2026 йилги тренд: Битирувчилар мутахассисликни қандай танлайдилар

Битирувчилар қайси мутахассисликларга устувор аҳамият берадилар?

Ҳукумат йиғилишида таълим вазири Жулдиз Сулейменова ушбу ўқув йили учун асосий кўрсаткичларни эълон қилди.

“Бу йил мамлакатимизда 3 миллион 900 минг ўқувчи таълим олди. Улардан 343 минг ўқувчи 9 синфни, 215 минг ўқувчи 11 синфни тамомлади. " Алтын белгіге"га номзодлар сони 13 175 нафарни (6%), шунингдек, 11 синфда "Үздік аттестат"га номзодлар сони 18 555 нафарни ва 9 синфда 31 181 нафарни ташкил этади”, - деди Ж.Сулейменова.

Битирувчилар сони ортиб бориши билан улар ўртасидаги рақобат ҳам, мутахассисликни танлаш масаласи ҳам кескинлашди. Миллий тест маркази маълумотларига кўра, абитуриентларнинг аксарияти педагогика, муҳандислик ва ахборот-коммуникация технологиялари йўналишларини танлаган. Мутахассислар бу статистикани ёшларнинг меҳнат бозоридаги доимий талаб ва рақамли иқтисодиётнинг ривожланишига мослаша бошлагани билан изоҳлаяптилар.

Бироқ, абитуриентларнинг 32,9 фоизи бошқа соҳаларни танлагани ёшлар орасида ижодий ва гуманитар мутахассисликларга қизиқиш ҳали ҳам юқори эканлигидан далолат беради. Статистиканинг бундай шаклланиши танлов тўлиқ онгли эканлигини англатмайди. Мутахассисларнинг фикрига кўра, ҳозирги асосий масала мутахассисликка талабда эмас, балки абитуриентларнинг бу муҳим қадам ҳақида жуда кеч ўйлай бошлашларида.

Профориентолог маслаҳати: Танловни «2GIS» каби тизимли тарзда амалга ошириш керак

Кўпгина ўқувчилар мутахассисликни танлаш ҳақида фақат 11 синфда ўйлай бошлайдилар. Ва келажакдаги касбни тўғри танлаш учун иш соҳаларини эрта ўрганиб, маълумот тўплаш яхшироқдир. Касбга йўналтириш бўйича маслаҳатчи Жадира Тойбайқизининг сўзларига кўра, мустақил равишда мутахассисликни танлай олмаган абитуриентларга йўл-йўриқ кўрсатадиган профессионал хизмат тури бозорда аллақачон мавжуд.

“Касбга йўналтириш бўйича маслаҳатчининг иши бир неча босқичлардан иборат. Биринчидан, мутахассис ўқувчи билан суҳбатлашади ва турли тестлардан ўтади. Бу боланинг характери, қизиқишлари, фикрлаш тизими ва қобилиятларини аниқлайди. Кейин, тест натижаларига асосланиб, ўқувчи ва ота-оналар учун тўлиқ шахсият таҳлили ўтказилади, унга қайси йўналиш энг яқин эканлигини тушунтиради. Кейин ўқувчининг қобилиятига қараб мутахассисликлар таклиф этилади”, - деди Жадира Тойбайқизи.

Шунингдек, у ҳар бир соҳанинг истиқболлари, меҳнат бозоридаги талаби, грантларга ариза бериш имконияти ва мартаба ривожланиш йўллари батафсил тушунтирилганини таъкидлади. Ушбу хизматга МЯТга психологик тайёргарлик ва профил фанини танлаш масаласи ҳам киради. Мутахассиснинг сўзларига кўра, бу жараёнга тизимли ёндашиш керак.

“Ҳозирги кунда кўплаб ўқувчилар ўз касблари ҳақида фақат 11 синфда, МЯТ яқинлашганда ёки тестдан ўтгандан кейин ўйлай бошлайдилар. Улар ўз балларига қараб шошилинч қарорлар қабул қиладилар, "қайси касбга, қайси грантга ўтаман?" деб сўрайдилар. Лекин аслида улар олдиндан тайёргарлик кўришлари керак. "Агар болага йўналиш берилмаса, у чорраҳадаги йўловчи каби чалкашиб кетади." Худди шундай, касб танлаш 2GIS каби тизимлаштирилиши керак, яъни бола қайси йўналишда кетаётганини, қайси йўлдан боришини эрта тушуниши керак. Агар ота-оналар фарзандини онгли ва мақсадли равишда бошқарса, тўғри танлов қиладиган битирувчилар сони кўпаяди. 

