Дипломатик ренессанс: Астана Анталия форумидан нималарни кутмоқда
ASTANА. Кazinform – Бугун Туркияда V Анталия дипломатик форуми (ADF-2026) бошланади. Экспертларнинг тахмин қилишича, Анатолиядаги мулоқот платформасида геосиёсий вазият бўйича янги позиция билдирилади. Бундан ташқари, Президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг форумда чиқиши туркий интеграциянинг янги босқичига йўл очади, деган фикр мавжуд. Шу муносабат билан Кazinform агентлигининг таҳлилий шарҳловчиси учрашувнинг асосий мақсадига чуқурроқ кириб борди.
140 мамлакат, 40 та тадбир: глобал тартиб янгиланадими?
Анталия дипломатик форуми 2021 йилдан бери Туркия Президенти Режеп Таййиб Эрдоған ташаббуси билан ўтказиб келинмоқда. Ҳар йили муҳим глобал муаммолар муҳокама қилинади ва умумий ечимлар таклиф этилади. Масалан, биринчи ADF 2021 йилда COVID-19 пандемиясидан кейин ўтказилгани маълум. Бу дунё пандемиядан чиқиб, халқаро муносабатлар ва ҳамкорлик механизмларини излаётган давр эди. Учрашув ўзининг “Рақамли дипломатия” ва “Янги Осиё” ташаббуслари билан ёдда қолди.
Кейинги муҳим учрашув 2022 йилда бўлиб ўтди. Бу ерда, можаро бошланганидан бери биринчи марта Россия ва Украина ташқи ишлар вазирликлари музокаралар олиб боришди. Бу нафақат Туркия дипломатия мактабининг обрўсини оширди, балки учрашувнинг келажагига ишончни ҳам оширди.
2023 йилги форум Туркиядаги вайронкор зилзила туфайли бекор қилинди. Бироқ, кейинги икки йил ичида — 2024 ва 2025 йилларда, иштирокчилар сони ҳам, учрашув кўлами ҳам кенгайгани маълум. Энди форумда ҳар йили ўртача 140 мамлакатдан вакиллар иштирок этади, бу унинг сиёсий обрўси ижобий эканлигини англатади.
Бу йилги форумнинг мавзуси “Келажакни режалаштириш, ноаниқликларни бошқариш”. АDF доирасида 40 дан ортиқ тадбирлар, жумладан, давлат раҳбарлари даражасидаги панел муҳокамалари ўтказилиши кутилмоқда. Раҳбарлар глобал тизим, трансформация жараёни ва минтақавий ривожланиш бўйича фикр алмашадилар.
Қозоғистон Республикаси Президенти ҳузуридаги ҚСТИ халқаро хавфсизлик бўлими бош мутахассиси Мухит Асанбаевнинг айтишича, Туркияда кенг кўламли масалалар кўриб чиқилади.
– Номидан кўриниб турибдики, дипломатик форумда халқаро муносабатлар кун тартибида бўлишига шубҳа йўқ. Ҳар бир форум давомида дунёда қандай сиёсий ва иқтисодий инқироз юз бераётгани каби бир хил мавзулар кўтарилди. Бу сафар формат ва мазмун ҳам сиёсий тенденцияларга қараб танланади. Эркин юк ташишни таъминлаш, қочқинлар муаммосини ҳал қилиш ва энергетика инқирозини жиловлаш каби масалаларни муҳокама қилиш мумкин, — дейди Мухит Асанбаев.
Дарҳақиқат, глобал хавфсизлик АDFда ҳар томонлама таҳлил қилинади. Буни режадан тахмин қилиш қийин эмас. Расмий маълумотларга кўра, форум Болқон тинчлик платформасининг III йиғилиши, Ғазодаги вазият бўйича саккиз томонлама учрашув ва Туркий давлатлар ташкилоти Ташқи ишлар вазирлари кенгашининг норасмий йиғилишини ўз ичига олади. Кўпчилик Туркия-Покистон-Саудия Арабистони-Миср форматида учрашувни кутмоқда.
