Янги уруш сигналлари
3 ноябрь куни АҚШда бўлиб ўтган оралиқ сайловлардан сўнг, АҚШ ва Эрон ўртасида уруш эҳтимоли яна бир бор халқаро диққат марказига айланди. Бу, айниқса, ушбу сайловлар арафасида вазият кескинлашганини ҳисобга олсак, тўғри. Қатар танкери Ҳормуз бўғозида минага урилди. Бунга жавобан АҚШ бўғозда жойлашган Кешм оролига ҳаво ҳужуми уюштирди. Бундан ташқари, америкаликлар сўнгги пайтларда Эрон қирғоғидаги нишонларга тез-тез ҳужум қилаётгани ҳақида хабарлар пайдо бўла бошлади. Бўғоз ҳудудидаги Эрон фаолияти ҳам тилга олинди.
Шунингдек, ҳарбий ҳаракатлар эҳтимоли ҳақида турли хил хабарларнинг пайдо бўлишини, кўпинча жуда қаттиқ форматда бўлишини ҳам таъкидлаш жоиз. Масалан, таниқли ўнг қанот консерватив шарҳловчи Такер Карлсон ноябрь ойи бошида Х ижтимоий тармоқ сайтида Қўшма Штатлар Бош вазир Биньямин Нетаньяхунинг босими остида уранни бойитиш маркази жойлашган Пиксас тоғига ядровий зарба беришни режалаштираётгани ҳақида баёнот билан барчани ҳайратда қолдирди.
Шу билан бирга, АҚШ президенти Дональд Трамп Эронни бомбардимон қилиш режаларини рад этади ва иккала томон ҳам келишувга эришишга тайёрлигини эълон қилади. Шу билан бирга, америкаликлар минтақада катта кучларни тўплашди, жумладан, ҳатто учинчи авиаташувчи кема — «Теодор Рузвельт» ҳам. Исроилнинг ҳарбий базаларида кўплаб Америка ҳарбий самолётлари, жумладан, 70 тагача танкер самолётлари жойлашган. Бундай кўп сонли танкерларнинг мавжудлиги Эронга, жумладан, урушнинг дастлабки босқичида ҳаво ҳужумларидан камроқ зарар кўрган шарқий минтақаларига қарши катта ҳаво ҳужумларини амалга ошириш имконини беради.
Бу АҚШнинг янги урушга тайёрлигини ёки ниҳоят келишувга эришиш учун Эронга босим ўтказиш истагини кўрсатиши мумкин. Бироқ, америкаликларнинг бу ерда ўзларининг аниқ чекловлари бор. Булар чекланган ҳарбий кампания доирасида Эронни мағлуб этиш эҳтимоли ва сайловлардан бери ўзгарган сиёсий вазият билан боғлиқ.
Оралиқ сайловлар Трампнинг имкониятларини қандай чеклади
Шубҳасиз, Республикачилар партиясининг сайловдаги мағлубияти асосан Қўшма Штатларда Эронга қарши урушнинг умумий машҳур эмаслиги билан боғлиқ эди. Шунга кўра, Конгресс ва Сенат устидан демократик назорат ҳар қандай ҳолатда ҳам Трампнинг урушни ҳозирги форматда давом эттириш қобилиятини мураккаблаштиради.
Трампнинг янги Конгресс лавозимга киришишигача атиги икки ой вақти қолди, у эски, республикачилар ҳукмронлик қиладиган Конгресс орқали Эронга қарши уруш билан боғлиқ қўшимча 47 миллиард долларлик ҳарбий харажатларни молиялаштириш учун ҳаракат қилади. Бундан ташқари, демократлар президент Конгресс розилигисиз уруш олиб бориши мумкин бўлган 60 кунлик қоидага кўпроқ танқидий муносабатда бўлишади. Бу президентга 60 кунлик муддат тугагунга қадар урушни тўхтатиб туриш ва кейин маълум вақтдан сўнг уни қайта бошлаш ва янги 60 кунлик санашни бошлаш имконини беради.