Инсон ҳаётининг энг фаол даври касб билан бевосита боғлиқ. Шу сабабли, мен 7 синфдан бошлаб касбга мослашиш бўйича ишларни бошлаш керак, деб ҳисоблайман. Чунки айнан шу босқичда боланинг қизиқишлари, қобилиятлари ва табиати аниқлана бошлайди. Ҳозирда мамлакатимизда спорт, санъат, табиий фанлар ёки гуманитар йўналишларга мослашадиган мактаблар ва турли тўгараклар етарлича мавжуд”, - дея қўшимча қилди касбга йўналтириш бўйича мутахассис.

Унинг сўзларига кўра, боланинг табиати унинг келажакдаги - йўлини белгиловчи асосий хусусиятдир.

“Баъзи болалар - очиқкўнгил, бошқалари тортинчоқ. Бири ижодкорликка яқин, иккинчиси эса аниқ фанларга мойил. "Булоқ кўрсанг, кўзингни оч", деганларидек, агар сиз боланинг қобилиятларини эрта сезсангиз ва тўғри йўналишни берсангиз, бу анча осон бўлади. Агар ўзингиз ёқтирган касбни пуллик ўргансангиз ҳам, ақлли қадам сизни кучли мутахассисга айлантириши ва сарфланган пулни бир неча баробар кўпроқ қоплаши мумкин. Чунки “севиб қилинган иш чарчатмайди”, - дейди мутахассис.

Бу фикрнинг ҳақиқатлигини Л.Н. Гумилёв номидаги Евроосиё Миллий Университетининг докторанти Азамат Жусипқалиевнинг ҳаёт йўли ҳам тасдиқлайди.

“Болалигимдан сиёсат ҳақидаги фильмларни томоша қилишга қизиқиб келганман. Телевизорда президентлар, вазирлар, депутатлар ва ҳокимларни кўрганимда, келажакда улар каби мамлакатга хизмат қилишни хоҳлардим. Уларнинг таржимаи ҳолларини, қайси касбларни ўрганганликларини, қайси соҳаларда ишлаганликларини ўрганишга қизиқардим. Бундан ташқари, сиёсатчилар ва турли касблар ҳақида кўплаб мақолаларни ўқиб, тадқиқ қилдим. Шу қизиқиш натижасида 11 синфда сиёсатшуносликни танладим”, — дейди у.

Азаматнинг сўзларига кўра, ота-онаси берган эркинлик ва болаликдаги қизиқиши касб танлашда катта роль ўйнаган. Мактабдан бери жамоат ишларида фаол иштирок этиб, сиёсатшунослик соҳасини онгли равишда танлаган у энди фан ва хизматни бирлаштиради.

Хорижий тажриба ва сунъий интеллект даври

Агар жаҳон тажрибасига назар ташласак, Германиянинг дуал таълим тизими энг самарали моделлардан бири ҳисобланади. Бу мамлакатда касб-ҳунар таълимига талаб юқори: 1 миллиондан ортиқ ёшлар дуал дастурларда таҳсил олмоқда. 2023 йилда 470 мингдан ортиқ киши янги мутахассисликларга қабул қилинади ва 2025 йилда абитуриентларга 327 хил мутахассисликдан бирини танлаш имконияти тақдим этилди. Бундай тизим ўқувчиларга ёшлигиданоқ профессионал йўл-йўриқ кўрсатади ва ишлаб чиқариш билан бевосита алоқа ўрнатишга ёрдам беради.

Бундан ташқари, Жаҳон иқтисодий форумининг (World Economic Forum) «Future of Jobs Report 2025» ҳисобатида сунъий интеллект, ахборот технологиялари, муҳандислик, соғлиқни сақлаш ҳамда STEM (science, technology, engineering, mathematics) соҳалари истиқболли йўналишлар сифатида кўрсатилган.

Бироқ, технология ривожланиб бориши билан инсоннинг роли камаймайди. Аксинча, ижодий фикрлаш, бир нечта тилларни ўзлаштириш, мулоқот ва ўзгаришларга мослашиш муҳимроқ бўлади. Сунъий интеллект маълумот бериши мумкин, бироқ у ҳаётда танлов қила олмайди ва одамлар учун масъулиятни ўз зиммасига олмайди. Шунинг учун, бугунги кунда абитуриентлар учун энг муҳим савол: "Қайси касб модада?" эмас, балки "Мен ўзимни қайси соҳада кўра оламан?" бўлиши керак.