АDF форумининг асосий йўналишлари энди аниқ: глобал хавфсизлик ва геосиёсий хавфлар; иқтисодий беқарорлик; энергетика хавфсизлиги; халқаро ҳамкорлик ва дипломатия. Келгуси муҳокама ушбу тўртта мавзу атрофида бўлиб ўтади.
Марказий Осиё контекстида: иқлим, транзит, инвестиция
Қозоғистон ташқи сиёсатининг асосий мақсади транзит салоҳиятини очишдир. Шу мақсадда биз халқаро учрашувларда иштирок этиб, ўзимизни самарали ҳамкор сифатида кўрсатиб келмоқдамиз. Масалан, Ўрта йўлак лойиҳаси Марказий Осиёни Туркия орқали Европа билан боғлайди. Бу Қозоғистон ва Ўзбекистон каби экспорт йўналишларини диверсификация қилишга ҳаракат қилаётган давлатлар учун жуда муҳимдир. Бу йўналишни дунёнинг турли мамлакатлари, жумладан, Туркия билан маслаҳатлашмасдан олдинга силжитиш мумкин эмас.
Мухит Асанбаев транзит даражасини ошириш учун дипломатик алоқаларни мустаҳкамлаш керак, деб ҳисоблайди.
— Туркий давлатлар ўртасидаги сиёсий ва маданий яқинлик Туркий давлатлар ташкилотининг ҳамкорлиги билан боғлиқ. Дўст давлатларнинг ўзаро келишуви Марказий Осиёнинг иқтисодий гуллаб-яшнаши учун йўл очади. Шу муносабат билан, ТДТ хавфсизлиги ва Туркий давлатлар инвестиция жамғармаси каби умумий иқтисодий механизмлар Анталия учрашувида кун тартибидан четда қолмаслиги аниқ, — деб таъкидлади Мухит Асанбаев.
Сиёсатшунос Жандос Сарсенбеков Анталиядаги дипломатик форум инвестиция муҳитини яхшилашнинг ягона йўли бўлиши мумкин, деб ҳисоблайди.
– Ҳозирда Жанубий Корея ва Япония каби Узоқ Шарқ мамлакатлари муқобил энергия манбаларини қидирмоқда. Кўпчилик Қозоғистон нефтига қизиқиш билдирмоқда. Масалан, Япония бизнинг йирик конларимизда улушга эга ва Жанубий Корея бу соҳага сармоя киритишга тайёр. Агар биз АDFда энергетика ва логистика имкониятларимизни муваффақиятли реклама қила олсак, форумдан кейин қўшимча инвестициялар киритган бўлар эдик, — деди Жандос Сарсенбеков.
Шу нуқтаи назардан, Сиёсий технологиялар маркази (Боку) президенти, сиёсий таҳлилчи Вали Алибаев иқлим масаласини эътиборсиз қолдирмасликни таклиф қилди. Унинг фикрича, Марказий Осиё учун сув дипломатиясини ягона тизимга интеграция қилиш долзарб масала.
– Иқлим масаласи нафақат глобал исиш, балки сув танқислиги ва озиқ-овқат хавфсизлиги билан боғлиқ долзарб масаладир. Ҳатто бу чегаралар ва суверенитет масаласи деб айтишимиз мумкин. Энди эски қоидаларга риоя қилинмаяпти, янги келишувлар ҳали ҳам хом. Бундай вазиятда барча томонлар биргаликда Анталияда иқлим ўзгаришини жиловлаш учун янги механизмни ишлаб чиқишлари керак, — деб баҳолади эксперт.
Хавфсизлик формуласи
Қозоғистон учун Туркиянинг дипломатик йўли яқин. Икки давлатнинг ташқи сиёсат йўналишлари турлича бўлса-да, тинчликни қўллаб-қувватлаш ва воситачилик борасидаги позициялари муҳим аҳамиятга эга. Шунинг учун Президентнинг Анталия дипломатик форумида иштирок этиши нафақат Қозоғистоннинг "ўрта держава" сифатидаги мавқеини исботлашнинг, балки геосиёсий вазиятлар бўйича ўз позициясини очиқчасига етказишнинг ҳам бир усули эканлиги аниқ.