Бироқ, ҳатто ҳозирги Конгрессда ҳам Ҳарбий котиб Пит Хегсетни импичмент қилиш бўйича таклифлар мавжуд. Сентябрь ойида республикачи конгрессмен Томас Масси Эронга қарши ноқонуний ҳарбий операцияларнинг бошланишини асослардан бири сифатида кўрсатиб, шу мақсадда резолюция киритган эди. Масси ўзи энди аъзо бўлмаса-да, масаланинг шаклланиши ва бу ҳолатда қўлланилган сўзлар муҳим аҳамиятга эга.
Олдиндан чора сифатида, Трамп бу қарордан олдин Хегсетни ишдан бўшатиши мумкин, бу эса уни бутун Эрон уруши учун асосий масъулият нуқтасига айлантиради. Бироқ, агар у ишдан бўшатилса, Трамп учун Ҳарбий вазирликкаа янги тайинлов қилиш қийин бўлади. Бу маслаҳатлашувларни талаб қилади ва ҳозирги Конгрессдаги демократлар янги аъзоларнинг лавозимга киришини кутиб, иложи борича кўпроқ ҳаракат қилишади.
У ёки бу тарзда, Трампнинг имкониятлари чекланган бўлиб қолди. Бундан ташқари, агар у буни ният қилса, бу урушни қандай давом эттиришни режалаштираётгани ҳақидаги савол ҳалигача ҳал қилинмаган. Чунки америкаликларда қуруқликдаги операция учун минтақада кучлар етишмайди ва бусиз Эрон режимини ағдариш жуда қийин бўлади. Фақат ҳаво бомбардимонлари Эронни таслим бўлишга мажбур қила олмайди.
Эрон янги эскалацияга қандай жавоб бериши мумкин
Бундан ташқари, Эрон Қўшма Штатлардаги сиёсий вазият ўзгарганидан хабардор. Шунинг учун, Эрон сиёсатчилари Қўшма Штатлар билан музокараларда, ҳатто узоқ муддатли бомбардимон таҳдиди кўринишидаги катта босим остида ҳам, чекинмаслик учун кўпроқ далилларга эга.
Бундан ташқари, улар бу урушнинг нархини жуда юқори қилиш учун ўз режаларига эга, агар америкаликлар учун бўлмаса, кейин Яқин Шарқ мамлакатлари ва глобал иқтисодиёт учун. Ҳеч бўлмаганда, Эрон Форс кўрфази мамлакатларига ҳужумларини такрорлаши мумкин. Аммо улар хусийларни Боб ал-Мандеб бўғозини ёпишга ёки можарони янада кучайтиришга ундаши мумкин.
Хусусан, Эрон оммавий ахборот воситалари Эроннинг Европадаги Америка базаларини ўз ичига олган "мақсадли банк"ни "географик чекловларсиз" янгилаганини хабар қилишди. Буни ҳам эскалацияга тайёргарлик, ҳам қарама-қарши томонга босим ўтказиш усули сифатида кўриш мумкин. Аслида, бундай вазиятларда кўпинча урушқоқ баёнотлардан босим воситаси сифатида фойдаланиш тактикаси кенг қўлланилади. Эронликлар шунингдек, Форс кўрфази туби бўйлаб ўтадиган оптик толали кабелларнинг заифлигига ишора қилишди.
Бу ҳудуддаги сувни тузсизлантириш заводларига потенциал таҳдид ҳам жуда сезгир, айниқса минтақадаги мамлакатларнинг уларга қарамлигини ҳисобга олсак. Форс кўрфазида 400 та сувни тузсизлантириш заводи фаолият юритади, жумладан, Эронда ҳам. Қатар сувнинг 99 фоизини тузсизлантириш заводларидан олади. Қувайт ва Баҳрайн — 90 фоиз, Уммон — 86 фоиз ва БАА 42 фоизни олади.
