирлигининг ошишини англатиши мумкин.

— Суҳбатда "Қонун ва интизом" тамойили ички сиёсатнинг асоси сифатида тилга олинган. Бу жамиятни модернизация қилиш учун пойдевор бўла оладими?

— Ҳар қандай жамият фақат барчага тенг қўлланиладиган қоидалар ва процедуралар мавжуд бўлгандагина самарали ишлайди. Қонуннинг барчага тенг қўлланилиши маълум бир тартибни яратади.

Шу билан бирга, бу иқтисодиёт билан бевосита боғлиқ. Ахир, модернизация инвестицияларсиз имконсиз ва инвестициялар шаффофлик, мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва суд тизимининг самарадорлигига бевосита боғлиқ. На маҳаллий, на хорижий инвесторлар рейдерлик, ҳуқуқий ноаниқлик ва хавфсизлик ҳисси бўлмаган муҳитга инвестиция қилмайди. Шу нуқтаи назардан, "Қонун ва интизом" — инвестиция жозибадорлигининг асосий шарти.

— 2026 йил рақамлаштириш ва сунъий интеллект йили деб эълон қилинди. Бу давлат бошқаруви тизимини қандай ўзгартириши мумкин?

— Биз бу ерда туб ўзгариш ҳақида гапирмаяпмиз, балки давлат бошқаруви самарадорлигининг сезиларли даражада ошиши кутилмоқда. Қозоғистон ҳали ҳам "горизонтал ишонч" даражаси нисбатан паст бўлган мамлакатлар қаторида, яъни одамлар кўпинча бир-бирининг ҳалоллигига шубҳа билан қарашади. Шунинг учун бу ерда тўловлардан тортиб такси хизматларигача нейтрал, рақамли хизматлар муваффақиятли фаолият юритмоқда.

Давлат бошқарувида рақамлаштириш ва сунъий интеллект шунга ўхшаш функцияни бажаради: улар мансабдор шахсларнинг масъулиятини аниқ бирлаштириш, қабул қилинган қарорлар устидан назоратни таъминлаш ва ўзаро ишончсизлик даражасини пасайтириш имконини беради. Бу давлат ва фуқаролар ўртасидаги муносабатларда ҳам, давлат аппаратининг ўзида ҳам муҳимдир. Бу нафақат бошқарув, балки ижтимоий-психологик таъсирга ҳам эга.

— Рақамлаштириш ва сунъий интеллектни ривожланган мамлакатлар билан фарқни камайтириш воситаси сифатида кўриб чиқиш мумкинми?

— Ҳа. Сунъий интеллект ва рақамли ечимлар энг яхши амалиётларни тезроқ ўзлаштириш ва кенг кўламда амалга ошириш имконини беради. Бу институционал камчиликларни камайтиради ва ҳеч бўлмаганда бошқарув ва хизматлар соҳасидаги дастлабки имкониятларни тенглаштиради.

— Қозоғистоннинг ташқи сиёсий фаоллиги ва ички ислоҳотлар бир-бирига боғлиқми?

— Бугунги ташқи сиёсат асосан инвестицияларни жалб қилиш ва Қозоғистонни барқарор, очиқ ва прагматик давлат сифатида тарғиб қилишга қаратилган. Бу Бирлашган Араб Амирликлари моделига ўхшайди: кўп векторли ташқи сиёсат, қатъий ички интизом ва миллий манфаатларни аниқ ҳимоя қилиш. Айнан шу омиллар Дубайнинг иқтисодий муваффақияти ва глобал жозибадорлигининг асосига айланди. Қозоғистон ҳам шунга ўхшаш йўналишда ҳаракат қилмоқда ва ички ислоҳотлар мантиқан ушбу йўналишга мос келади.

Эслатиб ўтамиз, Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаев «Turkistan» газетасига катта суҳбат берди.