Сиёсатшунос Жандос Сарсенбековнинг сўзларига кўра, Қозоғистон дипломатияси дунё мамлакатлари учун катта аҳамиятга эга. Хусусан, мамлакат давлатлараро низоларни ҳал қилиш учун ярашув платформасини тақдим этиш тажрибаси билан ўртоқлашиши мумкин.
— Қозоғистон ташқи сиёсатда барқарор позицияни эгаллаб келмоқда. У ҳамкор давлатлар ва халқаро шартномалар олдидаги мажбуриятларига қатъий риоя қила олди. Тинчликни севувчи мамлакат сифатида у турли ташаббуслар билан глобал бирдамликни ўрнатишга интилади. Шунинг учун биз вақти-вақти билан тинчликпарварлик миссияларида иштирок этишини ва ўз платформасини низоларни ҳал қилиш учун мулоқот марказига айлантиришга ҳаракат қилишини биламиз, — деди эксперт.
Спикер қонунларни ратификация қилишни, умумий позицияларни эълон қилишни халқаро муносабатларнинг ажралмас қисми деб билади. Унинг фикрича, бундай жараён кўпинча дипломатик муносабатларнинг келажагини белгилайди ва келажакдаги сиёсий тенденцияларни шакллантиради. Шунинг учун ҳам Туркия Президенти Режеп Таййип Эрдоғаннинг Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаевни дипломатик форумига махсус таклиф қилиши сиёсий асосга эга. Яъни, Туркия томони Қозоғистонни АDFнинг оддий иштирокчиси сифатида эмас, балки янги халқаро муносабатларни биргаликда қураётган қардош мамлакат сифатида кўради.
— Давлат раҳбарининг форумда иштирок этиши ўринли. Ахир, Қасим-Жомарт Тоқаев дипломатия соҳасида катта тажрибага эга. Унинг БМТ раҳбариятидаги иштироки ҳам глобал муаммоларга конструктив ёндашувни шакллантиришга катта ҳисса қўшади. Форум иштирокчилари эмас, балки дунё етакчилари ва экспертлари ҳам унинг баҳоси ва позициясини эшитишни хоҳлашлари аниқ, — дея қўшимча қилди спикер.
Бокудаги Сиёсий технологиялар маркази президенти Вали Алибаев мамлакатнинг воситачилик ролини юқори баҳолайди. У Астананинг Сурия бўйича тинчлик музокаралари ташаббуси ва Украина инқирози бўйича позициясини дипломатия соҳасидаги моҳирона ёндашув деб билади. Буларнинг барчаси Қозоғистонни Анталия форумининг муҳим иштирокчисига айлантиради.
– Менимча, Қозоғистон АDFга бошқаларга дипломатия усулларини ўргатиш учун эмас, балки бугунги кунда жуда талабга эга бўлган мулоқот учун платформа яратиш учун бормоқда. Яъни, тинчликпарвар мақоми Қозоғистоннинг "юмшоқ кучи"дир. Дунё Қозоғистонни тинглайди ва у ҳар доим ақл ва халқаро ҳуқуқ тамойилларини ҳимоя қилади, деб ҳисоблайди, — дея қўшимча қилди Вали Алибаев.
Сўнгги йилларда Қозоғистоннинг халқаро сиёсий майдонларда тез-тез иштирок этиши одатий ҳол эмас. Қозоғистон Республикаси Президенти ҳузуридаги ҚСТИ халқаро хавфсизлик бўлими бош мутахассиси Мухит Асанбаевнинг сўзларига кўра, жаҳон саҳнасида тез-тез чиқишлар глобал кучлар ўртасидаги мувозанатни сақлаш ва ташқи барқарорликни мустаҳкамлашга ҳисса қўшади.
– Биз Россия, Хитой, АҚШ ва Европа Иттифоқи билан муносабатларда диверсификациянинг афзалликларини кўрмоқдамиз. Ҳозирда транспорт, логистика ва энергетика соҳаларига инвестициялар ҳажми ошди ва глобал инқироз даврида минтақа хавфсизлигига путур етмади. Натижада, Қозоғистон Марказий Осиёда дипломатиясининг асосий ҳаракатлантирувчи кучига айланди ва халқаро сиёсатда муҳим “ўйинчи” тоифасига кирди, – дея хулоса қилди спикер.