Энергия инфратузилмаси ўзаро тўхтатувчи омил сифатида
Шу билан бирга, АҚШнинг ҳам ўзининг кескинлашув вариантлари мавжуд. Улар энергия инфратузилмасига зарба беришлари мумкин. Бу Эрон учун, айниқса, агар у электр станциялари билан боғлиқ бўлса, жуда оғриқли бўлар эди. Мамлакатнинг юқори шаҳар аҳолиси (74,5%) ҳисобга олинса, электр станцияларининг вайрон бўлиши чинакам гуманитар фалокатга олиб келади. Агар 10 миллион аҳолига эга Теҳрон ёки 5,5 миллион аҳолига эга Машҳад тўсатдан электрсиз қолса, нима бўлишини тасаввур қилиш мумкин.
Бироқ, бундай ҳолатда Эроннинг йўқотадиган ҳеч нарсаси бўлмайди ва уни жиддийроқ кескинлашувдан тўхтата оладиган ҳеч нарса бўлмайди. Бироқ, бу ерда Эрон учун харажатлар ҳали ҳам жуда юқори, чунки электр станциялари ва нефт инфратузилмасини тиклаш вақт ва катта ресурсларни талаб қилади. Шундай қилиб, Эрон ҳам заиф ҳолатда. Шунга қарамай, Теҳрондаги расмийлар таслим бўлишни истамайдилар. Улар америкаликларнинг аҳволининг ўта заифлигини ҳис қилишади ва буни заифлик деб билишади.
АҚШ сайловлари арафасида Эрон ядровий дастурини муҳокама қилиш учун америкаликларга етти талаб қўйганини эълон қилгани диққатга сазовордир. Талабларнинг аниқ рўйхати ҳали эълон қилинмаган, аммо турли хил тушунтиришлар шуни кўрсатадики, улар санкцияларни бекор қилиш, савдо блокадаси, Эрон активларини музлатишдан озод қилиш ва бошқаларни ўз ичига олади.
Трампга ультиматум қўйишнинг ўзи унинг учун бурилиш нуқтасига айланиши мумкин. Аслида, Теҳрон Америка президентини унинг шартларини сўзсиз қабул қилиш учун етарлича кучли деб ҳисобламаслигини намойиш этмоқда. Бундан ташқари, оралиқ сайловлардаги мағлубиятидан сўнг, Трампнинг Эрон фронтида ҳаракат қилиш учун камроқ имконияти бор.
Шу билан бирга, республикачиларнинг мағлубияти кўлами Америка президентидан сиёсий натижаларни, афзалроқ ғалаба шаклида намойиш этишни талаб қилади. Ўзини доимий равишда ғолиб сиёсатчи сифатида кўрсатадиган Трамп учун бу айниқса муҳимдир. Бироқ, у шунингдек, унинг сиёсатини танқид қилувчи Конгресс билан қарама-қаршилик, агар уруш чўзилса, унинг давом этишини сезиларли даражада мураккаблаштиришини тушунади.
Урушми ёки келишув?
Шунинг учун, у ғолиб сифатида ўз ваколатларини ниҳоят исботлаш учун 2027 йил январигача вақти бор деб ўйлаши мумкин. Гарчи, Трамп ғалаба сифатида тақдим эта оладиган Эрон билан келишувни афзал кўриши аниқ бўлса-да. Аммо Теҳрон расман бўлса ҳам таслим бўлишни истамайди. Улар ҳозирги вазиятдан максимал даражада фойдаланишга ҳаракат қилмоқдалар. Шунинг учун улар АҚШ билан имзолаган июнь ойидаги меморандум шартларига амалда мурожаат қилмоқдалар, бу меморандум, бошқа нарсалар қатори, Эронни қайта тиклаш ва Америка қўшинларини олиб чиқиш учун 300 миллиард долларни ўз ичига олган эди.
Шунга кўра, ҳозирги асосий савол шундаки, Трамп Эрон билан муаммони ҳарбий йўл билан ҳал қилишга ҳаракат қиладими ёки Эрон билан ғалаба сифатида тақдим этишга ҳаракат қиладиган шартнома имзолайдими. Иккала вариант ҳам Қўшма Штатлар учун айниқса истиқболли кўринмайди.
Биринчи ҳолда, қуруқликдаги операциясиз ҳарбий натижа ҳеч қандай тарзда кафолатланмайди. Агар энергия инфратузилмаси вайрон бўлса, тинч аҳоли учун бундай фалокат глобал жамоатчилик фикрида ижобий таассурот қолдирмайди. Бироқ, агар Эрон шартлари бўйича, тахминан июн ойидаги меморандум руҳида келишув имзоланса, Эрон бу урушдан кучлироқ чиқади. Санкцияларсиз ва активлари музлатилмаган ҳолда, у ўзининг ҳарбий имкониятларини нисбатан тез тиклай олади. Шу билан бирга, Американинг минтақадаги мавжудлиги энди унчалик аҳамиятли бўлмайди.
Хулоса қилиб айтганда, Қўшма Штатлар стратегик боши берк кўчага кириб қолди. Трамп энди минтақада катта ҳарбий кучларни сақлаб қолиш билан бирга узоқ муддатли иқтисодий блокада тактикасини давом эттириш имкониятига эга эмас. Бунинг сабаби, 2027 йил январидан бошлаб Форс кўрфазида бундай узоқ муддатли операция учун маблағ ажратиш савол остида. Бу АҚШ ҳали ҳам Конгрессдан аллақачон қилинган қўшимча харажатлар учун маблағ олмаганига қарамай.
Шунга кўра, Трамп учун ҳозир асосий савол — бу вазиятдан қандай чиқиш, афзалроқ унинг обрўсига минимал зарар етказиш. Бунга ҳарбий ғалаба ёки тинчлик шартномаси орқали эришиш мумкин. Бу вазиятда охирги вариант барча томонлар учун яхшироқдир. Шуни таъкидлаш керакки, оралиқ сайловлардан сўнг дарҳол Трамп муросага келишга тайёрлигини билдирганга ўхшайди.
Шу муносабат билан, АҚШнинг Исроилга йиллик 4 миллиард долларлик ёрдамининг бекор қилиниши эътиборга лойиқдир. Трампнинг сўл-либерал сиёсий лагердаги рақиблари бунга қарши чиққани муҳим. Аммо бундан ҳам муҳими, бу Трампнинг ҳатто Исроилнинг ўзига эмас, балки Эрон билан уруш туфайли ўзини топиб олган вазиятга муносабатини аниқ акс эттиради.
Шубҳасиз, АҚШнинг бу мамлакатга қарши урушда иштирок этиши Исроил манфаатларига мос келади. Бироқ, бу нафақат чап-либерал кучлар, балки АҚШдаги ўнг-консерватив сиёсий доиралар томонидан ҳам танқид қилинди. 4 миллиард долларлик ҳарбий ёрдамни бекор қилиш орқали Трамп ўзининг ички сиёсий рақибларига, ҳам ўнг қанот консерваторларига, ҳам сўл-либералларга ишора қилмоқда. Бу унинг муросага келишга тайёрлигини кўрсатади. Аммо у, шунингдек, Эрон билан урушга оид манфаатларида ўзгаришни эълон қилмоқда.
Шундай қилиб, АҚШдаги ички вазият унинг ташқи сиёсат устуворликларини қисман ўзгартирмоқда. Трамп бу қийин вазиятдан чиқиб, Америка жамияти учун асосий тирнаш хусусияти берувчи омил — машҳур бўлмаган урушни кун тартибидан олиб ташлашни аниқ хоҳлайди. Аммо савол шундаки, у Эрон билан келишувга рози бўладими ёки яна бир ҳарбий уриниш ҳақида қарор қабул қиладими. Бу жуда тез орада аниқ бўлади.